Adıgece Ders No:12

Aralık 17, 2018

Адыгэбзэр макъыбзэу зэрызыхэтым щхьэкlэ

псалъэхэм я зыхэувэкlэри абы елъытауэщ.

Ауэ иджы дэ дызтелэжьыхьынур псалъэухарщ.

 

Adıge dilinin bir ses dili olması nedeniyle sözcüklerin oluşumu da ona göredir. Bizim şimdi üzerinde çalışacağımız şey cümle üzerinedir.

 

ПСАЛЪЭУХАМ И ЗЫХЭТЫКlЭР - CÜMLENİN DİZİLİŞİ

 

Ben Adıgeyim.

 

Сэ сы Адыгэщ.

Уэ у Адыгэщ.

Ар . Адыгэщ.

Дэ ды Адыгэщ.

Фэ фы Адыгэщ.

Ахэр . Адыгэхэщ.

 

Ben Adıge miyim?

 

Сэ сы Адыгэ?

Уэ у Адыгэ?

Ар . Адыгэ?

Дэ ды Адыгэ?

Фэ фы Адыгэ?

Ахэр . Ады гэхэ?

 

Ben Adıge değilim.

 

Сэ сы Адыгэкъым.

Уэ у Адыгэкъым.

Ар . Адыгэкъым.

Дэ ды Адыгэкъым.

Фэ фы Адыгэкъым.

Ахэр . Адыгэхэкъым.

 

Ben Adıge değil miyim?

 

Сэ сы Адыгэкъэ

Уэ у Адыгэкъэ

Ар . Адыгэкъэ

Дэ ды Адыгэкъэ

Фэ фы Адыгэкъэ.

Ахэр . Адыгэхэкъэ?

 

Birinci tür cümle kalıbı konu bahsi ben sen o olan ve ben buyum şuyum şeklindeki cümle kalıbıdır. O ve onlar için şahıs eklerinin oluşmadığı görülüyor. Onları o dan ayıran хэ eki de açıkça görülüyor. щ sesinin şu anki hali gösterdiği de anlaşılıyor. Ben buyum şuyum türü cümlelerde isim, sıfat, meslek veya hangi iş üzerinde çalışıldığı yazılabilir. 

 

Şahıs ekleri özel isimler dışında sözcüğe bitişik yazılır.

 

Сэ сы Аднанщ.

Уэ у Заферщ.

Ар Мазэщ.

 

Сэ сы Динэ?

Уэ у Гупсэ?

Ар Пагуэ?

 

Сэ сы Быцэкъым.

Уэ у Умаркъым.

Ар Дисэкъым.

 

Сэ сы Дахэуэскъэ?

Уэ у Нэжанкъэ?

Ар Кlушэкъэ?

 

Ben güzelim.

 

Сэ сыдахэщ.

Уэ удахэщ.

Ар дахэщ.

Дэ дыдахэщ.

Фэ фыдахэщ.

Ахэр дахэхэщ.

 

Ben güzelmiyim?

 

Сэ сыдахэ?

Уэ удахэ?

Ар дахэ?

Дэ дыдахэ?

Фэ фыдахэ?

Ахэр дахэхэ?

 

Ben güzel değilim.

 

Сэ сыдахэкъым.

Уэ удахэкъым.

Ар дахэкъым.

Дэ дыдахэкъым.

Фэ фыдахэкъым.

Ахэр дахэхэкъым.

 

Ben güzel değilmiyim?

 

Сэ сыдахэкъэ?

Уэ удахэкъэ?

Ар дахэкъэ?

Дэ дыдахэкъэ? .

Фэ фыдахэкъэ?

Ахэр дахэхэкъэ?

 

Ben güzeldim.

 

Сэ сыдахэт.

Уэ удахэт.

Ар дахэт.

Дэ дыдахэт

Фэ фыдахэт.

Ахэр дахэхэт.

 

Ben güzel değilmiydim?( vurgu )

 

Сэ сыдахэт?

Уэ удахэт?

Ар дахэт?

Дэ дыдахэт?

Фэ фыдахэт?

Ахэр дахэхэт?

