Adıgece Ders No:19

Aralık 17, 2018

Лъэхъэнэм Теухуа Къэупсэлъыкlэхэр.

 

Лlэщlыгъуэ дапщэ къэдгъэщlами,

Сэлам къытпежьэм дэ етхынщ.

Кlыщокъуэ Алим

 

Лlэщlыгъуэ - asır

Илъэсищэр зы лlэщlыгъуэ мэхъу.

 

Гъэ -- Илъэс ------- yıl , sene

 

Щlымахуэ -- kış

Гъатхэ ------ ilkbahar

Гъэмахуэ -- yaz

Бжьыхьэ -- sonbahar

 

Мазэ - ay

 

Махуэ щэщlыр зы мазэщ.

 

Щlышылэ - ocak

Мэзае - şubat

Гъэтхэпэ - mart

Мэлыжьыхь - nisan

Накъыгъэ - mayıs

Мэкъуэуэгъуэ - haziran

Бадзэуэгъуэ - temmuz

Шыщхьэlу - ağustos

Фокlадэ - eylül

Жэпуэгъуэ - ekim

Щакlуэгъуэ - kasım

Дыгъэгъазэ - aralık

 

Тхьэмахуэ – hafta

 

Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу.

 

Блыщхьэ - pazartesi

Гъубж - salı

Бэрэжьей - çarşamba

Мэхуэку - perşembe

Мэрем – Cuma

Щэбэт - cumartesi

Тхьэмахуэ - pazar

 

Махуэ - gün

 

Зы жэщрэ зы махуэм щхьэкlэ махуэ жыдоlэ

Зы махуэр сэхьэт тlощlрэ плlы мэхъу.

 

Жэщ - gece

Махуэ - gündüz

Пщэдджыжь - sabah

Шыджагъуэ - öğlen

Пщыхьэщхьэ - akşam

Жэщныкъуэ - gece yarısı

Кlэху - şafak

 

Сэхьэт - saat

 

Зы сэхьэтыр дакъикъэ хыщl мэхъу.

Сэхьэт ныкъуэр дакъикъэ щэщl мэхъу.

Сэхьэт плlанэр дакъикъэ пщlыкlутху мэхъу.

 

Дакъикъэ - dakika

Сэхьэт ныкъуэ - yarım saat

Сэхьэт плlанэ - çeyrek saat

Блокl - geçiyor

Иlэщ - var

 

Вэсмахуэ - evelsi gün

Дыгъуасэ - dün

Нобэ - bugün

Пщэдей - yarın

Пщэдеймыщкlэ - öbür gün

 

Ищыпэгъэ - bir önceki yıl

Нэгъабэ - geçen yıl

Мыгъэ - bu yıl

Етlэнэгъэ - gelecek yıl

Ещэнэгъэ - bir sonraki yıl

 

Лъандэрэ - denberi

Кlэ - kadar

Нэсыху - ekadar

Нэсыхункlэ - o zamana kadar

Лъэхъэнэ - zaman

Щыгъуэ - zaman

Игъуэ - zamanı

Имыгъуэ - zamansız

Игъуэджэ - uygun olmayan zaman.

Пlалъэ - mühlet, zaman aralığı

 

Мыlэрысэм игъуэ мыхъуу

И мэ lэфlыр къыпимых.

Лъагъуныгъэр гум нэсакъым

Жыпlэу си псэр сlэщlомых.

 

Мы усэ дахэр гукlэ зэвгъащlэ.

Уэрэдууи къыжыфlэ.

 

Зафэррэ сэрэ нэгъабэ дызэрцlыхуащ.

Нэгъабэ дэнэ ущыlа?

Нэгъабэ Бурса сыщыlащ.

 

Нэгъабэ и щыпэгъэм Истанбул сыдэсащ.

Мыгъэм уафэхэр дахэу макlуэ.

Мыгъэм си мэктэбыр сыухынущ.

Етlэнэгъэ Зафер сыдэлэжьэнущ.

Схузпыгъахуэм етlэнэгъэ Налъшик сыкlуэнущ.

 

Дыгъуасэ дэнэ ущылэжьа?

Кызылай сыщылэжьащ.

 

Пщэдей дэнэ укlуэну?

Еджапlэм сыкlуэнущ.

Пщэдей уэшх къешхынущ.

Нобэ уафэр уфащ.

Нобэ сыту махуэ дахэ.

Нобэ шыджагъуэ нэужьым уэшх къешхыну жаlэ.

Пщэдей уэс къесынк!эй хъунщ.

 

Мыгъэ бжьыхьэм къуажэхэм уэфышхуэ къыщехащ.

Мыlэрысэхэр зыхикъутащ.

Унэхэм я щхьэгъубжэхэр кърикъутэхащ.

 

Уэшхыр жьыгъейуэ къешхырейщ.

Пшагъуэр щlыгум техьэрейщ.

Къуэлэбзухэр мэлъэтэж.

Тхьэмпэр жыгым полъэлъыж.

 

Мы усэр гъэм и дэтхэнэ лъэхъэнэм тепсэлъыхьрэ?

Мыгъэ бжьыхьэр уэшх уэлбанэу блэкlыным ещхь хъуащ.

 

Нобэ сыт махуэ?

Мэхуэкущ.

Щэбэт махуэм къэкlухьакlуэ дыкlуэнщ.

Тхьэмахуэ махуэр зыгъэпсэхугъуэ махуэщ.

Ди унагъуэр а махуэм ди унэ дисыжщ.

 

Дэтхэнэ мазэм дит?

Гъэтхэпэ мазэм дитщ.

Мазэм и дапщэ?

Нобэ гъэтхэпэ мазэм и пщlыкlутхущ.

 

Дэтхэнэ илъэс дызитыр?

Минитlрэ и гъэм дитщ.

Дэтхэнэ гъэрат мэктэбыр уэ къыщыбухар?

Минрэ щибгъурэ бгъущlрэ бгъу гъэрат.

 

Блэкlа лlэщlыгъуитхур адыгэхэмкlэ хэплъэгъуей хъуащ.

Ауэ дызит лlэщlыгъуэм зыкъэтщlэжыну согугъэ.

 

Жэщ ныкъуэ хъуауэ уэрамым сыт дэпщlыхьыр?

Щысакlуэ сыкъокlыж.

 

Пщыхьэщхьэ синемам дыкlуэн?

Хьэщlэ сиlэщ. Сынэкlуэфынкъым.

 

Шыджагъуэ нэужьым сэхьэтыр тlум дакъикъипщl хуейуэ

Кызылай дыщызхуэзэнщ.

 

Сэхьэтыр дапщэ хъуа?

Зырэ ныкъуэрэщ.

 

Сэхьэтыр дапщэупlэрэ?

Сэхьэтыр щым плlанэ блокl.

 

Сэхьэтыр дэнэ нэса?

Пщlым плlанэ иlэщ.

 

Пщэдджыжьхэм сэхьэт дапщэм унэм ущlэкlрэ?

Бгъум дакъикъипщl блэкlыу сыщlокl.

 

Сытым щыгъуэ унэм укъекlуэлlэжрэ?

Сэхьэтыр блым дакъикъипщl иlэу унэм сыкъокlуэж.

 

Зы махуэм сэхьэт дапщэ улажьэрэ?

Сэхьэтий солажьэ.

 

Кызылай сыщыппоплъэ укъэкlуэфын?

Сэхьэт ныкъуэкlэ абы сыщыlэщ, къыспэплъэ.

 

Илъэс дапщэ лъандэрэ Анкара удэс?

Илъэс пщlыкlутху хъуауэ Анкара сыдэсщ.

Илъэс минрэ щибгъурэ бгъущlрэ й гъэ лъандэрэ мыбы сыдэсщ.

 

Мы lуэхум узэрхуежьэрэ сыт хуэдьз хъуа?

Илъэсиплl хъуащ.

Илъэсиплl лъандэрэ мыбы солэжь.

 

Мазэ махуэ къэс и еджап!эм мак!уэ.

Абы сэхьэтихкlэ щолажьэ.

Сэхьэт ныкъуэкlэ и унэм къосыж.

Ешха ефа иужь зы сэхьэт зегъэпсэху.

Сэхьэтитlрэ ныкъуэк!э и унэ лэжьыгъэхэм иолэжь.

Жэщ къэси сэхьэтибгъук!э мэжей.

 

Зафер и щхьэгъусэр здещтэри гъэмахуэ къэс и къуажэ мэкlуэж.

Абы зымазэкlэ зыщегъэпсэху.

И нэгу зрегъэужь.

И благъэ и пыхъуэ пышэхэм яхоплъэри Анкара къегъэзэж.

Щlымахуэми Анкара дэсщ.

Анкара и щlымахуэр щlыlэу блокl.

И гъэмахуэ хуэкlуэхэм идей гъатхэкlэхэм дахэ мэхъу.

