Adigece Dersler

Adıgece Ders No:29

Cümle yapıları ile ilgili olarak mesafe aldığımızı düşünüyorum. Hem ön ekler, hem son ekler ile ilgili de ilerlemeler kat ettik. Seslerin birer sözcük olduklarını zaten biliyoruz. Bu seslerin yan yana getirdikleri kombinezonlarla yeni sözcükler veya anlam ilgileri oluşturduklarını da ifade etmiştik. Genelde oluşan sözcüklerin açıklama biçiminde oluştuğu ile ilgili bilgiler de vermiştik. Buradan bütün sözcükler böyledir sonucu çıkarılamaz veya biz öyle söyleyemeyiz. Kökü ve gelişim süreci, oluşum biçimi üzerinde köklü çalışmalar yapıldıkça kesin sonuçlara varabiliriz, genellemeler yapabiliriz. Bu çalışmaları yaparken öğrenici durumunda olanların yeni keşifler yapmasına şiddetle ihtiyacımız vardır. Biz dili bildiğimiz için bazı yapılar dikkatimizden kaçmaktadır veya ben öyle düşünüyorum. Bir dil öğrenilirken ses bilgisi, sözcük bilgisi, cümle bilgisi olarak düşünülür ise burada ses bilgisi aynı zamanda sözcük bilgisi olarak düşünülebilir. Halen cümle bilgisi üzerine bir çalışma yapılmamıştır. Benim el yordamı ile yaptığım bu çalışma aslında bu eksikliğin keşfi ile ilgili bir seyahattir diyebiliriz. Bilinenlerden hareketle açıklanmamış konuları aydınlatmak ve bilinir duruma getirmektir. Cümle yapıları dağınık coğrafyadaki ayrı dillerin etkisi ile ayrı işletimler kazanmış olma ihtimali çok yüksektir. Bu nedenlerle kesin sonuca ulaşmak uzun araştırmaların sonucunda oluşacaktır. Bu nedenlerle dili yeni öğrenenlerin bazı şeylerin daha çabuk varma ihtimalleri yüksektir. Her ne olursa olsun anlatımına çalıştığımız dilin sonsuz anlatım kapasitesine sahip bir dil niteliği taşıdığı gerçeği ortadadır ve irdelendikçe derinlikleri biraz daha su yüzüne çıkmaktadır. Bunun böyle olmasına karşın öğreniminin de hiç zor olmadığının ise farkına varmak da önümüze çıkmış diğer bir gerçeğidir. Öğreniminin beni düşündüren tek zorluğu ise seslerin öğrenilmesindeki zorluktan ibarettir. Bu aşılabilinir ise gerisi kendiliğinden gelecektir. Anlamlar cümlenin gelişine göre oluşur.

 

Кхъэ -- Mezar

Кхъахэ – harabe, virane

Уэс -- kar

Уэсукхъуэ – kar fırtınası

Укхъуэн – bozgun, bozmak, karıştırmak

Жьы -- hava

Жьы – eski, yaşlı, çalışarak yaşlanmış

Тlорысэ – eski, kullanılmış, ikinci el

Щlын – bir şeyi yapmak

Щlэн – bir eylemi yapmak

Щlэн – bir şeyi bilmek

Щlэ -- yeni

Гу -- kalp

Гу -- araba

Гущlэ – yeni araba

Гужь – eski araba

Гу тlорысэ – kullanılmış araba, ikinci el araba

Гу кхъахэ – hurda araba

 

 Гущlэ къищэхуащ  Зафер . – Zafer yeni araba aldı.

Гур зы сэхьэт ипэ къишэри – Arabayı bir saat önce getirip

бжэlупэм къыlуигъэуващ. – kapının önüne koydu.

Гур щlэрыпсщ. – Araba yep yeni.

Гум и плъыфэр плъыжьщ. -- Arabanın rengi kırmızıdır.

Мэцlу – parlıyor.

Зыщlоцlыуэ – parıldıyor. ( Her tarafa ışıklar saçıyor. )

Мазэ къехауэ гум бгъэдэтщ. – Maze inmiş arabanın yanında duruyor.