 

Bitmiş zaman ile ilgili çekim de görülüyor. Bitmiş zaman sorusunun vurgu ile yapıldığını da farketmiş olmalısınız. Bitmiş zaman olumsuz ve olumsuz sorusu da т den somra къым ve къэgetirilerek yapılır.

 

Сэ сыегъэджакlуэщ. -- Ben öğretmenim.

Уэ уеджакlуэщ. -- Sen öğrencisin.

Зафер усакlуэщ. -- Zafer şairdir.

Дэ дысурэтыщlщ. -- Biz ressamız.

Фэ фыкъэкlухьакlуэщ. -- Siz gezginsiniz.

Ахэр тхакlуэхэщ. -- Onlar şairdirler.

Мыр унэщ. -- Bu evdir.

Ар унэ дахэщ. -- O güzel evdir.

Жыгыр дахэщ. -- Ağaç güzeldir.

Жыгхэр дахэхэщ. -- Ağaçlar güzeldirler.

 

Жыгхэр щхъуантlэхэщ.-- Ağaçlar yeşildirler.

Жыгхэр щхъуэнтlабзэхэщ. -- Ağaçlar yem yeşildirler.

 

Унэхэр дахэхэщ. -- Evler güzeldirler.

Унэхэр дэхабзэхэщ. -- Evler güp güzeldirler.

 

Мазэ хъыджэбз дахэщ. -- Maze güzel kızdır.

Мазэ хъыджэбз дэхэшхуэщ. -- Maze büyük ve güzel kızdır.

Нэжан хъыджэбз lущщ. -- Nejan akıllı kızdır.

 

Истанбул уэрамхэр дахэ? -- İstanbul caddeleri güzel mi?

Гупсэ япэм дахэт. -- Gupse eskiden güzel miydi?

Динэ хъыджэбз дэхэшхуэт. -- Dine büyük ve güzel kızdı.

 

Шхапlэхэр къабзэхэщ. -- Lokantalar temizdirler.

Шхапlэхэр къэбзабзэхэщ. -- Yemekhaneler tertemizdirler.

Зафер щlэлэфlщ. -- Zafer iyi gençtir.

Зафер щlалэ зэкlужщ. -- Zafer yapısı davranışları uyumlu gençtir.

Сэ си щlэлэгъуэм сыкъарууфlэт.-- Ben gençken güçlüydüm.

 

Мазэ дэрбзэрышхуэщ.

Абы сыти иедыф.

 

İkinci cümle kalıbı ise ben senin, sen benim, ben sizin, siz benim şuyun buyunum şeklindeki çaprazlamalardır. Burada ben sen kendileriyle ve ben bizle , sen sizle eşleşmez. Diğer tüm çaprazlamalar yapılabilir. Çaprazlamalar yapılırken sesli harf sesli harf yan yana gelirse araya p anlamsız bağlacı girer. Ахэр ile başlayan cümlelerin sonuna

 

хэ çoğul eki alır. ахэр абыхэм ile eşleşirse a я olur.

 

Сэ ------- сэ ------ сы --- с -- и -- къуэ -- щ.

Уэ ------- уэ ------- у ---- у -- и -- пхъу -- ?

Ар ------- абы ---- . ---- и -------- пышэгъу -- къым.

Дэ ------- дэ ----- ды -- д -- и -- шыпхъу -- къэ?

Фэ ------- фэ ----- фы -- ф -- и -- къуэш -- т.

Ахэр -- абыхэм -- . --- а'я ------лэжьэгъу -- хэ -- т?

 

Сэ уэ сы - у - и - къуэ щ.

 

-------------- сы -ben

------------------- уи - senin

------------------------ къуэ -oğul

-------------------------------- щ. - durumundayım.

 

Сэ уэ сыуикъуэщ. -- Ben senin oğlunum.

 

Сэ абы сы - . - ри - къуэщ.

Сэ абы сырикъуэщ. -- Ben onun oğluyum.

 

Сэ фэ сы - ф - и - къуэщ.

Сэ фэ сыфикъуэщ.

Сэ фэ сывикъуэщ. --Ben sizin oğlunuzum.

 

Сэ абыхэм сы - ра - къуэщ.