Жыгхэр къогъагъэ, щlылъэр къоущхъуэнтl.

Гъэмахуэм къуажэр нэхъ дахэ мэхъу.

 

Мы Дунейр Сэращ Зейр

 

Дунейр

Сысейщ,

Сысеймэ, ар ууейщ.

Сабийгъуэу дыгъэ щыгъэр

Тыгъэ псом ялейщ.

Уэрщ зи фlыщlэр,

Си хэку дыщэ

Нобэ ди дунейм.

Ди пщэдейм и дыгъэ гъуазэр

Дэ къыдогъэуш,

Сабийгъуэр

Гъащlэ набдзэщ,

Псэщlэм и тхьэгъушщ,

Дэ ар къыдогъэуш.

Дунейр

Сысейщ,

Сысеймэ, ар ууейщ.

Къэжэр Петр

 

Гъатхэ Пщэдджыжь

 

Дыгъэм пшэплъыр

Лэгъупукъуу къещlыр,

Нэпсхэр щызэпеш.

Дыжьын ткlуэпсу

Дзэлхэм гулъыр къащlыр.

Бжэндэхъу цlыкlум

И уэрэд къреш.

Псы хьэлыгъуэм

Пlащlэу зеутхытхэ,

Цlыкlухэм я псы щхьэлыр

Кърехуэкl.

Къеблэгъащи

Къазшырыфэ гъатхэр,

Гулъытэншэу

Уэри блумыгъэкl.

Къэжэр Петр

 

Илъэсыщlэ Уэс

 

Къосыр, къосыр

Къос уэсыщlэ,

Дыхэхьащи илъэсыщlэм.

Феплъыт, феплъыт

Мы щlымахуэм,

Махуэ дыдэр кlыхь ищlащ.

Уэсыр къосри

Жэщри махуэщ.

Ар зи фlыщlэу

Илъэсыщlэм

Жэщри махуэу къыздихьащ.

Къэжэр Петр.

 

Мы усэ дахэхэр гукlэ зэгъэщlапхъэщ.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:20

Aralık 17, 2018

КЪЭХУТАПХЪЭ ЛЭЖЬЫГЪЭ

 

Зыфlэгъувауэ Адыгэбзэ зэгъэщlэн -- егъэщlэн

 

PROJE ÇALIŞMASI

YAPILANDIRICI ADIGE DİLİ ÖĞRENİMİ - ÖĞRETİMİ

 

Зэгъэщlэн егъэщlэныр зэрырикlунур

 

1-- Зытелэжьыхьыпхъэм хьэзыр ехъулlэн.

2 -- Зытелэжьыхьыпхъэр гурыlуэгъуэ ещlэкlын.

3 -- Тхыгъэм еджэурэ зэгъэщlэн.

4 -- Уи гурылъхэр къэlуэтэн.

5 -- Къыхэдгурlукlахэм хэплъэжын.

6 -- Гурыlуэгъуэ хъуарэ мыхъуарэ гъэунэхун.

 

Öğrenim öğretim süreci

 

1-- Üzerinde çalışılacak konuya hazırlanmak

2 -- Üzerinde çalışılacak konuyu anlaşılır kılmak

3 -- Metni okuyarak öğrenmek

4 -- Düşüncelerini açıklamak

5 -- Kazanımları gözden geçirmek

6 -- Amaca ulaşılıp ulaşılmadığının değerlendirilmesi.

 

Мы зигугъу тщlахэм лъэlэсын щхьэк!э

 

1 -- Тхыгъэм еджэн.

2 -- Тхыгъэр тхын.

3 -- Еджэм щlэдэlукlын.

4 -- Узэджар къэупсэлъыжын.

5 -- Зэджапхъэм хуэунэтlауэ нэрылъагъу гуэрхэр утуку къилъхьэн.

 

Süreci gerçekleştirmek için

 

1- Metni okumak

3- Okuyanı dinlemek

4- Okuduğunu anlatmak

5- Metne uygun görseller ortaya koymak.

 

Ди Унагъуэр, Ди Уэрамыр, Ди Хьэблэр

 

Ди унагъуэр дывгъэцlыху. Унагъуэм исхэм япэ лъандэрэ трагъэха

сурэтхэр зэвгъэзахуэурэ гурыфlыгъуэ хэплъэгъуэхэр зыхэфлъхьэ.

Фи унэ куомпитур ( щlэныгъэ гъэлъагъуэ ) щlэту щытмэ aбыи фи

унагъуэм щlэсхэм я сурэтхэр дахэурэ щызхэфлъхьэ.

Фи унагъуэм исхэм я цlэхэр къифтхыкl. Фи унэгъуэцlэр а

кифтхыкlахэм пывгъэувэ.

Фы сабийгъуэм фтраха сурэтхэм феплъыж. Фи анэ фи адэр

къызэрфхущытахэр фигу къэвгъэкlыжи къэфlуэтэж.

 

 

Си Нанэ Дахэ

 

Ди псыхъуэ сыщlэдэlукlмэ

Уи макъыр къызэхызохыр.

Щlыгу бэрабэм и пщlащэр

Уэр щхьэкlэ къызоlущащэ.

 

Си нанау си нанэ дахэ

Дунейри схубогъэдахэ

Насыпыр уэ къызэптащ

Дунейри уэ схухэпхащ.

 

Гущlэгъуыныгъэ уэ пхэлъым

Цlыхуыгъэм сыхуеузэнщlыр

Дэхагъэу уэ уигум илъым

Дунейри къегъэщlэращlэ

 

Вагъуэхэм ухызолъагъуэ

Ди губгъуэм сэ узолъагъуэ

Уи жьауэ сыщlэт зэпыту

Уи наlэ къыстыбогъэтыр.

 

 

Дэжьу

 

Хьойра хьойра хьорира

Хьойра хьойра хьорира си нанэ дахэ

Си нанэ си нанэ си нанэ си нанэ

Си нанэ дахэ.

 

 

Мы усэр гукlэ зэгъэщlапхъэщ. Уэрэду и жыlэкlэри зэвгъащlэ.

Зырыз зырызу, гуп гупууи къыжыфlэ.

 

Фыщыцlыкlум фи анэм сытхэр къывжиlэурэ фигъэудыlуами фигу къэвгъэкlыж

Сэ си нанэ сигъэгуфlэн щхьэкlэ къызжи!эу щытар нывжесlэжынщ.

 

Пхъащхьэ мыщхьэр мэщащэ.

Щауэ цlыкlухэр мэщыпэ.

lэкlэпыlэр къыщанэ.

Дадэ макlуэри мэшынэ

Си щlалэр макlуэри къехьыжыр.

 

Сэ си нанэ мыр къызжиlэти сигъэгуфlэт. Фэри къывжаlахэр

фигу къэвгъэкlыж.

 

Мы усэ дахэми фыкъеджэ.

 

Ухъу Цlыху Щхьэпэ

 

Лэу пщlыркъэ, си щlалэ нагъуэ,

Данагъуэр уэ къошэкlащ.

Уи гущэр щабэщ, тыншыгъуэщ,

Мазэгъуэ жэщри мамырщ.

Мазэщlэу ухызолъагъуэр

Къэдабэ щхьэнтэу пщlэдзам.

Пщыхьэщхьэ мазэм и нурым

Ди lуащхьэмахуэ полыд.

Лэу пщlыркъэ, си щlалэ нагъуэ,

Уэ насып вагъуэу уолыд.

Жэманшэрыкъыр пхузопlыр,

Уэ цlыху щхьэхуиту укъохъу.

Лэу пщlыркъэ си щlалэ нагъуэ,

Андемыркъану къытхуэхъу.

Ди инжыдж цlыкlум и макъым

Мамыру къуажэр дожей.

Лэу щlыи си щlалэ нагъуэ,

Пщlыхь lэфlхэр плъагъуурэ жей.

Ухъу гъащlэ мамырым хуэщхьэпэ,

Лъэпкъ хабзэ- нэмысым хуэпэж.

Лlыгъэр цlыхугъэр зи плъапlэ

Зи лъэкlыныгъэр зыщlэт.

 

Хьэкъун Исуф

 

Цlыхухэр я закъуэу псэукъым. Цlыхухэр я закъуэу щlэмыпсэум

фыщlэгупсысыкl.

 

Цlыхумрэ Цlуху зыхэтхэмрэ

 

Тхыгъэм и щхьэфlэщыгъэцlэр -- Цlыхухэр Зэрызыхэт Хабзэхэр

Тхыгъэм и лlэужьыгъуэр -- Щlэныгъэ тхыгъэ.

Зытепсэлъыхъыр -- Хабзэу убзыхуахэр

Зэрытелэжьыпхъэ гъуэгуанэхэр -- Гупсысэхэр утыку илъхьэн

Упщlэхэр къэгъувын джеуап зэгъэпэщыжын.