Ар гум толъэщlыхь, -- Arabayı okşuyor,

Йодэхащlэ. – Onu seviyor.

Куэд  лъандэрэ -- Çoktandır

гу къищэхуну Зафер игу илът. – Zafer araba almayı tasarlıyordu.

Ауэ зэпигъэхуэфтэкъым. – Fakat imkanlarını yetiştiremiyordu.

Иджы гу уасэм  -- Şimdi araba fiyatının

И ныкъуэр зэхуихьэсри – Yarısını biriktirip

Къанэри lэрмылъхьэу – kalanı da borç olarak

Мазэкlэ ипшыныжыну – aydan aya ödemek üzere

Зэгурыlуэхэри -- anlaşarak

И гур пщlантlэм дигъэуващ. – arabasını avlusuna koydu.

Иджы Мазэ гу зэраlэхэм щогуфlыкl. – Şimdi Maze arabaları olduğu için seviniyor.

 

Сэ къэсщэхуащ. – Ben satın aldım.

Уэ къэпщэхуащ. – Sen satın aldın.

Абы къищэхуащ. – O satın aldı.

Дэ къэтщэхуащ. – Biz satın aldık.

Фэ къэфщэхуащ. – Siz satın aldınız.

Абыхэм къащэхуащ. – Onlar satın aldılar.

 

Гур lэрмылъхьэу къэсщэхуащ.—Arabayı veresiye aldım.

Гур lэрмылъхьэу къэпщэхуащ. .—Arabayı veresiye aldın.

Гур lэрмылъхьэу къищэхуащ. .—Arabayı veresiye aldı.

Гур lэрмылъхьэу къэтщэхуащ. .—Arabayı veresiye aldık.

Гур lэрмылъхьэу къэфщэхуащ. .—Arabayı veresiye aldınız.

Гур lэрмылъхьэу къащэхуащ. .—Arabayı veresiye aldılar.

 

Гур lэрылъхьэу къэсщэхуащ.—Arabayı peşin aldım.

Гур lэрылъхьэу къэпщэхуащ.  —Arabayı peşin aldın.

Гур lэрылъхьэу къищэхуащ.  —Arabayı peşin aldı.

Гур lэрылъхьэу къэтщэхуащ.  —Arabayı peşin aldık.

Гур lэрылъхьэу къэфщэхуащ.  —Arabayı peşin aldınız.

Гур lэрылъхьэу къащэхуащ.  —Arabayı peşin aldılar.

 

Куэд щlауэ гу зехуэкlэр Зафер иещlэ.

Zafer çoktandır araba sürmesini biliyor.

 

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр сэ сощlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр уэ бощlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр абы иещlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр дэ дощlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр фэ фощlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр абыхэм ящlэ.

 

Гур -- Arabayı

ди гъунэгъухэми – bizim komşularımız da

иджы гъунэгъум – bu yakın zamanlarda

къащэхуат. – Almışlardı.

 

Къэсщэхуат. – Almıştım.

Къэпщэхуат. – Almıştın.

Къищэхуат. – Almıştı.

Къэтщэхуат. – Almıştık.

Къэфщэхуат. – Almıştınız.

 

Къащэхуат. – Almışlardı.

 

Фэ фи гъунэгъми гу къищэхуат?

Sizin komşunuz da araba almış mıydı?

 

Къэсщэхуат? – Almış mıydım?

Къэпщэхуат? – Almış mıydın?

Къищэхуат? – Almış mıydı?

Къэтщэхуат? – Almış mıydık?

Къэфщэхуат? – Almış mıydınız?

Къащэхуат? – Almış mıydılar?

 

Абыхэм иа щlалэмрэ иа хъыджэбзымрэ

Onların kızları ile oğulları

Гур -- arabayı

Махуэ къэс  -- her gün

Псы тракlэурэ – üzerine su dökerek

Псы траутхэурэ – üzerine su serperek

Иатхьэщl -- yıkıyorlar

Иалъэщl. – siliyorlar.