Сэ абыхэм сыракъуэщ. -- Ben onların oğluyum.

 

Уэ сэ у - с - и - къуэ - щ.

Уэ сэ усикъуэщ. -- Sen benim oğlumsun.

 

Уэ абы у - . - ри - пхъу - щ.

Уэ абы урипхъущ. -- Sen onun kızısın.

 

Уэ дэ у - д - и - пхъу - щ.

Уэ дэ удипхъущ. -- Sen bizim kızımızsın.

 

Уэ абыхэм у - . - ра - пхъу - щ.

Уэ абыхэм урапхъущ. -- Sen onların kızısın.

 

Ар сэ . - с - и - пышэгъу - щ.

Ар сэ си пышэгъущ. -- O benim muhatabımdır.

 

Ар уэ . - у - и - пышэгъу - щ.

Ар уэ уи пышэгъущ. -- O senin muhatabındır. 

 

Ар абы . - и - . - пышэгъу ?

Ар абы и пышэгъу? -- O onun muhatabı mı?

 

Ар дэ . д - и - пышэгъу - къым.

Ар дэ ди пышэгъукъым. -- O bizim muhatabımız değil.

 

Ар фэ . - ф - и - пышэгъу - къэ?

Ар фэ фи пышэгъукъэ? -- O sizin muhatabınız değil mi?

 

Ар абыхэм . - я - пышэгъут.

Ар абыхэм я пышэгъут . -- O onların muhataplarıydı.

 

Bu örneklemeleri sizler istediğiniz kadar çoğaltabilirsiniz.

Önemli olan yapıyı bir defa kavramaktır.

 

Япэм Умар сэ си лэжьэгъут. -- Eskiden Ömer benim iş arkadaşımdı.

Сэ уэ сыуиныбжьэгъутэкъэ? -- Ben senin arkadaşın değil miydim?

Сэ абыхэм сыращ!алэц!ык!ущ. -- Ben onların küçük çocuğuyum.

Ахэр сэ си къуэшхэщ. ---- Onlar benim kardeşlerimdir.

Ахэр фэ фи шыпхъухэщ. -- Onlar sizin kızkardeşlerinizdir.

Дэ абыхэм дыралэжьэгъущ. -- Biz onların iş arkadaşlarıyız.

Мазэ Зафер ипхъущ. -- Maze Zaferin kızıdır.

Зафер Мазэ и адэщ. -- Zafer Maze' nin babasıdır.

 

Üçüncü cümle kalıbı da ben sen o ların beni seni o yu tanıdığı gördüğü ettiği eylediği tür cümle kalıbıdır. Bu cümle kalıplarından bahis edişimizin nedeni cümle başına gelen sözcüklerin görüntülerinin fiil başına eklemlenmesi nedeniyle fiil başındaki görüntüleri kavratmak amacına yöneliktir. Eğer bu görüntüler tanınmazsa evinde ailesinde veya zorunlu öğrenme ortamı yaratılarak öğrenme sağlanmazsa sonradan dili konuşmak mümkün olmaz. En basit görüntü dahi sözcüğün anlaşılmasını güçleştirir. Birinci sütun daima p halinde ikinci sütun м halinde ve birinci sütunun görüntüsü üçüncü sütunda ikinci sütunun görüntüsü de dördüncü sütundadır. Dördüncü sütundaki harfler ise ses uyumuna göre ikisinden biri gelir.

 

Şimdiki zaman olumlu özel söylemi;

 

Сэ -------- сэ ----------- сы ---- с'з --- о -- цlыху.

Уэ -------- уэ ----------- у ------ б'п --- о -- лъагъу.

Ар ------- абы --------- . -------- и ---- е -- щlэ.

Дэ -------- дэ ---------- ды ----- т'д -- о -- тх.

Фэ ------- фэ ---------- фы ---- ф'в -- о -- хуапэ. 

Ахэр --- абыхэм ---- . -------- и ----- а -- тlэщl.

 

 

Сэ уэ сы - б - о - цlыху.

 

----------- сы -- tanınan ( ben )

----------------- б -- tanıyan ( sen )

--------------------- о -- şimdiki halde

------------------------- цlыху -- tanımak fiil kökü.