Цlыхухэм я к!элъыплъын, Дэплъагъухэр къэ!уэтэжын.

Жьэрыlуатэу къэупсэлъын.

lэмэпсымэ лlэужьыгъуэхэр -- Хэзгъэгъуазэ гъуэгу гъэлъагъуэхэр

lэщlагъэ тхуэхъупхъэхэр -- Адыгэбзэр гурыlуэгъуэу къэупсэлъын

-- Цlыхухэр зэпсалъэурэ зэрзыгурыlуэр нахуэ къэщlын.

 

İnsan ve toplum

 

Metnin başlığı-Toplum kuralları

Metin türü ------ Bilgilendirici metin

İçerik ------------ Görgü kuralları

Çalışma yöntemleri: Düşünceleri ortaya koymak, Soru ve cevaplar oluşturmak, Gözlemlemek ve gözlem sonuçlarını anlatma

 

Anlatım

Araç ve gereçler : Uyarı levhaları

Kazanımımız olacak beceriler : Adıgeceyi doğru ve etkili konuşmak

İnsanların konuşarak iletişim kurduklarının farkına varmak.

 

Цlыхухэр Зэрызыхэт Хабзэхэр

 

Сэ сыщlалэ цlыкlущ, нэмыщl цlыхухэм я гъусэу сащыдэпсэукlэ зы хабзэм

сытетын зэрыхуейри сощlэ.

Ди унэм си анэм си адэм си къуэшым зыхэтлъхьапхъэу хабзэхэр дызэри!эр

сощlэ.Сэ пщэдджыжьым жьыlуэу сыкъотэджри еджапlэм сокlуэ.

 

Нэмыщl цlыхухэм пщlэ яхузощl. Щlэхуу нэмыщl цlыхухэм сащlэдэlукlкъым.

Сэ къызэпсалъэхэм я псалъэр зыпызупщlкъым, я псэлъэн яуха иужь сопсалъэ.

Нэхъыжьхэм къызжаlэхэм сакъу содаlуэ. Абыхэм сэр нэхърэ нэхъ куэд я нэгу

щlэкlащ. Нэмыщlхэм я тхылъ я тхылъылъэхэм ямыщlэу сахэплъэкъым.

я lэмэпсымэхэр зесхьэкъым.

 

Си пэщыр къэбзэ лъабзэу, узэдауэ зытызоlыгъэ. Си адэм си анэм унэр

щыгъэкъабзэкlэ садоlэпыкъу. Си анэм имыщlэу телефонымкlэ сыпсалъэкъым.

Щхьэусыгъуэ имыlэу ауэлъауэ сщlыкъым. Унэм топ сыщыджэгукъым.

Радйо телевизйоным я макъхэр ину lусхыу ди гъунэгъу жэрэгъухэм

ящхьэр сыудэгукъым.

Синемам тиятром сыкlуэм сагъэлъэгъуа щlыпlэм сотlыс. Гъэлъагъуэр

щекlуэкlым сышхэу сыпсалъэу сызбгъэдэсхэм ягу згъэбампlэкъым.

 

Гъуэгухэм къыщыщыскlухькlэ сlыгъ зыгуэрхэр уэрамхэм дэздзэу

згъэуфlейкъым. Къэкlыгъэхэм емкlун зыгуэрхэр есщlылlэкъым. Абыхэми псэ

зраlутыр сощlэ.

Ди уэрамыр псоми я уэраму зэрыщытыр сощlэ. Псоми сэр хуэдэу

уэрамхэр ди щlыгур къэбзэлъабзэу зытыраlыгъэным хуэсакъыну согугъэ.

 

 

 

Toplum Kuralları

 

Ben küçük bir çocuğum, diğer insanlarla bir arada yaşarken bazı  kurallara uymam gerektiğini biliyorum. Diğer insanlara saygı gösteriyorum.Gizlice başkaların konuşmalarını dinlemem.Benimle konuşanların sözlerini kesmiyorum, konuşmaları  bitince konuşuyorum. Büyüklerimi dikkatli dinliyorum. Onlar benden daha deneyimli. Başkaların kitap ve çantalarına izinsiz bakmıyorum, eşyalarını kullanmıyorum. Odamı temiz ve düzenli tutuyorum. Annem babam evi temizlerlerken onlara yardım ediyorum. Annemden habersiz telefoda konuşmuyorum Lüzumsuz yere gürültü yapmıyorum. Evde top oynamıyorum. Radyo televizyonun sesini fazla açıp komşuları rahatsız etmiyorum Sinemaya tiyatroya gidersem gösterilen yere oturuyorum. Gösteri  süresince birşeyler yiyerek, konuşarak çevremdekileri rahatsız etmiyorum. Sokaklarda dolaşırken elimdeki şeyleri sokağa atıp kirletmiyorum Sokağımızın herkesin olduğunu biliyorum. Herkesin benim gibi sokakları çevreyi temiz tutmaya özen göstereceklerine inanıyorum.

--------------------------------------------------------------------- 

Сэ Мазэ Дэслъэгъуахэр.

Maze ile ilgili gözlemlerim.

 

И пэщыбжэм инышхуэу тхылъымпlэм тхыгъэ инышхуэкlэ тритхауэ къыпилъащ.

Odasının kapısına büyükçe bir kağıda büyükçe yazı ile yazıp astığı.

 

БЖЭМ ФЫКЪЫТЕМЫУlЭУ ФЫКЪЫЩlЭМЫХЬЭ.

KAPIYI ÇALMADAN GİRMEYİN

 

И пэщыми мыр пилъауэ пылъу слъэгъущ.

Odasına bunu astığını asılı olarak gördüm.

 

СЭ ХУИТ СЫМЫЩlАР СИ lМЭПСЫМЭХЭМ ИРЕМlУСЭ

BENDEN İZİNSİZ KİMSE EŞYALARIMA ELLEMESİN

 

ЩЭХУУ УЗЭРЫПСАЛЪЭМ ЩХЬЭКlЭ ФlЫЩlЭ ПХУЗОЩl

SESSİZ KONUŞTUĞUNUZ İÇİN SİZİ DEĞERLİ ADDEDİYORUM

 

-----------------------------------------------------------------------

 

-- Фэри фи унэм фыритетыну щывубзыхуа хабзэхэр къэфlуатэ.

-- Хабзэ , щlыхъ псалъэхэм сыт къигъэлъагъуэми зэвгъащlэ.

-- Мы тхыгъэм фымыщlэу хэт псалъэхэр къыхэфтхыкl.

-- Зыгуэр къыщеджэкlэ фыщlэдэlукl. Гурыхуэу фыкъеджэ.

-- Зытетыпхъэ хабзэ къигъэлъагъуэу гъуэгу гъэлъагъуэу фщlэхэр къэфlуатэ.

Къэвгъэлъагъуэ.

-- Мы тхыгъэм хэт щlалэ цlыкlур дахуэдэу къыфщыхъуами къэфlуатэ?

 

 

--- Siz de evinizde uymak için belirlediğiniz kuralları anlatın

--- Kural ve saygı sözcüklerinin anlamını öğrenin

--- Bu metinde anlamını bilmediğiniz sözcükleri çıkarıp yazın

--- Birisi okurken dikkatli dinleyin. Anlaşılır şekilde okuyun

--- Uyulması gereken kuralları belirten bildiğiniz uyarı levhalarını söyleyin gösterin

--- Bu metindeki çocuk sizce nasıl bir çocuktur?

Adıgece Ders No:21

Aralık 17, 2018

Уафэм И Шытыкlэхэм Теухуауэ

 

Зэгъэшlапхъэ псалъэхэр

 

Хуабэ - sıcak

Щlыlэ - soğuk

Щlыlэтlыlэ - serin

Гъуркl - kuru

Псыlэ - ıslak

Псыlэтlыlэ - nemli

 

Щlымахуэ - kış

Гъатхэ - ilkbahar

Гъэмахуэ - yaz

Бжьыхь - sonbahar

 

Уафэ - gökyüzü

Уэфэгу - uzay

Уэгу - gök

Жьы - hava

 

Пшэ - bulut

Пшагъуэ - sis

Пшэплъ - akşam veya sabah oluşan bulut kızıllığı

Уафэ гъуагъуэ - gök gürültüsü

Шыблэ - yıldırım

Уафэ хъуэпскl - şimşek

Лэгъупыкъу - gök kuşağı

 

Уэшх - yağmur

Уэс - kar

Уэф - dolu

Уэсэпс - çiğ

Жэп - kırağı

Ткlуэпс - damla

 

Къешхын - yağmurun yağması

Къесын - karın yağması

Къехын - dolunun yağması

Кърипхъыхын - kar atıştırması

Къепсэпсэуэн - yağmur çiselemesi

Жьы къепщэн - rüzgarın esmesi

 

Уэфl - açık hava

Уфа - kapalı hava

Уэшх уэлбанэ - yağmurlu

Уае - fırtına

Жьапщэ - rüzgar

Уэс укхъуэ - kar fırtınası

Уэс утэ - çığ

Псыдзэ - sel

Уэс щхьэфэ - don

Шыц уэс - taneli kar

 

Псы - su

Мыл - buz

Бахъэ - buhar

Щтын - donmak

Выжын - erimek

 

Уэсылl - kardan adam

Уэс lэшкlэ - kar topu

lэшанэ - kayak

lэжьэ - kızak (eşya yük taşıma kızağı veya üzerine oturularak kayılan kızak)

 

Псыф - ıslak

Упсыфын - ıslanmak

Цlынэ - ıslak (içine su çekip kendini bırakması ekmeğin toprağın su çekip ıslanması yani kendini bırakması.)