 

Сотхьэщl. -- yıkıyorum

Ботхьэщl. -- yıkıyorsun

Иетхьэщl. -- yıkıyor

Дотхьэщl. -- yıkıyoruz

Фотхьэщl. -- yıkıyorsunuz

Иатхьэщl. -- yıkıyorlar

 

Солъэщl. -- siliyorum

Болъэщl. -- siliyorsun

Иелъэщl. -- siliyor

Долъэщl. -- siliyoruz

Фолъэщl. -- siliyorsunuz

Иалъэщl. -- siliyorlar

 

Стхьэщlащ.  -- yıkadım

Птхьэщlащ. -- yıkadın

Итхьэщlащ. -- yıkadı

Ттхьэщlащ. -- yıkadık

Фтхьэщlащ. -- yıkadınız

Иатхьэщlащ. -- yıkadılar

 

Слъэщlащ. -- sildim

Плъэщlащ. -- sildin

Илъэщlащ. -- sildi

Тлъэщlащ. -- sildik

Флъэщlащ. -- sildiniz

Иалъэщlащ. – sildiler

 

Genel kabullerden hareketle seslerden anlamlandırarak bu dizeleri çıkarmaya çalışın.

Макъхэм  егугъуурэ мы усэ цlыкlухэр гурыlуэгъуэ зыщыщl.

Теутхэ

Хэутхэ.

Псы теутхэ,

Псы хэутхэ.

Щхьэм теутхэ,

Нэм щlэутхэ.

Къыстеутхэ,

Къытхэутхэ.

Гурыфlыгъуэр

Гум иутхэ.

 

Къэкlуатэ.

Тlэкlу къэкlуатэ,

Тlэкlу нэкlуатэ.

Псым хэкlуатэ.

Зыщыкlуатэ.

Дахэу плъагъум

Бгъэдэкlуатэ.

Дэкlуэталlэ

Хэкlуэталlэ.

Хъугъуэ фlыгъкэм

Гу куркупсэм

Икlуэталlэ.

 

Пыщlыкl

Къыпыщlыкl

Ныпыщlыкl

Умгъэщащэу

Тlэкlу гуэщlыкl.

Ныкъуэ ныкъуэу

Зыпыщlыкl.

Зы дзэкъэгъуэ

Къыпыщlыкlи

Лъагъуныгъэ

Къыхэщlыкl.

 

Хэкlэ

Къыхэкlэ

Ныхэкlэ

Къытекlэ

Нытекlэ

Къыщlэкlэ

Ныщlэкlэ.

Къикlэ

Никlэ

Шэ къикlэ

Псы икlэ

Шей къысхуикlэ

Псы къыстекlэ зызгъэтхьэщl.

 

29 – 07 - 2008

 

ХЬЭКlУНЭРЭ КlУЭКlУНЭРЭ

 

Дэнэ укlуэрэ Хьэкlунэ?

Псыхьэ сокlуэ Кlуэкlунэ.

Сыт къэпхьынур  Хьэкlунэ?

Псы къэсхьынущ Кlуэкlунэ.

 

Хэт уи гъусэр Хьэкlунэ?

Быцэ си гъусэщ Кlуэкlунэ.

Псы lэфl къытхуэфхь Хьэкlунэ!

Аращ тщlэнур Кlуэкlунэ.

 

ЖЬЫРЫТЭДЖ  ДЗЫДЗУ

 

Жьыlуэу согъуэлъыж

Жьыlуэу сыкъотэдж.

Нанэ шэ тlэкlу къысхурекlэ

Сэ зызогъэтхъэж.

 

Сэ шэ тепщэчым

Щlакхъуэ хызоутэ,

Фошыгъу хызоудэ,

Сэ зызогъэтхъэж.

 

Сэ нащэ бзыгъэм

Шыгъу тlэкlу тызоудэ

Тэмэтус бзыгъэм

Шыгъу тlэкlу тызоудэ.

 

Жьыlуэу сыкъотэдж.

Пщэдджыжь къэс ар сошх.

Сэ зызогъэтхъэж.

Нанэ сегъэтхъэж.