 

 

 

Bu arada sesli harfler yan yana geldiğinde ses bileşenlerinin Oluşumlarına ve düşen seslerin farkına varmalısınız.

 

Сэ уэ сыбоцlыху. ---- Beni sen tanıyorsun.

 

Сэ абы сы - и - е - цlыху.

Сэ абы сецlыху. -- Beni o tanıyor.

 

Cэ фэ сы - в - о - цlыху.

Сэ фэ сывоцlыху. -- Beni siz tanıyorsunuz.

 

Cэ абыхэм сы - и - а - цlыху.

Сэ абыхэм сацlыху. -- Beni onlar tanıyorlar.

 

Зафер зэрыщlэлэфlыр ( Ар сэ ) сощlэ.

 

Зэр – Eki birbirimizi tanıyoruz, biliyoruz, görüyoruz cümlelerinde kullanılır.

 

Заферрэ сэрэ дызэроцlыху.

Заферрэ сэрэ дызэрощlэ.

Заферрэ сэрэ дызэрлъэгъуащ.

Дэ махуэ къэс дызэролъагъу.

 

Мазэрэ уэрэ фызэрлъэгъуа?

Дызэрлъэгъуащ.

 

Мазэрэ уэрэ фызэрцlыхуа?

Дызэрцlыхуащ.

Дызэрцlыхуакъым.

 

Зэдэ зэпхъур фlыуэ зэролъагъу.

Зэнэ зэпхъур Фlыуэ зэролъагъу.

 

 

Şimdiki zaman sorusu veya olumsuz bildiriminde o kalkar ve soruda sona рэ eklenir, olumsuz bildirimde къым, olumsuz soru da къэ eklenerek yapılır.

 

Geçmiş ve bitmiş zaman çizelgesi de ;

 

Сэ -------- сэ ------------ сы --- с'з --- лъэгъу - а -- щ.

Уэ -------- уэ ------------- у ---- б'п --- цlыху --- а -- ?

Ар ------- абы ----------- . ------ и ----------------- а -- къым.

Дэ -------- дэ ------------ ды --- т'д --------------- а -- къэ?

Фэ ------- фэ ------------ фы -- ф'в --------------- а -- т.

Ахэр --- абыхэм ------- . ------ а'я --------------- а -- хэ -- т?

 

Ахэр сэ . -- с -- лъэгъу -- а -- хэ -- щ.

 

--------------- . -- görülen (o)

------------------- с -- gören ( ben )

---------------------- лъэгъу -- görme fiili

---------------------------------- а -- geçmiş zamanda

--------------------------------------- хэ --görülen o yu onlar yapan lar eki

-------------------------------------------- щ. - şu andaki hal durum.

 

Ахэр сэ . -- с -- лъэгъу -- а -- хэ -- щ.

Ахэр сэ слъэгъуахэщ. -- Onları ben görmüş durumdayım.

 

Ахэр уэ . -- п -- лъэгъу -- а -- хэ?

Ахэр уэ плъэгъуахэ? -- Onları sen görmüş durumda mısın?

 

Bu çaprazlamaları istediğimiz kadar çoğaltabiliriz.

 

Лэжьыгъэр зэхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:13

Aralık 17, 2018

Bu dersimizde öneklerle cümle yapıları üzerinde çalışalım.

 

Ху – ön ekinin birisi için, bir şeyi-- na yapmak na etmek na eylemek

anlamında kullanılışına bakalım.

 

Burada fiillerin iki türlü söylemi olduğunu hatırlayalım. Tüm söylemlerde cümle kuruluşlarının bu iki söylemde farklı kalıplara girdiğini unutmayalım. Bunlar bir şey yapmak etmek eylemek ve bir şeyi yapmak etmek eylemek olarak olduğunu hatırlayalım. Yazmak ve bir şey yazmak, yıkamak ve bir şey yıkamak, çalışmak ve bir şeye çalışmak söylemleri gibi.

 

Сэ  абы сыхуэтхащ. -- Ben ona (yazı eylemi olarak ) yazdım.