 

Щхъуэ - mavi

Къащхъуэ - gök mavisi

Щхъуантlэ - yeşil

Гъуэжь - sarı

Гъуабжэ - gri

Хужь - beyaz

Фlыцlэ - siyah

Плъыжь - kırmızı

 

Мазэ - ay

Дыгъэ - güneş

Вагъуэ - yıldız

 

 

Уэшхыр жьыгъейуэ къешхырейщ.

Пшагъуэр щlыгум техьэрейщ.

Къуэлэбзухэр мэлъэтэж.

Тхьэмпэр жыгым полъэлъыж.

 

Упщlэхэр

 

1 - Мы усэр илъэсым дэтхэнэ и лъэхъэнэм тепсэлъыхьрэ?

2 - А лъэхъэнэм теухуауэ сытхэр нэхъ къыщыхъурэ?

3 - Къуэлэбзухэр дэнэхэм лъэтэжу фигугъэ?

4 - Къулэбзухэр щlэлъэтэжым и щхьэусыгъуэр сыт?

 

Къыпэкlуэхэр

 

1 - Усэр ..................... топсэлъыхь.

2 - А лъэхъэнэм нэхъыбэlуэу уэшх ................., пшагъуэр щlыгум .................... . къулэбзухэри ...................... .

3 - Къулэбзухэр .................... щlыпlэхэм мэлъэтэжхэ.

4 - Щlымахуэр къохьэ, уафэхэр ................... хъууэ щlедзэри аращ.

 

Бжьыхъэ жэпым дыгъэр тепсэм

Ар уэсэпсу мэкlуэдыж.

Фlыуэ слъагъум сыlуплъамэ

Си гукъеуэр сщхьэщокlыж.

 

Упщlэхэр

 

1 - Дэтхэнэ лъэхъэнэра жэп къыщехыр?

2 - Дыгъэр жэпым тепсэм сыт хъужрэ?

 

Къыпэкlуэхэр

 

1 - Жэпыр ................. къох.

2 - Дыгъэр жэпым тепсэм ................ мэхъури ................. .

 

БЖЬЫХЬЭР КЪИХЬАЩ

 

Жаным БОРИС

 

Бжьыхьэ мазэр къытхуихьащ.

Пшагъуэр щlыгум къытехьащ.

Къуэлэбзухэр мэлъэтэж,

Щlыпlэ хуабэхэм мэкlуэж.

 

Къущхьэхъу къикlыу къру инхэр

Уэгум иту мес мэкlуэж.

Колхоз lэщхэу мэл былымхэр

Пшэр хъужауэ къытхуокlуэж.

 

Губгъуэй мэзи хуэгъуэбжафэщ,

Бжьыхьэ уафэр уэлбэнафэщ,

Жыгхэм пщlащэр полъэлъыж.

Цlыкlухэр школым зэдокlуэж.

 

Мы усэр гукlэ зэвгъащlэ, дахэу фыкъеджэ.

 

Упщlэхэр

 

1 - Бжьыхьэ мазэм сыт къытхуихьар?

2 - Пшагъуэр сытым и гущlыlум техьэрэ?

3 - Къуэлэбзухэр дэнэхэм лъэтэжхэрэ?

4 - Кърухэр дэнэ къикlыжу дэнэ кlуэжхэрэ?

5 - Губгъуэхэм мэзхэм я плъыфэр бжьыхьэм сыт хуэдэ?

6 - Бжьыхьэм жыгхэм я пщlащэхэм ящхьэ сыт кърикlуэрэ?

 

Мы упщlэхэм къыпэкlуэжхэм ныкъуэу къэнахэр хэфтхэж.

 

Къыпэкlуэхэр

 

1 - Бжьыхьэ мазэм .................. къытхуихьащ.

2 - Пшагъуэр .................. къытохьэ.

3 - Къуэлэбзухэр ................ щlыпlэхэм .................... .

4 - Кърухэр ..................... къокlыжри ............... щlыпlэхэм .............. .

5 - Губгъуэхэр мэзхэр бжьыхьэм ................................ .

6 - Пщlащэр жыгхэм ....................... .

 

Уафэ къащхъуэр эи щхьэщыгу,

Щlылъэ щхъуантlэр зи утыку,

Гъатхэ гуапэ, дахэкlей!

Лъахэр фlыгъуэм иегъэсей.

 

1- Уафэ къащхъуэр лъахэм и щхьэщыгущ.

2 - Щlылъэ щхъуантlэр лъахэм и утыкущ.

3 - Гъатхэ дахэр лъахэм хуогуапэ, иодэхащlэ.

4 - Лъахэри фlыгъуэу щыlэм иагъэсей.

 

ЩlЫМАХУЭ

Щоджэнцlыкlу Алий

 

Щхьэхынэу пшагъуэбэм щlы напэр иеуфэ,

Чэф щlыкlэщ жыг тхъуахэр щыгъэхум зэрешэ.

 

Псы уэрхэр lущащэу мыл кхъуафэм щокlуасэ,

lэсэхэщ, нэщхъейхэщ, мылищэр зэрахьэ.

 

Щlы тафэр зэхуэдэу бжьэхуцкlэ хуэпащ.

Вындыжьхэу макъейхэр шыгъуэгум епщlащ.

 

Щlы щхьэфэр къузащи лъэбакъуэм дощэlур,

lэжьэлъэр щытежкlэ дзыхащи догызыр.

 

 

Дыгъэр щlымахуэм кlасэу къыщlокl, пасэу къохьаж,

щlагъуэуи уигъэхуабэкъым абы и бзийхэм. Щlымахуэ

махуэхэр кlэщlщ икlи щlыlэщ. Щlымахуэм уэс къосри

псыр мэщт. Жыгхэм я пщlащэхэр полъэлъри пцlанэу

къонэхэ. Къуалэбзухэм я нэхъыбэlуэр щlымахуэм

хуэбапlэхэм мэкlуэжхэ. Хьэпщхупщхэр щlы щlагъым

щопсэухэ.

 

 

КЪУЛЪКЪУЖЬЫН И ЗЫ МАХУЭ

 

Щоджэнцlыкlу Алий

 

Къуэ щхъуантlэ уэхым и лъащlэм

Псы гъуджэ цlыкlур щопщlыпщlэ.

Ткlуэпс щlыlэ щыгъэхэр lуфитlым

Я удз шlэращlэхэм хеутхэ.

 

Псынэ абджыфэм и lуфэм

Жыг хьэлэмэтхэр тожьауэ,

Дыгъэ нур гуащlэм пэлыду

Зишэщl – зиlуантlэу мэкlуасэ.

 

Махуэр хуабейщи, бгы нэкlухэм

Удз епэр тхьэмпэхэр шолалэ.

Къуэлэбзу цlыкlухэри бэмпlауэ

Псы щабэ lуфэми щохуарзэ.

 

Махуэ нэщхъуфlэм и дыгъэр

Гъуэгу зэхуэдитlым фlэкlат.

Зекlуэ шуужьхэу пшэ гупхэр

Бгыхэм къыдэпщу хуежьат...

 

А зы сыхьэтым дыщэблэм

Пщэр зэгуеудри зеупцl,

Щlылъэ удзыпцlэм жэщыфэу,

Нэр зригъэплъкъым - зеуфlыцl.

 

Зэкlэлъыпlащlэу а махуэм

Уафэм и топхэр мэгъуагъуэ,

Бгы жьэгъу лъаджэжьхэм губжьахэу

Псыдзэ тенджызхэми зыщадзхэ.

 

Псынэ щхъуэнтlэпсу дыгъуасэм

Щыта псы махэр Индылщ.

Шыблэм и макъыр хэкlуадэу

Абы и хъущlэр иныжьщ.

 

Махъсымэ плъыфэр lуфитlым

Хьэ гужьеяуэ жьэхопхъуэ,

Зыхъумэ пхъуантэуи щыиауэ

А къуэ зэв быдэри мэт!асхъэ.