 

31.08.2008

 

Aşağıdaki yapıda ortadaki şahıs zamirleri sadece sistemin kavratılması için yazılmıştır, günlük konuşmalarda ben sana sen bana şahısları söylenmez. Fiil başına gelen şahıs ekleri yeterli olur. Sıralamanın oluşumunun yerleşmesi için yazılmaktadır.

 

Şimdiki ve /veya her zaman

Bana biraz süt ( bardağıma ) döküyor olanımsın

 

Шэ тlэкlу сэ ----------  сэ ---------- къы – с –  ху – з –- о – кlэ.

Шэ тlэкlу уэ ---------- уэ ---------- къы – п – ху – б – о – кlэ.

Шэ тlэкlу абы ------ абы --------- къы – . – ху – ре ----- кlэ.

Шэ тlэкlу дэ ---------- дэ --------- къы – т – ху – д –- о – кlэ.

Шэ тlэкlу фэ ---------- фэ --------- къы – ф – ху – в – о – кlэ.

Шэ тlэкlу абыхэм -- абыхэм ---  къы – а – ху – ра --- – кlэ.

 

Шэ тlэкlу абыхэм сэ къахузокlэ.

Шэ тlэкlу къахузокlэ.

 

Şu anda eylemi yapmış durumdasın

 

Шэ тlэкlу сэ ---------- сэ ---------- къы – с – ху – и – с – кlа – щ.

Шэ тlэкlу уэ ---------- уэ --------- къы – п – ху – и – п – кlа – щ.

Шэ тlэкlу абы ------абы --------- къы – . – ху --. -- ри – кlа – щ.

Шэ тlэкlу дэ ---------- дэ --------- къы – т – ху – и – т – кlа – щ.

Шэ тlэкlу фэ ---------- фэ ---------къы – ф – ху – и – ф – кlа – щ.

Шэ тlэкlу абыхэм---абыхэм --- къы – а – ху -- . -- ра  – кlа – щ.

 

Шэ тэкlу фэ дэ къыфхуиткlащ.

Шэ тlэкlу къыфхуиткlащ.

 

Тхъэн – Bir eli yağda bir eli balda olmak veya

Тхъэжын – Her düşündüğü ve istediklerine erişerek  yaşamak.

 

Сотхъэ.

Уотхъэ.

Матхъэ.

Дотхъэ.

Фотхъэ.

Матхъэхэ.

 

Сытхъащ.

Утхъащ.

Тхъащ.

Дытхъащ.

Фытхъащ.

Тхъахэщ.

 

Сотхъэж.

Уотхъэж.

Мэтхъэж.

Дотхъэж.

Фотхъэж.

Мэтхъэжхэ.

 

Сытхъэжащ.

Утхъэжащ.

Тхъэжащ.

Дытхъэжащ.

Фытхъэжащ.

Тхъэжахэщ.

 

Сэ ------- сэ ------- сы – з – о – гъа – тхъэ.

уэ ------- уэ -------- у --- б – о – гъа – тхъэ.

Ар ----- абы ------- .  --- ие ----- гъа – тхъэ.

дэ ------- дэ ------- ды – д – о – гъа – тхъэ.

фэ ------- фэ ------- фы – в – о – гъа – тхъэ.

Ахэр -- абыхэм --  . ---- иа ----- гъа – тхъэ.

 

Сэ фэ сывогъатхъэ.

Сэ ------- сэ ------- сы – з --  гъэ – тхъа -- щ.

уэ ------- уэ -------- у --- б -- гъэ – тхъа -- щ.

Ар ----- абы ------- .  --- и  -- гъэ – тхъа -- щ.

дэ ------- дэ ------- ды – д -- гъэ – тхъа -- щ.

фэ ------- фэ ------- фы – в -- гъэ – тхъа -- щ.

Ахэр -- абыхэм --  . --- иа -- гъэ – тхъа -- щ.

 

Фэ сэ фызгъэтхъащ.

Bu tabloların pratikliğimizi geliştirmesi için işletimi üzerinde çalışmamız gerektiğini hiçbir zaman unutmamalı ve ihmal etmemeliyiz.

