Adigece Dersler

Adıgece Ders No:26

Adige dili ses anlam temelinde oluştuğundan seslerin telaffuzları öğrenilmediği sürece hiçbir şey öğrenilmiş sayılmaz. Harflerden sonra verilmiş olan ses çalışmaları üzerinde tam bir çalışma yapılmış olması gerekir. Sesler ve genel kabuller öğrenildiğinde artık kendi kendinize de dili ilerletmeniz mümkün olacaktır. Bu dil bu dili bilenler ve konuşanlar var olduğu sürece hayatiyetini devam ettirecektir. Bu dili bilenlerin az olması veya çok olması onun varlığını devam ettirmesi ile ilgili değildir. Bu dilin ses dili olması onun varlığının teminatıdır. O dil insanlık tarihi oldukça var olacaktır. Bu dil herhangi bir dilin istilası ile yok olacak nitelikte değildir. Varlığı seslerin varlığı gibidir. Bu dilin hayatiyetinin sona ermesi o dili bilenlerin artık o dili konuşmuyor olması ile ancak sona erebilir. Bu dil kendi dışından isimler ithal edebilir. Eğer devlet dili veya eğitim dili olarak işlenmez ise bazı varlıkların isimleri, siyasi, iktisadi teknolojik terimleri içerisine alabilir fakat istisnai birkaç fiil dışında ki o fiiller de ses anlam temelinde dilin yapısını bozmadığı için atılmamış olsa gerektir ki yabancı fiillerin bu dili istila etmeleri mümkün değildir. Egemen diller bu dili yok edemezler. Yabancı sözcüklerin girmesi o dilin özüne zarar vermez. Çünkü isimler dışında bir şeyin dilde yer tutması mümkün görünmüyor. Dilin tüm yapılarını fiiller oluşturuyor. Fiillerin kendine has işleyişi kendi yapısına uygun olmayanı kabul etmez.  Sadece gülünecek bazı komiklikler oluşturur. -- Кхъыlэ сомыгъэgüldürme. – gibi. Lütfen beni güldürme.

Гу— Araba

Выгу—Kağnı, öküz arabası

Шыгу – At arabası

Хьэлъэгу – Yük arabası, kamyon

Кхъухь – Gemi

Кхъуафэ -- Sal

Кхъуафэжьей – Kayık

Кхъухьлъатэ – Uçak, uçan gemi

Мэфlэгу – Ateş arabası, kara tren

Şimdiki tren -- ?

Jet -- ?

Helikopter --?

Troleybüs -- ?

Metro -- ?

Metrobüs -- ?

Taksi – ?

Minibüs – ?

Otobüs -- ?

İnternet -- ?

Bilgisayar -- ?

Radyo -- ?

Televizyon -- ?

 

Buradan da görüldüğü gibi teknolojik gelişmelerin getirdiği yeni araçların insan hizmetine sokulması sonucu bu varlıkların isimleri de hayatın bir parçası durumuna girmektedir. Bu dilin devlet dili veya eğitim dili konumuna geçmemesi durumunda var olan söylemlerin de bu dilde yer bulmaması mümkün değildir. Buna direnç gösterme girişimi de çok anlamsız olur. Sizler bu varlıkları ses anlam temelinde isimlendirmenizin anlamlı hale gelmesi için bu yeni sözcüğün eğitim dili içerisinde kabul görüp işleniyor olması gerekir. Bunun yolu da bu dilde edebiyat ürünü veren yazar, şair, düşünürlerin yazılarında işlemiş, o sözcüğü kullanıyor olmaları sonucu herkesçe biliniyor olması gerekir. Bu dile hizmet o dili konuşmak, öğrenmek, öğretmek, işlerliğini devam ettirmekten geçer. Dile doğal olmayan her türlü müdahale boş bir çaba olarak ortada kalır. Önemli olan bu dilde ürünler verme çabası içerisinde olmaktır. Siz duygu ve düşüncelerinizi bu dilde yazıyor çiziyor konuşuyor iseniz çok şey yapmış oluyorsunuz demektir. Başka dilden bu dile özlemlerinizi dile getirme çabası içerisinde iseniz sadece nostaljik bir şeyler yaparak hem kendinizi tatmin ediyor hem de ifade ettiğiniz dile hizmet etmiş olursunuz. Yaptıklarınız buradan ileriye gitmez.  Kendini bu milletin parçası addedenlerin gereksiz uğraşılar yerine kendi dillerini konuşuyor hale gelmeleri ve onu kullanıyor olmaları gerekir diye düşünüyorum. Hatta bu kültürün inceliklerine vakıf olan diğer milletlerin insanlarını da insanlığa hizmet noktasında bu dili, barış sevgi kardeşlik paylaşım demokrasi söylemlerini öğrenmeye çağırıyorum. Bu dilin asli sahiplerini de ciddiyetle sahiplenmeye davet ediyorum. Çok kolay çalışmalarla edinebileceğimiz okur yazarlık yeteneğini kazanmaya ve bu dilde verilmiş edebiyat şiir roman hikâye düşünce yazılarını okuyup kendini geliştirmeye kendine ve insanlığa hizmet noktasında bu güzel kültürü sunmayı herkesin iş edinmesini diliyorum.