 

Пшэхэм заунэщlри, куэд мыщlэу,

Бийм текlуа дзэуэ lуокlыжхэ,

Къулъкъужьын цlыкlуми псы хьэхуу

Зыгъэгушхуари хокlыжхэ.

 

Сабий гъа напэу lуфитlыр

Ятlэпс щlэжахэм ялащ,

Псыблэм зыпищlукъуэ лъэгум

Зишэщl – зиlуантlэу кlуэжащ.

 

Упщ!эхэр

 

1-       Псыр хуэмурэ щежэхым усакlуэм ар зригъэщхьхэр сыт?

2-       Псы ткlуэпсхэм щхьэкlэ усакlуэм жиlэр сыт?

3-       Уафэхъуэпскlымрэ уафэгъуагъуэмрэ щхьэкlэ усакlуэм жиlэр сыт?

4-       Псы къиуам и теплъэр усэм къызэрхэщыр къыжыlэ.

5-       Псы жэщlыжам и lуфитlыр сытым иригъэщхьрэ усакlуэм?

 

 

Зэгъэщlапхъэ псалъэхэр.

 

Къуэ – Vadi

Уэх – Derin

Лъащlэ -- aşağı

Гъуджэ – ayna

Пщlыпщlын – parıldamak

Щыгъэ – boncuk

lуфэ – kıyı kenar

Удз – ot

Утхын – püskürtmek

Щlэращlэ – nazlı

Бгы – yamaç

Бэмпlэн – sıkıntı, bunalmak

Хуэрзэн – uçuşmak

Лъаджэ – yüksek

Губжьын – kızmak

Индыл – İdil nehri

Быдэ – sağlam

Тlэсхъэн – gevşemek

Хъущlэн – kızgınlıkla söylenen sözler

Унэщlын – boşalmak, boşaltmak

Бий – düşman

Текlуэн – yenmek, yengi

lукыжын – geri çekilmek

Хьэху – ödünç

Гушхуэн – coşku

Гъын – ağlamak

Ятlэ – toprak

Зышэщlын – gerinmek

Зыlуэнтlэн – kıvrılmak

Псыблэ – su yılanı

Зыпыщlын – taklit etmek

Жэн – akmak

Махъсымэ – mısır unundan yapılan içki

Плъыфэ – renk

Гужьейн – telaşlanmak

Жэбзэн – suyun durduğu yerde temizlenmesi, bulanıklığın oturması

Жэшlын – suyun çekilmesi

 

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:22

Aralık 17, 2018

ФlЭХЪУСХЭР - SELAMLAŞMA

 

Уи пщэдджыжь фlы  ухъу. ------  İyi sabahlar.( muhataba)

Фи пщэдджыжь фlы фхухъу. --- İyi sabahlar. ( muhataplara)

Уи махуэ фlы ухъу. -------------- -- İyi günler. ( muhataba)

Фи махуэ фlы фхухъу. ---------- -- İyi günler (muhataplara)

Уи пщыхьэщхьэ фlы ухъу. ------- İyi akşamlar.

Фи пщыхьэщхьэ фlы фхухъу. -- İyi akşamlar.

Уи жэщ фlы ухъу. ------------------- İyi geceler.

Фи жэщ фlы фхухъу. --------------- İyi geceler.

Уи пшыхь фlы ухъу. ---------------- İyi geceler

Фи пшыхь фlы ухъу. ---------------- iyi geceler

Нэху лъэфl  фыкъикl. -------------- Aydın ve iyi  sabaha ermenizi dilerim.

Нэху лъэфl укъикl. ---------------- Aydın ve iyi sabaha ermeni dilerim.

Узыншэу  фыкъанэ. ------------- Sağlıkla kalın.

Гъуэгу махуэ. ---------------------- Yolunuz açık olsun.

Тхьэм гурыфlыгъуэкlэ дызригъэлъагъу.  -- Tanrı mutlulukla görüştürsün.

Тхьэм гурыфlыгъуэкlэ дызхуигъазэ.  -- Tanrı bizi mutlulukla karşılaştırsın.

Дызэрлъагъунщ. --------------------- Görüşürüz.

Фlыкlэ , дызэрлъагъунщ.  --------- İyilikle , görüşürüz.

 

Кхъыlэ.  ---------------------------------- Lütfen.

Упсэу.  ----------------------------------- Yaşa.

Тхьэм уи гукъэкl нэхъыбэ ищl. ---- Tanrı düşüncelerini çoğaltsın.

lуэхъус апщий. ------------------ Hoş geldin.( yabancı olarak  gelene söylenir)

lуэхъусыж. -------------- Hoş geldin. ( yabancı olmayanın dönüşüne söylenir)

Упсэуж. ------------------------- Hoş bulduk.( Tekrar çok yaşa anlamında)

Къеблагъэ.  ------------------- Buyur. ( buyur etmek için kullanılan söz)

Фlым ухуиблагъэ. ----------  İyiliğe buyurasın .

Уи лъагъуж фlы ухъу. ----- Tekrar görmek ne güzel.

 

Къысхуэгъэгъу. ------------- Özür dilerim.

Губгъэн къысхуомыщl.  --- Kusuruma bakma.

Уигу къызомгъабгъэ.  ------ Kusuruma bakma.

 

Бэ ухъу апщий. -------------- Bereketli olsun.

Гуп махуэ апщий. ----------- Gurubunuz açık ( içten) olsun.

 

Фlым ухуишэ. ------------------- İyiliğe yöneltilesin.

Фlым фыхуишэ. ---------------- İyiliğe yöneltilesiniz.

Ем ущихъумэ. ------------------ Kötülüklerden korunasın.

Ем фыщихъумэ. --------------- Kötülüklerden korunasınız.

Уи lуэху Тхьэм иузэнщl. --- Tanrı işlerini düzeltsin.

Фи lуэху Тхьэм иузэнщl. --- Tanrı işlerinizi düzeltsin.

 

Фигу илъ Тхьэм къывигъэхъулlэ. -- Tanrı düşüncelerinize eriştirsin.

Уигу илъ Тхьэм къуигъэхъулlэ. -- Tanrı düşüncelerine eriştirsin.

Ягу  илъ Тхьэм къаригъэхъулlэ. -- Tanrı onları düşüncelerine eriştirsin.

 

Фlыкlэ Тхьэм къывигъэлэжь. -- Tanrı iyilikle kazandırsın.

Фlыкlэ Тхьэм фигъэшхыж. -- Tanrı iyilikle yemeyi nasip etsin.

 

Фlыкlэ улажьэ.  --- İyilikle eskitesin. (yeni alınan bir şey için hayırlı olsun)

 

Selamlaşma ile ilili açıklama olarak söylenen çok fazla ve detaylı sözler çoktur. Dilimizin bu alanda zenginliği içerisine girildiğinde anlaşılabilir. Dilimizin en fazla gelişim alanı törenlerde iyi dilek anlatımları alanında olmuştur. Tanrıdan iyi şeyler dilemek üzerine, gelin alma , cenaze törenlerinde veya diğer törenlerde güzel dilekler dilemek üzerine , işe başlama işi bitirme başlı başına bir kültür olarak dilimizde yer tutmaktadır. Bunlar yazıldığı takdirde kitaplar dolusu yer tutar. Ben kendimce daha çok kullanılacağını tahmin ettiklerimi yazdım.

 

Selamlaşma ile ilgili ve onun adabı ile ilgili yaklaşımlara da bir göz atacak olursak; temel bazı kuralları şöyle sıralayabiliriz.

Selam verecek olan daima gelen olmak durumundadır. Eğer yolda bir karşılaşma olmuş ise selam verecek olan büyük olandır. Selamı alacak olan da küçük olandır. Yaşıtlarda böyle bir kayda gerek yoktur. Adigelerde selamlaşmada sarılmak, öpüşmek, kafa tokuşturmak gibi selamlaşma genel adaba aykırıdır. El ile tutuşup el sıkışarak selamlaşma dahi sonradan edinilmiş ve uygun görülmüş olmalı ki adaba aykırı görülmemiştir.

 

Özellikle baş sağlığı veya cenaze törenlerinde başsağlığı verilirken el tutmak ve öyle başsağlığı vermek bu adabın özüne çok aykırı düşmektedir. Sarılma öpüşme kafa tokuşturma gibi davranışların ise bu adapta çok ayıp sayıldığı unutulmamalı. Söylenmek istenilen şey ciddi bir duruş ile muhataba söylenmelidir.

 

Selamlaşma, hal hatır sormalar sonunda küçüklerin büyüklere birilerine  selam  söyle türünden selam gönderme girişimleri de çok ayıp sayılan bir davranış biçimidir.