 

Сэ -------- сэ -------- сы --- з – гъэ – лъэпlащ.

Уэ -------- уэ -------- у ----- б – гъэ – лъэпlащ.

Ар ------ абы -------- .  ----и – гъэ – лъэпlащ.

Дэ -------- дэ -------- ды -- д – гъэ – лъэпlащ.

Фэ -------- фэ -------- фы -- в – гъэ – лъэпlащ.

Ахэр --- абыхэм --- . ----- иа – гъэ – лъэпlащ.

 

Сывгъэлъэпlащ

Сывгъэтхъащ

Тхьэм бейтхъэж фищl.

 

Дывгъэгъэпlащ

Дывгъэтхъащ

Тхьэм бейтхъэж фищl.

 

Дагъэлъэпlащ

Дагъэтхъащ

Гугъу къызэрыддехьар Тхьэм псапэу къаритыж.

Bizim için çektikleri zorlukları onlara Tanrı sevap olarak versin

 

Псапэ -- sevap

Псэкlуэд – yazık ( günah )

Псэгъэкlуэд – günah

 

Псапэр гуапэщ.

Гуапэр псапэщ.

 

Псэгъэкlуэд влэжьахэм фыхущlегъуэж,

İşlemiş olduğunuz günahlardan tövbe edin,

Фэ лъэlухэр Тхьэ лъапlэм идэнщ.

Dualarınızı yüce Tanrı kabul eder.

 

СЫ ЩЫЦlЫКlУМ

 

Елджэрыкъуэ и мэз джабэм

Мащlэрэ сэ гу схуакъым.

Е мэз джабэр е фэхур

Мащlэрэ къэсщыхьакъым.

 

А джабэм сэ махуэ къэс

Мывэхэр щезгъэукlурехт.

Сабэр уэгум ихьэжу

Сыкlэлъыплъу къезгъэжэхт.

 

Къэзгъэхъейт lэуэлъауэр

Згъэшынэрт хьэкlэкхъуакlэр.

Сыщlэфиеу щlэзгъапхъуэрт

Тхьэкlумэкlыхь мэзбжэнхэр.

 

 

Сэ а псом сащышынэрт

Ауэ сэ зезымыгъащlэрт.

Лlыгъэшхуэ сэ щызесхьэрт

Бэлыхь лажьэ иахэслъхьэрт.

 

Пхъэ гъурыр гум из къэтщlти

Мыгувэу дэ къэдгъэзэжт.

Дыкъызэрщlэкlыжу мэзым

Езыхэру къызхэднэжт.

31.07.2008

 

İstenmeden yapma etme eyleme gibi cümlelerin oluşumu da фl ön eki ile yapılır. Ben istemedim fakat gücüm yetmedi yaptı etti eyledi şeklindeki cümle yapısı;

 

Сэ ------ сэ -------мэзым ---- сы -- с – фlэ – кlуащ.

Уэ ------ уэ -------мэзым ----  у  --- п – фlэ – кlуащ.

Ар ----- абы ------мэзым ---- .  ---- . – фlэ – кlуащ.

Дэ ------ дэ -------мэзым ---- ды – т – фlэ – кlуащ.

Фэ ------ фэ -------мэзым ---- фы – ф – фlэ – кlуащ.

Ахэр – абыхэм --мэзым ---- я ---- а – фlэ – кlуащ.

 

Уэ абыхэм мэзым уафlэкlуащ.

Sen onlar istemeden onların engelleyememesi ile ormana gittin.

Bu cümle yapısında ilk şahıs giden, ikinci şahıs ise göndermek istemeyendir.

 

Eğer ikinci tür fiiller olursa oluşum şöyle olur;

 

Мыlэрысэр сэ ---------- сэ --------- с – фlэ--- с – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр уэ ---------- уэ --------- п – фlэ--- п – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр абы------- абы --------- . – фl ----и – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр дэ ---------- дэ --------- т – фlэ---т – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр фэ ---------- фэ --------- ф – фlэ—ф – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр абыхэм -- абыхэм --- я – фl ---- а – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр фэ сэ ффlэсшхащ.