 

АДЫГЭ ТХЫДЭМ ЩЫЩ

Адыгэхэр ди лъэхъэнэм

щыуэ гуэша хъуащ.

Ахэр иджы

Къэбэрдей

Шэрджэс

Адыгей жыхуаlэхэращ.

 

Адыгэхэм я тхыдэр ижь – ижьыж лъэхъэнэм къыщожьэ.

Хы Фlыцlэмрэ Азов Тенджызымрэ  я lуфэхэр

Дон псым нэсу абыхэм я щlыналъэт.

 

Пасэм щыгъуэ Адыгэхэмрэ Абхъазхэмрэ

Зы лъэпкъу щытащ. Иужькlэ

лъэпкъ зырызу зыфlэувэжащ.

я блэгъагъэри яхъумэжащ.

Аращ Адыгэбзэмрэ  Абхъазыбзэмрэ

псалъэ куэд  зэтехуэу щlыхэтри,

я хабзэхэр, я lуэрыlуатэр щlызэгъунъэгъу дыддэри.

 

Ди эрэм и пэкlэ къэунэхуауэ щытащ

Синдикэ Адыгэ Къэралыгъуэр.

Абы и къэлащхьэт Горгоппие

( Иджы а къалэм зэреджэр Анапэщ. )

Синдхэм пасэрей Адыгэхэм тхыгъэ яlащ.

Иджырей Урысейм хиубыдэ щlыналъэхэм

щыпсэу лъэпкъхэм

а  лъэхъэнэм ирихьэлlэу

зыми къэралыгъуэ иlакъым,

Адыгэхэм фlэкl.

 

Гун зэрыпхъуакlуэхэр ди эрэм и 370 гъэм Адыгэхэм

къатоуэ.

Лъы гъажэ зауэм Адыгэ куэд  хокlуадэ.

Бийм зэрепхъуэ зэтрегъасхьэ

къуажэхэр, къалэхэр.

зызужьу щlэзыдза Адыгэ къэралыгъуэр

абы иужькlэ къызэфlэувэжыфакъым.

Лъэпощхьэпо куэд къызэранэкlащ Адыгэхэм.

Бий lэджэм емызауэу хъуакъым.

Ауэ итlани

зыбзэ

зы хабзэ

зы културэ

зиlэ лъэпкъ лъэщу къызэтонэ.

 

Пасэрей Адыгэхэм lэзэу мэкъу мэш ящlэрт,

lэщ куэд ягъэхъурт, псом хуэмыдэу

шы гъэщlэгъуэнхэр зэрахуэрт,

бжьэ гъэхъуным елэжьхэрт,

пхъащхьэмыщхьэ жыгхэр куэду къагъэкlырт.

Тенджызым нэхъ пэгъунэгъухэм

бдзэжьей къаубыдырт

нэгъуэщl  лъэпкъхэм  иращэрт ирахъуэжырт

гъавэкlи хьэпшыпкlи.

 

Епщlыкlущанэ лlэщlыгъуэм

Адыгэхэмрэ Къавкъаз Ищхъэрэм ис

адрей лъэпкъхэмрэ я lуэхур хэплъэгъуей мэхъу.

Азием къокl Монгол зэрыпхъуакlуэхэр.

Европэр  къазэуэн ягурылъу.

 

1922 гъэм Монголхэр къытеуащ

Къавкъаз ищхъэрэм.

Епщlыкlущанэ лlэщlыгъуэм икухэм

Монголхэм къызэрагъэпэщ

Золотая Орду къэралыгъуэр.