 

Selam alış şekli de  büyük ve küçüğe göre değişkenlik gösterir.  Selam alışın genel standartları vardır onların bilinmesi selamı almayı kolaylaştırır.

 

Eğer selamı veren büyük ise küçük olan selamı şu cümlelerin biri veya tümünü veya bir ikisini söyleyerek alabilir.

 

Жьыщхьэ  махуэ ухъу. -- Aydın büyüğümüz olmanı diliyorum.

Тхьэм и щlасэ ухъу.  -- Tanrının hoşnutluğu içinde olasın.

Щхьэ махуэ ухъу.  -- Akıl önderimiz olasın

 

Eğer selamı veren küçük alan büyük ise şu cümle veya cümleler ile selamı alır.

 

Упсэу.  ---------- Yaşa

Насыпыфlэ ухъу. -- Kısmetli olasın

Гъащlэ кlыхь ухъу. -- Uzun ömürlü olasın.

Щауэ махуэ ухъу. -- Genç önder olasın.

Насыпыфlэ, насып защlэ ухъу.-- Kısmetli, kısmet içinde olasın.

 

Апщий  -- sözcüğü her selam verme almanın sonuna eklemlenebilir. Bunun cümleye katkısı karşıdakini yüceltme ve değerli kılma sözcüğüdür.

Arapçadan dilimizde yer tutan Selamun aleykum ve cevabi olarak Aleykum selam. Bu selamlaşma her türlü selamlaşma için yeterli bir selamlaşma olarak kabul edilir.

 

Şimdi de selam verme cümlelerine bakacak olursak

Bir işte çalışan herhangi bir kişi yanına gidildiğinde verilecek selam

 

lуэху фlохъуэ апщий.  --- Kolay gelsin, işin rast gelsin.

-- Уи lуэху фlы икlуэ.  --- İşin iyilikle yürüsün.

-- Фlэхъус апщий. --- Hoş geldin.

 

Bir guruba rastlandığında

 

Гуп махуэ апщий ------ Değerli gurup olasınız.

--- Щауэ махуэ ухъу апщий. -- Genç önder olmanı dileriz

 

İyileşmiş kalkmış hasta ziyaretinde

Лъапэ махуэ къыухьэжьэж. -- Sağlıklı olarak tekrar topluma katılmanı diliyorum

Тхьэм уигъэlуэтэж. -- Tanrı hastalığını hikayeleştirip anlatmayı nasip etsin.

Ameliyat geçirmiş veya yara almış hasta için

Фэбжь хъуами лажьэ Тхьэм имыщкlэ. -- Acı verdi ise de Tanrı ölümden korusun.

 

Bu söylemlerin sonuna eklenecek cevaplar yukarıda zikrettiğimiz büyük küçük olma durumları gözetilerek verilecek cevaplardır.

 

Bu kültürde damat sağdıcı ile kardeş olur ve sağdıcının ailesi ile ömür boyu sürecek bir akrabalık ilişkisi başlar. Her türlü mutluluk ve sıkıntıyı beraber paylaşmayı beraberinde getirir. Щауэ, къан  tabirleri burada kullanılır. Sağdıcın ailesi onun da ailesi sayılır. Kardeşleri de kardeşi sayılır.

 

Sağdıca veya ailesine bu sözler söylenebilir

 

Уи къуэшыгъэ тхьэм кlыхь ищl.  -- Kardeşliğiniz uzun olsun.

Фи къуэшыгъэ Тхьэм кlыхь ищl. -- Kardeşliğiniz uzun olsun

Гущэпс быдэ Тхьэм фхуищl. --- Aranızdaki bağı Tanrı güçlendirsin.

 

Kızı evlenene , gelin gönderen aileye;

 

Лъэдакъэ махуэ Тхьэм къыфхущигъанэ -- Aydın geleceğe gitmiş olanlardan etsin

Зыхэхьам Тхьэм яхигъэзагъэ.  -- Girdiği aileye uyumlu olmayı nasip etsin.

Зыхэхьам Тхьэм щигъэтынш. -- Tanrı girdiği ailede rahat yaşama nasip etsin.

 

Gelini alan, gelin gelen aileye;

Лъапэ махуэ къыфхишияуэ Тхьэм жиlэ.

------------- Aydın kişi olarak ailenize girmiş olmasını Tanrıdan diliyorum.

Фызэрхуейуэ Тхьэм къыфхущlигъэкl. -- İstediğiniz gibi  çıkmasını diliyorum.

Акъылэгъу Тхьэм къывдищl. -- Akıl birliği içerisinde olmasını diliyorum.

Her iki aileye birlikte iyi dilek dilemek gerekiyor ise

Благъэ захуэмахуэ Тхьэм фищl.

-- Akrabalığınızın birbirinize açık ve içten samimi  olmasını Tanrıdan diliyorum.

 Фи блэгъагъэр Тхьэм кlыхь ищl. -- Tanrı akrabalığınızı uzun kılsın.

Damat veya geline arkadaşlarının söyleyeceği sözler

 Пlэщхьагъ махуэ Тхьэм пхуищl.

-- İçten samimi yastık arkadaşlığınızın olmasını Tanrıdan diliyorum.

Тхьэм гу зыщывигъахуэ. -- Birlikte mutluluğa eresiniz.

 

Doğan çocuk için

Тхьэм гъащlэ кlыхь ищl. -- Tanrı uzun ömürlü kılsın

Тхьэм насыпыфlэ ищl.  -- Tanrı kısmetli kılsın

 

Ölümlerde  başsağlığı olarak;

Тхьэм фщимыгъэгъупщэкlэ.  -- Tanrı unutturmasın.

Зыдэкlуам Тхьэм щигъэтынш. -- Gittiği yerde Tanrı kolaylık versin.

Дунейкlэ къемыхъуэпсэн Тхьэм ищl. -- Tanrı onu dünyaya imrendirmesin.

Ар фщызгъэгъупщэн Тхьэм фимгъэлъагъукlэ.-- Unutturacak acı yaşatmasın.

Тхьэм рахьмэт дахэ кърит. -- Tanrı rahmet etsin

 

Eğer cenaze töreninde bulunulamamış ise sonradan başsağlığı verilmesi gerekiyor olabilir. Başsağlığı karşılaşıldığında verileceğinden

 

Лажьэр жьы хъукъым.  -- Ölümün eskisi olmaz.

denilir ve sonra başsağlığı yukarıdaki cümlelerle gerçekleştirilir.

Başsağlığı buluşması veya törenlerinde el tutuşması bu kültürün yapısına  uymadığının özellikle unutulmaması gerekir.

 

Diğer buluşmalarda ise büyük elini uzatmadıkça el tutma çabasına küçüğün  girmesi de uygun düşmez. Büyük olan el tutmak istiyor ise hareketi yapacak  olan büyüktür. Küçük  gözetmek ve büyük olanın hareketine göre icabet etmek durumundadır.

 

Къуажэхэм зы унэ lухьахэм  япэ тlэкlу загъэпскэlурт.

----- lхьхьу, lухьху жаlэурэ.

Иужькlэй

----- Еей фыщlэсхэ, жаlэурэ, тlэкlуи  lэуэлъауэ ящlурэ lухьэхэрт.

Иужькlэй бжэм е куэбжэм теуlэхэрт.

Езгъэблэгъэн зыгуэрхэр къыщlэкlмэ  фlэхъус ирахыурэ еблагъэхэрт.

Мы  lухьэкlэм куэд къегъэлъагъуэ.

Мыхъун зыгуэр уlумыуэным теухуауэ.

-----------------------------------------

Уридыхьэшхын зыгуэрхэри къэмыхъуу щыттэкъым.

 

Анзурей къуажэ зы лlы гуэр и хьэсэм щылажьэу итт.

И зы гъунэгъуи  Тхьэм иещlэ сыт и lуэхугъуэми

Езым и хьэсэм кlуэ къэкlуэжурэ тlо щэ блэкlащ къыблэкlыжащ.

Зэй фlэхъус кърихакъым.

Сыт щlэгупсысми.

Ищхьэр щlэгуауэ блэкlащ къыблэкlыжащ.

Махуэр щыхэкlуатэм мы хьэсэм итым и щхьэгъусэр къэкlуащ.

Илlым гъуэмылэ тlэкlу къыхихьри.

Зэлl Зэфыз  зыбгъэдэсу шысхэу я гъунэгъур аргуэру  и  хьэсэмкlэ

Кlуэуэ щыблэкlым гу къалъитауэ къыщlэкlынти.

Ищхьэр къиlэтри

--- Сэламун гlэлейкум жиlэри фlэхъус къарихащ.

Фlэхъусым мыбы зыри щыпимыдзыжым  и щхьэгъусэм

--- lэнна фlэхъус къуихащ сыт къыщlыlомыхыр  жиlащ.

--- Къеlызмыхын уэлехьи. Уэ къеlых. Уэращ фlэхъус зрихар.