Усэр  сэ  абы  хуэстхащ.  -- Şiiri ben ona yazdım.

 

Şahıs eklerinin nerede yer aldıklarını sanırım fark ettiniz. İkinci cümlede şahıs eki kime sorusunun cevabını gösteren o olması gereken ekin de başta olması gerekirken o şahıs ekinin olmadığından olduğunu fark ettiniz. Sadece fiiller söylendiğinde diğer baştaki sözcüklerin görüntülerinin fiile eklendiğini fark etmek önemlidir.

 

Сэ  абы  сыхуэтхьэщlащ. -- Ben ona ( eylem olarak ) yıkadım.

Хьэкъущыкъухэр сэ абы хуэстхьэщlащ. -- Ben onun bulaşıklarını

-----------------------------------------------------(onun için) yıkadım.

Сэ абы и щlыфэр хуэсlуэтащ. -- Ben onun sırtını (onun için ) ovdum.

 

Bu cümlelerin hepsi onun için gitmek anlamlarındadır.

Bitmiş zamanı da onun için gitmiştim anlamına gelir.

 

Сэ ---------------- сы-- хуэ – кlу -- а -- щ.

Уэ ----------------- у ------------------------ ?

Ар  ( абы) ------ . ------------------------ къым 

Дэ ----------------- ды ---------------------- къэ?  

Фэ ----------------- фы --------------------- т  

Ахэр -------------- .  ----------------------- хэ - щ.

 

Diğer şahısları da yerleştirecek olursak;

 

 Сэ ----- сэ ---------- сы --- с -------хуэ -- кlу – а -- щ.

 Уэ ----- уэ ----------- у ----- п ------хуэ ---------------?

Ар ---- абы --------- . ------ . -------хуэ-------------- къым.

 Дэ ---- дэ ----------- ды ---- д ------хуэ ------------- къэ?

 Фэ ---- фэ ---------- фы –- ф----- хуэ -------------- т

 Ахэр -- абыхэм ---- . ------ а ----- хуэ ------------- хэ - т?

 

Bu tablo uygulanırken ben ve biz, sen ve siz eşleşmesinin olmayacağını zaten biliyoruz.

 

Ахэр ile başlayan cümlelerin хэ çoğul eki alması gereği zaten ortada. Ахэр  ile  абыхэм  eşleşmesinde fazladan bir çoğul eki alması gerekir.

O da  fiil başına я  olarak gelir.

Ар  абыхэм  ile eşleşirse şahıs eki я gelir ve çoğul eki almaz.

Gidilen yer belli bir orası ise  iki şahıs eki arasına ны girer.

 

Gidilen yer burası ise  iki şahıs eki arasına къы  girer.

Şimdi bu açıklamaları da göz önünde bulundurarak bazı

çaprazlamalar yapalım.

 

Фэ сэ фы  с  хуэ  кlу  а щ.

 

 --------- фы -- giden

 ---------------- с  -- kimin için gidildiği.

 -------------------- хуэ -- için öneki.

 ------------------------- кlу  -- fiil kökü.

 ------------------------------ а -- işin yapıldığı zaman.( sıfatlaştırma eki.)

 ---------------------------------- щ. -- şu anki durum.

 

 

 Фэ  сэ  фысхуэкlуащ. Siz benim için gittiniz. ( Gitmiş olansınız.)

 

Buradaki şahısların görüntüleri fiil başına eklendiğinden gerekli değilse günlük konuşmalarda şahıslar söylenmez.

 

Фэ сэ  Анкара фысхуэкlуакъым. --Siz benim için Ankaraya gitmediniz.

 

 Фэ  сэ  Анкара  фынысхуэкlуакъым.-- Siz benim için Ankaraya

 ---------------------------- ( oraya benimle veya benim için)  gitmediniz.

 

 Фэ сэ  Анкара фыкъысхуэкlуакъым. -- Siz benim için Ankaraya gelmediniz.

 --------------------------------------------------- ( Söyleyen Ankarada)

 

 Гуфlакlуэ  фыкъысхуэкlуащ. -- Sevincim için ( mutluluğumu paylaşmak

 ------------------------------------------ benimle sevinmek için ) geldiniz.