А къэралыгъуэм куэдрэ пэщlэтащ Адыгэхэр.

я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ яхъумэжу.

 

Епщlыкlутхуанэ епщlыкlуханэ лlэщlыгъуэхэм

Адыгэхэм лъэкlыныгъэ яlэ мэхъу.

я бжыгъэкlи я лъэкlыныгъэкlи

я зэфlэккlи пжьыпэр щаубыд

Къавкъаз Ищхъэрэм.

 

Епщlыкlутхуанэ лlэщlыгъуэм щыщlэдзауэ

Къырым Хъанхэмрэ Тыркумрэ

Адыгэхэр лъэгущlэт ящlыну

бжыгъэкlэ къеныкъуэкъуащ.

щlэх щlэхыурэ зауэ къращlылlэу екlуэкащ.

Арщхъэкlэ Тыркухэми Къырым Татархэми

 Адыгэ хэкур яубыдын  яхузфlэкlакъым.

Адыгэхэм захъумэжыфащ,

лlыгъэшхуэ зэрахэлъым,

я хэкур, я хабзэр зыпащl щымыlэу

Фlыуэ зэралъагъум къыхэкlыу.

 

Адыгэхэм я бжыгъэр,

Епщlыкlуянэ епщlыкlубгъуанэ лlэщlыгъуэхэм

зы мелуаным щlигъурт.

Ахэр лъэпкъ цlыкlу куэду гуэшат,

ауэ нэхъ лъэпкъ инхэу пщlыкlутlым

егъэщlылlэжат,

Абэзэхэхэм

Бжэдыгъухэм

Натхъуэджхэм

Жанейхэм

Кlэмыргуейхэм

Шапсыгъхэм

Беслъэнейхэм

Хьэтыкъуейхэм

Мэхъуэщхэм

Еджэрыкъуейхэм

Къэбэрдейхэм

Убыххэм.

 

Адыгэхэм хабзэ дахэ яхэлът.

Фащэ дахэ зэрахьэрт.

Адыгэ фащэр къэвкъазым ис

лъэпкъ куэдым къащтащ.

Адыгэ къэфэкlэм, уэрэд  жыlэкlэм  щапхъэ

трахащ  ди гъунэгъу лъпкъхэм.

 

Ди лъпкъыр lуэрыlуатэкlэ къулейщ.

Нарт lуэрыlуатэхэр дуней псом щыцlэрыlуэщ.

Адыгэшым и пщ!эр лъаджэщ.

Ар щlыпlэ куэдым къыщацlыху.

 

Епщlыкlуянэ лlэщlыгъуэм и кlэхэм

Урысейм  къавкъаз  ищхъэрэр

Къизэун щlедзэ.

Быдапlэхэр щеухуэ,

языныкъуэ щlыпlэхэм

Къазакъхэр кърегъэтlысхьэ,

бгырыс лъэпкъхэм пэщlагъэувэн,

ирагъэзэуэн папщlэ.

 

Урыс пащтыхьхэм

lуэхур къызэрагъэувыр мырат,

бгырыс лъэпкъхэр

е жыlэдаlуэ щlын,

е ахэр псори зэтеукlэн,

е я хэкур егъэбгынэн.

Пащтыхьыдзэхэр куэдкlэ нэхъыбэт,

фlыуэ зэщlэузэдат,

топхэр гъунэжу яlэт.

Адыгэхэр щхьэмыгъазэу бийм пэщlэтащ

илъэсищэм нэскlэ.

А зауэр иухащ 1864 гъэм.

Урысейм ди лъахэр хагъэхьащ.

Адыгэ жылагъуэ lэджэ

щыпсэун ямыlэжу,

я хэкур ямыбгынэну амал имыlэжу къэнащ.

Аращ Истанбулакlуэ жыхуаlэжыр къызыхэкlар.

 

1858 – 1865 гъэхэм

Тыркум

Иорданикм

Сирием

Нэгъуэщl Къаралхэми lэпхъуахэщ

Адыгэ мелуаным щlигъу.

Абыхэм ящыщ lэджэ гъуэгухэм щыкlуэдащ,

Хы Фlыцlэм щlилъэфащ,

узыфэхэмрэ мэжэл!ал!эмрэ

куэдыр текlуэдащ.

Апхуэдэ щlыкlэкэ

Зэ гуэр  лъэпкъ лъэщу тета Адыгэхэр

Дунейм текъухьа  хъуащ.