--- lэнна ар хъурэ, дауэ сэ къызихыу.

--- Уэлехьи мэхъум сыт щlэмыхъунур.

Нобэ лъандэрэ пщlэ блэкlащ къыблэкlыжащ  фlэхъус къызихакъым.

Иджы фlэхъус къызехыр. Жиlэри  къыпидзэжащ.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

 

Adıgece Ders No:23

Aralık 17, 2018

ГЪУБЖЭР НАРТХЭМ ЛЪЭПЩ ЗЭРАХУИЩlАР

Нартхэм мэш бэв къагъэкlат,

ауэ къызэрахьэлlэжынур ямыщlэу гузавэу зэхэсхэрт.

Лlыжьхэр зэчэнджэщырт.

Щlалэгъуалэр зэдауэрт.

 

Сыт жаlэми, сыт ящlэми

мэшыр зэрыlуахыжыну амал къахуэгупсысыртэкъым.

 

Икlэм зыгуэрым жиlащ:

Ди жылэм нэхъыжь дыддэу дэсыр Уэрсэрыжьщи,

фыкlуэй къафшэ.

Абы зы чэнджэщ гуэр къыдитынщ.

 

Ар щызэхахым,

щlалэ гуп зэрохьэжьэ,

Уэрсэрыжь къашэну,

къэмыкlуэфмэ къахьыну.

 

Уэрсэрыжь пэщащэу дыгъапlэм кlэрысу ирохьэлlэхэ.

 

lуэху зыlутыр хуаlуатэ.

Мыкlуэфыну щыжиlэм,

ар щlалэхэм пхъэхьым тралъхьэри

нартхэр щызхэс щlыпlэм яхь.

 

Нарт хэщlапlэр кумбылъэти,

къыщеувэхым фызыжьыр мэджалэ.

 

-- Уии, нартхэ я унэм сыныщlоджагуэри,

фызыжьым щыжиlэм,

щlалэгъуалэр зэщlодыхьэшхэ.

-- Укъыщlэджагуэркъым, укъыщlэджэлащ.

 

Щlалэхэм я ауаныр гущlыхьэ щыхъуауэ,

Уэрсэрыжь зегъэгусэри йожьэж.

 

-- Зумыгъэгусэ, жраlэ

нарт лlыжьхэм Уэрсэрыжь.

-- Дымыщlэкlэ дыноупщlыну аращ,

чэнджэщ къыдэт.

Ди мэшыр губгъуэм йокlуэдэж,

къызэретхьэлlэжынури тщlэркъым.

-- Сэ фи мэш си лажьэкъым,

Сэ жьы сыхъуащ,

сыщхьэмыгъуэщ. Жиlэри

Уэрсэрыжь гъуэгу техьэжащ.

 

-- Ар щхьэхупсалъэщ,

къыджимыlар ищхьэ хужиlэурэ кlуэжынущ,

Фыкlэлъыкlуатэ, фыкlэлъыдаlуэ,

яжриlащ Лъэпщ нарт хасэм.

 

Щlалэ нэхъ жьыджэру зы тlущ,

Уэрсэрыжь кlэлъыщlэпхъуащ.

Кlэлъыщlэхьахэм мыр зэхахащ.

 

-- Лlо абы гугъуехьу хэлъыр?

Адакъэкlэу къэбгъэшрэ,

пхъэшыкъу тlэкlу фlэбукlэу,

къазшырыдзэу дупкlыкlыжмэ,

гъубжэ жыхуэпlэнур аракъэ?

 

Ар зэрызэхахыу,

щlалэхэм къагъэзэж,

къагъэзэжри къокlуэж,

къосыжхэри я тхьэкlумэ къиlуар

нарт хасэм хуаlуэтэж.

 

lуэхур щызэхихым,

Лъэащ щlалэхэм унафэ яхуищlащ.

 

-- lэплlэкlэ фхьыжи

ди Уэрсэрыжь дыщэр

дыгъапlэм кlэрывгъэтlысхьэж.

дыгъэпсым хэсу куэдрэ ирепсэу.

Сэ кlыщым сыкlуэнщи, гъубжэ фхуэсщlынщ.

 

Ар жиlэри Лъэпщ кlыщым кlуэжащ.

 

Гъущl кlапэ

адакъэкlэу къигъэшащ,

къазшырыдзэу дипкlыкlащ,

пхъэшыкъу тlэкlуи фlиlужащ.

 

 Нартхэм ар я гъубжэу

я мэш бэвыр къахыжащ.

 

Кlуантlэ lэзид зэритхыжамкlэ.

 

Щlын -- yapmak

Щlэн – bilmek

Щlэн – bir şey etmek eylemek

 

Bu iki fiilin her ikisi de ikinci tür fiillerdendir. Çünkü yapılan bir şey veya bilinen bir şey konu bahsimizdir. Fiillerin çekimlenmeleri de, şahıs eklerinin oluşumu da ona göredir. Her ne kadar fiil ayrık gibi görülse de her ikisi de birbiri ile aynı yazım ve seslenimlerle aynı anlamlarda kullanılırlar. Eğer bahsedilen şey bir nesne ise veya bir kavram ise bilmek, bahsedilen şey bir eylem ise yapmak anlamına gelir.

 

Щlы -- yap

Умыщl – yapma

 

Сыт пщlыр? -- Nesnel olarak yaptığın şey nedir?

Сыт пщlэр? – Eylem olarak yaptığın şey nedir?

Зэр---- р – yaptığı, yapışı.

Зэр --- у – yaptığı ettiği eylediği zaman

 

Зафер, узэрышхэу къакlуэ. – Zafer, yemeğini yiyince gel.

Пщэдджыжь къэс Зафер шей зэрефэр пщlэрэ?

Her sabah Zafer’in çay içtiğini biliyor musun?

Зафер щей зэрефар сэри сощlэ.

Zafer’in çay içtiğini ben de biliyorum.

 

Ефэн – bir şeyi içmek

Зэрефэр – bir şeyi içtiğini

 

Зэрищlыр – nesnel olarak yapış şekli

Зэрищlэр – eylem olarak yapış şekli

Зэрищlэр – bilişi

 

Мы къэдыупсэлъар Зафер ищlэн хуейкъым.

Bu konuştuğumuzu Zafer’in bilmemesi gerekir.

А жыхупlар Зафер ищlэн хуейкъым.

O söylediğin işi Zafer’in yapmaması gerekir. ( yapmaz )

Onu ben yapıyorum.Onu ben yaptım. Onu ben yapacağım.

 

---------- Сэ сощl --------- Сэ сщlащ. ------------- сэ сщlынущ.

---------- Уэ бощl --------- Уэ пщlащ. -------------- уэ пщlынущ.

Ар ---- абы иещl –Ар - абы ищlащ. – Ар –--- абы ищlынущ.

---------- дэ дощl ---------- дэ тщlащ. -------------- дэ тщlынущ.

---------- фэ фощl -------- фэ фщlащ. ------------ фэ фщlынущ.

------ абыхэм ящl ----- абыхэм ящlащ. ------абыхэм ящlынущ.

 

Bir cümlenin sonuna – р – gelir ise o cümlenin tamamı konu bahsi olur.

Нышэдибэ лъандэрэ Мазэ зэлэжьахэр плъэгъуа?

Sabahtan beri Maze’ nin uğraştığı şeyleri gördün mü?

 

Cümle içerisinde – р – halindeki şahıs veya nesnenin konu bahsimiz olduğunu zaten daha önceden öğrenmiştik. Konu bahsi ile Türkçedeki cümle öznesi aynı gibi görülse de farklı şeylerdir. Burada konu bahsi bazen şahıslar olabildiği gibi bazen de değildir. Şahıslar figüran olduğundan konu bahsi durumunda değillerdir. Şimdi konu bahsinin şahıslar olduğu – хуэ – ön eki ile cümle tablomuza bir bakalım. Fiil başındaki birinci şahıs eki eden eyleyen, ikinci şahıs eki ise kimin için edildiği ve eylendiğini göstermektedir.

 

Сэ ------ сэ ---------- сы ---- с ---- хуэ –-- лэжьащ.

Уэ ------ уэ ----------- у ------ п ---- хуэ --- пщэфlащ.

Ар ------ абы --------- . ------ . ----- хуэ --- щэхуащ.

Дэ ------ дэ ----------- ды ---- т ---- хуэ --- кlуащ.

Фэ ------ фэ ---------- фы --- ф --- хуэ --- тхьэшlащ.

Ахэр – абыхэм ------ . ------ а ---- хуэ --- лъэсащ.