 

 Лэжьакlуэ фыкъысхуэк!уащ. -- Bana çalışmak için geldiniz.

 Щхак!уэ  фыкъысхуэкlуащ. -- Yemek yemeğe ( benden yemeğe) geldiniz.

 

Сэ уэ ---- сы п хуэ кlу а щ. --- Сэ  уэ  сыпхуэкlуащ.

Сэ абы-- сы . хуэ  кlу а къым. -- Сэ абы сыхуэкlуакъым.

Сэ фэ --- сы ф хуэ кlу а къэ? -- Сэ фэ сыфхуэкlуакъэ?

Сэ абыхэм-- сы а хуэ кlу а т. --  Сэ абыхэм  сахуэкlуат.

 

Уэ сэ ---- у с хуэ  кlу а т?  -- Уэ  сэ  усхуэкlуат? 

Ар абы -- . . хуэ кlу a  щ. -- Ар  абы  хуэкlуащ.

Ар абыхэм-- .  я хуэ кlу а щ.-- Ар абыхэм  яхуэкlуащ.

 

Ахэр  фэ -- .  ф хуэ кlу а хэ къым. -- Ахэр  фэ  фхуэкlуахэщ.

Ахэр  абыхэм -- . я хуэ кlу а хэ щ. -- Ахэр  абыхэм яхуэкlуахэщ.

 

Сэ уэ Истанбул  нэс  сыпхуэкlуащ. -- Ben senin için İstanbul'a kadar gittim.

Cи ныбжьэгъухэм джэгум сыздашэнути -- Arkadaşlarım beni düğüne

-------------------- götüreceklerdi de

-------------------- сахуэкlуакъым. -- (onların isteğine uyup onlarla ) gitmedim.

 

Aynı çalışmayı diğer tür yani bir şey yapmak türü fiil çekimi için kullanalım;

 

 Мы  усэ  дахэр сэ ---- сэ ---------- с -- хуэ -- с --тх -- а -- щ.

 -------------------------- уэ -----уэ ---------- п ---------- п ------------ ?

 -------------------------- абы—абы -------- . ----------- и ------------ къым.

 -------------------------- дэ --- дэ ----------- т ---------- т ------------ къэ?

 -------------------------- Фэ----- фэ --------- ф --------- ф ----------- т.

 ------------------------ Абыхэм—абыхэм - . ---------- а ------------ хэ - т?

 

 Мы  усэ  дахэр  сэ  уэ с – хуэ-- п -- тх -- а -- щ.

 

 -------- с - kim için yazıldığı ( ben )

 ----------- хуэ - için eki

 ----------------- п – yazan ( sen )

 -------------------- тх - fiil kökü

 ------------------------ а – zaman ( sıfatlaştırma )

 --------------------------- щ. - şu anki durum.

 

Мы усэ дахэр  сэ  уэ  схуэптхащ. - Bu güzel şiiri  bana sen yazdın.

-------------------- сэ  абы схуитха? -- bana o mu yazdı?

-------------------- сэ  фэ схуэфтхакъэ? -- bana siz yazmadınız mı?

-------------------- сэ  абыхэм  схуатхакъым.-- bana onlar yazmadılar.

------------------- уэ  сэ  пхуэстхат. --- sana ben yazmıştım.

------------------- уэ  абы  пхуитхат? --- sana o mu yazmıştı?

------------------------------------------------- (vurgu ile)

-------------------- уэ дэ пхуэттхащ. -- sana biz yazdık.

-------------------- уэ абыхэм  пхуатхащ.-- sana onlar yazdılar.

-------------------- абы  сэ  хуэстхащ. --- ona ben yazdım.

-------------------- абы  уэ  хуэптха? --- ona sen mi yazdın?

-------------------- абы  абы хуитха? -- ona o mu yazdı.

-------------------- абы  дэ хуэттхакъэ? -- ona biz yazmadık mı?

-------------------- абы  фэ хуэфтхат. --- ona siz yazmıştınız.

-------------------- абы  абыхэм хуатхат? -- ona siz mi yazmıştınız?