Хэхэс хъуа Адыгэхэм я щlэблэр

И джы къэрал плlыщlым щlигъум щыlэхэщ.

Зыщыпсэу къэралхэм

пщlэрэ щlыхьрэ абыхэм щаlэщ.

Адыгэбзэри Адыгэ хабзэри яхъумащ.

 

Дунейм Адыгэу тетым я бжыгъэр иджы,

зэрыхуагъэфащэмкlэ

мелуанитхум щlегъу.

Сонэ Абдулчэрим Зэритхыжамкlэ.

 

Yukarıdaki metin Adigelerin tarih içerisindeki yolculuğu kısa olarak bilinenlerden hareketle  anlatılıyor.  Bulundukları coğrafya nedeniyle tarih boyunca milletlerin geçiş alanı olması nedeniyle saldırılardan her dönemde nasibini almışlar ve saldırgan ulusların talanından kurtulamamışlardır. Sadece vurmaya öldürmeye talan etmeye programlanmış bir kısım ulusların tarihi geçmişlerinden övünç çıkarmaları kadar gülünç . acıklı ve ibret alınacak ne olabilir. Hunların, Moğolların ve sonrasında Tatar’ların ve Kırım Hanlarının ve dolayısıyla Osmanlıların egemenlik alanı oluşturma alanları içerisine giren Adigeler her ne kadar kendi varlıklarını sürdürmüş iseler de sonunda kendi egemenlik alanında olmamış olduğu halde uluslar arası arenada Rus egemenlik alanı olarak devreden ve büyük, düzenli rus orduları karşısında dengesiz güç nedeniyle büyük direnişleri olmasına rağmen yenik duruma düşüp yersiz yurtsuz kalışları anlatılıyor.  Göç ve göçün uğrattığı kayıplar. Göçten sonra da yeni edinilen yurtlarda oraların bağımsızlık mücadelelerine katkıları herkesçe biliniyor. Aktif olarak bu mücadelelerde hep o milletlerin egemenliği yolunda  rol oynandığı kendi adlarına ise hiçbir şey istenmediği , kendi varlıklarının dahi kabulünün istenmediği manidardır. Burada sanırım diğer milletlerin oturma kalkma yaşama düzeyi olarak hayli ilerisinde olmaları nedeniyle hiç aşağılanmamışlık veya adige kültürünün gereği olarak sözüne güvenilirlik, düşünen insan olarak gittikleri yerlerde o milletlerin kültürlerinin gelişimine katkı sağladıkları için biraz övgü onlara yetmiştir. Sanırım kendileri de kayboluş ile karşı karşıya gelebileceklerini kestirememişlerdir. Bu gün hala ferdi bazı tedbirlerin kendilerinin o kültür içerisinde koruyup bırakacağını düşünenlerimiz olduğundandır ki örgütlenmeye şiddetli direnç gösterilmektedir. Kültürün bireysel olarak yaşatılamayacağı bilincine varmamız dileği ile.

 

 Кхъужьей Къудамэ

 

Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту

Ди хэкум къиши къысхуэгъэс

Арат цlыхубзым къысхуищlэну

Сызэрелъэlур нобэм къэс.

 

Кхъужьей къудамэм и гъусэнут

Псы уэр уэрэду си гъэфlэн

Пшынэнчэу къуршхэр къеуджэкlмэ

Сахэт си гугъэу сыгуфlэнт.

 

Сызыхуэныкъуэ сэ сыт щыlэ

Данэм сыхэсми сыхэхэсщ

Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту

Ди хэкум къиши къысхуэгъэс.

 

Ди кхъужьейжьыр гум ихуакъым

Езыр жыг уардэу щlым хэкlащ

Жыг щхьэкlэ дыддэм сэ сыпысу

Си сабийгъуэр щlиупскlащ.

 

Уэлбанэ хъуамэ шкlахъуэ пщыlэт

Дыщlэст жыг щlагъым дыщыджэгут

Жэщ хъуамэ бзухэм я тlысыпlэт

А жыгыр гоби щlэтщ си нэгу.

 

Согъазэ нобэ жысlэ защlэу

Хамэ къэралхэм салъоlэс

Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту

Ди хэкум къиши къысхуэгъэ.

Кlыщокъуэ Алим.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

 

 

 


Yorum yapın

Cerkesya.Org

Cerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.