 

Bildiğimiz üzere birisi için bir şey yapma tablosundan çaprazlamalarla 28 cümle üretilmektedir. Sen benim için, ben senin için şunu, bunu yaptım türü cümlelerdir. Şimdi de konu bahsimizin bir nesne olduğu cümlelere ve cümle kalıbına bir bakalım. Bu kalıpta ön ek birinci ve ikinci şahıs eklerinin arasına girmektedir.

 

Гъубжэр сэ ---------- сэ ----------- с --- хуэ – с – щlащ.

------------- уэ ---------- уэ ---------- п --- хуэ – п ---------.

------------- абы -------- абы -------- . --- хуэ – и ---------.

------------- дэ ---------- дэ ---------- т --- хуэ – т ---------.

------------- фэ ---------- фэ --------- ф – хуэ – ф ---------.

------------- абыхэм --- абыхэм --- . --- хуэ – а ----------.

 

Bu tablonun tek istisnası ise гъубжэр абыхэм ile başlayan beş cümlede fiil başına я ( иа ) gelmek durumundadır.

 

Гъубжэр абыхэм сэ яхуэсщlащ.

------------------------ уэ яхуэпщlащ.

----------------------- абы яхуищlащ.

----------------------- дэ яхуэтщlащ.

------------------------ фэ яхуэфщlащ.

------------------------ абыхэм абыхэм хуащlахэщ.

 

Diğer çaprazlamaları da sizler yaparak kendinizi geliştirebilirsiniz.

 

Şimdi de зэр ön eki ile yapılan cümle tablosuna bakalım. Benim senin onun yapışı anlamı oluşturan cümleler.

 

Гъубжэр сэ зэрысщlар.

------------ уэ зэрыпщlар.

------------ абы зэрищlар.

------------ дэ зэрытщlар.

------------ фэ зэрыфщlар.

------------ абыхэм зэращlар.

 

Şimdi de benim için senin yapışın, senin için benim yapışım türü cümle tablosunu inceleyelim. Sanırım şahıs eklerinin sıralanışını tekrar etmeğe gerek yoktur.

Гъубжэр сэ -------- сэ ---------- зэры – с --- хуэ – с – щlар.

------------ уэ -------- уэ ---------- зэры – п --- хуэ – п -------- .

------------ абы ------ абы ------- зэры --- . --- хуэ – и ------- .

------------ дэ --------- дэ --------- зэры – т --- хуэ – т -------- .

------------ фэ -------- фэ -------- зэры – ф – хуэ – ф ------- .

----------- абыхэм -- абыхэм – зэры --- а ---хуэ – а -------- .

 

Гъубжэр абыхэм абы зэрахуищlар.

Гъубжэр нартхэм Лъэпщ зэрахуищlар.

 

Bu çalışmaları ilerleterek çalışmayı zevkli hale getirebilirsiniz. Çaprazlamaları yapabilirseniz artık pratiklerinizi geliştirebilirsiniz.

Mesla ben küstüm sen küstün cümlelerine bakalım.

 

Сэ зызгъэгусащ.

Уэ зыбгъэгусащ.

Абы зигъэгусащ.

Дэ зыдгъэгусащ.

Фэ щывгъэгусащ

Абыхэм загъэгусащ.

 

Ben sana sen bana küstün türü cümle kalıbına bakacak olursak

 Къы – ны – yön belirteçlerini de dahil edelim.

 

Сэ --------- сэ ----------- зы – къы – с – хуэ – з – гъэгусащ.

Уэ --------- уэ ----------- зы – ны ---- п – хуэ – б -------------- .

Абы ------- абы -------- зы ------------ . – хуэ – и -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – къы --- т – хуэ – д ------------- .

Фэ --------- фэ ---------- зы – ны ---- ф – хуэ – в ------------- .

Абыхэм – абыхэм --- зы ------------ а -- хуэ – а -------------- .

 

Сэ абы зыхуэзгъэгусащ. – Ben ona küstüm.

Сэ Зафер зыхуэзгъэгусащ. – Ben Zafer’e küstüm.

 

Абы сэ зыкъусхуигъэгусащ. – O bana küstü.

Зафер сэ зыкъысхуигъэгусащ. – Zafer bana küstü.

 

 Сэ уэ зыныпхуэзгъэгусащ. – Ben sana küstüm.

 Уэ сэ зыкъысхуэбгъэгусащ. – Sen bana küstün.

 

Bu cümlelerde küsenin kalp olması nedeniyle konu bahsi zikredilmemiş olmasına rağmen cümle oradan kurgulanmıştır. Diğer çaprazlamaları sizler yaparak 28 cümleyi dizmeye çalışın ve pratik yapın. Şimdi de küsüşme benzeri cümlelere bakalım. Bu cümle yapısı daha önceki derslerde anlatılmıştı. Hatırlamak ve tekrar etmek yararlı olacaktır.

 

Заферрэ сэрэ дызэргъэгусащ. – Zafer ile ben küsüştük.

Мазэрэ и адэмрэ зэргъэгусахэщ.—Maze ile babası küsüştüler.

 

Мазэрэ уэрэ фызэрцlыхуа? – Maze ile tanıştınız mı?

Абырэ абырэ зэрцlыхуахэ? – Onunla o tanıştılar mı?

Ахэр зэрцlыхуахэ? – Onlar tanıştılar mı?

 

Дэ дыгъуасэ дызэрлъэгъуащ. – Biz bu gün görüşeceğiz.

Ахэр нобэ зэрлъагъунухэщ. – Onlar bu gün görüşecekler.

 

Bana doğru eylemin başına – къ – yön belirteci.

Sana doğru eylemin başına – н -- yön belirteci geldiğini zaten biliyoruz.

 

 Bu açıklamalardan sonra yukarıdaki metnin tahlilini yapacak olursak olayı şöylece bölümlere ayırabiliriz. Öncelikle Nartların içerisinde bulundukları durum ve problemlerinin xasede görüşülüp çözüm bulunmaya çalışıldığı. Büyüklerden danış alınmak istenildiği. Onun küstüğü. Onun kendi başına konuştuğu. Bu durumu bilen demircilerin pirinin verdiği fikir ve çözüme ulaşılması anlatılmaktadır.

Sözcük dağarcığı:

Зэгъэгlапхъэ псалъэхэр

Къэкlын – (Yerden ) bitmek

Чэнджэщ -- danışık

Къехьэлlэжын -- hasat

Зэдэуэн – birbiriyle davalaşmak, münakaşa

Мэш -- ekenek

Бэв -- bereketli

Гупсысэн -- düşünmek

Жылэ – halk ( diğer bir anlamı da tohumdur fakat buradaki anlamı halk anlamındadır.)

Пэщэщэн – eliyle bir şeylerle uğraşmak

Пхъэхь – ağaçtan yapılmış tutuşmalı taşıma aracı

Хэщlапlэ – xasenin yapıldığı yer

Кумб – çukur

Кумбылъэ -- engebeli

Джэлэн -- yıkılmak

Ауан -- alay

Кlуэдын -- kaybolmak

Пхъэшыкъу – ağaçtan sap

Къэгъэшын -- bükmek

lэплlэ -- kucak

Кlыщ -- atölye

Дэпкlыкlын – uçunu kenarını döverek çıkarmak

Гъущl -- demir

Къэхын.—biçmek

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Hakkımızda

ÇerkesyaCerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.

Çok Okunanlar

Çerkesler Türk mü?

Çerkesler Türk mü?

Ara 02, 2018 Rate: 0.00

Kafkasya Neresidir?

Kafkasya Neresidir?

Ara 10, 2018 Rate: 0.00

Kabardey Aile Armaları

Oca 25, 2019 Rate: 0.00

Son Twetler

RT @profdrhalukkoc: Rusya Fed.Ank B.elçisi Aleksey Yerhov;1820-1870 yıllarında her türlü eziyet,baskı ve zorla topraklarından sürdükleri Ka…
https://t.co/z2AVKFGjVf
Adıge Cumhuriyeti'nin Kuruluş Yıl Dönümü Kutlu Olsun https://t.co/10PUan3hJA
RT @ajanskafkas: Mustafa Aydın Turan | Mehdi Nüzhet Çetinbaş yazdı https://t.co/bM0qHZIb6X https://t.co/LV5Nislevy
Follow Çerkesya on Twitter

Post Gallery

Çerkes Parası ve Kaffed'in Kozmik Aklı

Çerkeslerin Mitolojik Kahramanı Nart Sosruko Mobil Oyun Oluyor

Eski Kafkas halkları, Amerikan yerlileri ve Sibirya halklarıyla akrabaymış

Belgesel Film Gösterimi-Çerkes Atının Öyküsü Şağdi

Hayriye Melek Hunç Anısına Kitap Günleri

Adıgey Halkı Anadilde Eğitim İstedi

Sarıkamış’tan Bir Şehit Öyküsü

Efsanevi Kabardey Atları Dörtnala Geri Dönüyor

Çerkes Kültürüne Son Bir Yaşam Alanı