Elmayı siz bana yedirmeyecektiniz ama

İradeniz dışında güç yetmezliğinizle ben elmayı yedim.

Bu cümle kalıbı genişletilerek tüm zaman ve söylemlere genişletilecek olur ise sayfalar dolusu cümle ve kalıp türetilir. Biz sadece kalıbın işletilmesinde bir ön çalışma olsun diye verdik. İleride detayları da verilecektir. Bu kalıp işletilirken fiil başına eklenen şahıs ekleri günlük konuşmalarda yerini alır fakat ben sen diye ortadaki şahıs zamirleri aradan düşer ve gerekmedikçe kullanılmaz. Yani özellikle belirtilmek istenmiyor ise. Fiil başındaki birinci şahıs elmanın sahibi ve yedirmek istemeyendir, ikinci şahıs ise cebren yiyendir. Bir önceki yapı ile karşılaştırın.

Bu dilin ses dili olduğu gerçeğini ve ne anlama geldiğinin anlaşılmamış olduğunu izlenimlerimden çıkarıyorum. Kök kelime diller ile arasındaki farklılıkların anlaşılması gerekir diye düşünüyorum. Sözcüklerin yapılarına dikkat edilmelidir. Bu dilin eğitimi devlet düzeyinde profesyonel bir seviyeden ele alınıp eğitimi verilmediğinden anlatılanların anlaşılır kılınmasında zorluklar olduğu gibi öğrenicilerin de öğrenmesinde zorlukların olduğu kesindir. Öğrenici de kendini öğrenme zorunluluğu içerisinde görmeyebiliyor. Şimdi ne anlatmak istediğimi biraz daha somut ve basitleştirerek açmaya çalışayım. Türk dilindeki aslında bir kısmı da Türkçe olmayan kanepe, divan, insan, hayat, yaşam, kalem, kitap, okul, şehir, kasaba, belde, belediye, vali, kaymakam vb. sözcüklere bakalım.  Ka – ne – pe  bu sesler ile bu seslerin ifade ettiği nesne arasında bir ilgi ve alaka yoktur. Benzer şekillerde örneklemelerimizi çoğaltabiliriz. Bu düzeneğe nispeten benzer işletimi olan sözcükler de vardır, yatak, oturak gibi. Fakat bunlar dahi birazcık kokusu var gibidir yoksa tam birer örnek değildirler. Varlığın ismi insanların taktığı herhangi bir isimden oluşur. Sözcük genel kabul olur. Adige dilinde ise genel kabul sestir. Ses ise ilk seslendirilen ve öğretilendir. Ka ne pe sözcüğü bir açıklama biçimindedir.

Тетlысхьэпlэ bu sözcüğün tüm seslerinin ne anlama geldiğini çıkarmaya çalışırsanız ilerlemiş olursunuz. Тlыс buradaki genel kabulleri hatırlarsanız т  dan с ya geçmek olduğunu anlayabilirsiniz. Diğer sesleri de düşünerek yapıyı çözebilirsiniz. Bu dilde güzel bir söz vardır; ( Е улlын е улlэн ) ya adam gibi adam olursun ya da yok olursun. Ya taşıdığın değerlere sahip çıkar varlığını sürdürürsün ya da yok olursun. Yok olanlar sadece sizler de değilsiniz. Sonuncu da siz olmayacaksınız. Tanrı nice toplulukları işlediklerinden dolayı yeryüzünden yok etmiştir. Bu güzel kültürün yok olması da mensuplarının ciddiyeti veya bozgununa bağlıdır. Biz üzerimize düşeni yapar isek geri kalanı da takdir ne ise o olacaktır. Bu dil seslerden hareketle hayatın tüm gereklerini öğretendir. Tüm diller kültürlerinin taşıyıcısıdırlar. Fakat bu dilin ses temelli oluşunun ayrı bir farklılığı vardır. Dilin yapısı evrensel değerlerin kabulünü içermektedir. Tanrı anlayışımızı arttırsın. Amin.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

 


Yorum yapın

Cerkesya.Org

Cerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.