------------------------------------------------------ (vurgu ile)

------------------- абыхэм  абыхэм  хуатхахэщ.-- Onlar onlara yazdılar.

 

Diğer çaprazlamaları da sizler yaparak  anlamaya çalışabilirsiniz.

 

Emir  cümlesi olarak da ;

 

Мы усэ дахэр сэ  уэ  схуэтх.-- Bu güzel şiiri  bana sen yaz.

------------------- сэ  абы схуретх. --- bana o yazsın.

------------------- сэ  фэ схуэфтх. --- bana siz yazın.

------------------- сэ  абыхэм схуратх. --- bana onlar yazsınlar.

------------------- уэ  абы  пхуретх. --- sana o yazsın.

------------------- уэ абыхэм  пхуратх. -- sana onlar yazsınlar.

------------------- дэ  уэ  тхуэтх.  ---- bize sen yaz.

------------------- дэ  абы  тхуретх --- bize o yazsın.

------------------- дэ  фэ  тхуэфтх. --- bize siz yazın.

------------------- дэ  абыхэм  тхуратх. -- bize onlar yazsınlar.

------------------- фэ  абы  фхуретх.  --- size o yazsın.

------------------- фэ абыхэм фхуратх. --- size onlar yazsınlar.

------------------- абы уэ хуэтх. --- ona sen yaz.

------------------- абы абы хуретх. --- ona o yazsın.

------------------- абы фэ хуэфтх. ---- ona siz yazın.

------------------- абы абыхэм  хуратх.--- ona onlar yazsınlar.

------------------- абыхэм  уэ  яхуэтх. ---- onlara sen yaz.

------------------- абыхэм  абы яхуретх.--- onlara o yazsın.

------------------- абыхэм  фэ  яхуэфтх. --- onlara siz yazın.

------------------- абыхэм  абыхэм  хуратххэ. -- onlara onlar yazsınlar.

 

 

Bu şiiri ben kendim için yazdım sen kendin için yazdın gibi cümlelerin oluşumu da başa зы getirilerek yapılır. Sona da ж eklenir.

 

Мы усэ дахэр сэ  зыхуэстхыжащ. - Bu güzel şiiri  ben kendime yazdım.

-------------------- уэ  зыхуэптхыжащ. --------------------- sen kendine yazdın.

------------------- абы  зыхуитхыжащ. ---------------------- o kendine yazdı.

-------------------- дэ  зыхуэттхыжащ. ------------------- biz kendimize yazdık.

-------------------- фэ зыхуэфтхыжакъэ? ------ siz kendinize yazmadınız mı?

------------------ абыхэм зыхуатхыжакъым. ---- onlar kendilerine yazmadılar.

 

Bu güzel şiiri bana yazsaydı gibi anlamlar- щэрэт- eki ile yapılır.

 

Мы усэ  дахэр сэ уэ  схуэптхащэрэт. -- Bu güzel şiiri benim için yazsaydın.

 

Şahıs eklerinin işleyişi yukarıda verdiğimiz tablonun aynısıdır.

Sadece sonlara  щэрэт  getirilmesi yeterli olacaktır.

 

Унэ  лэжьыгъэр  зэ  сыухащэрэт. -- Ev ödevlerimi bir bitirseydim.

Унэм  зэ  дыкlуэжащэрэт.  -- Eve bir dönseydik.

Си ныбжьэгъухэм  зэ  садэджэгуащэрэт. -- Arkadaşlarımla bir oynasaydım.

 

Bir şey yaptırma ön eki  гъэ  yapılır ve yaptırdım ettirdim eylettim anlamları oluşur.

Çalıştırdım, yedirdim , gösterdim, baktırdım,  diktirdim gibi. Bu ek şahıs eklerinden sonra gelir. Fiile yakın şahıs eki gören diğeri ise gösterendir.

 

 Şimdiki zaman olumlu söyleminin kendine has bir biçimi vardır.

 Bunun dışında diğer zamanların kalıpları aynıdır.

 

 Сэ -------- сэ -------- сы ---- з ---- о --- гъэ -- лажьэ.

 Уэ --------- уэ -------- у ----- б ---- о ------------ шхэ.

 Ар -------- абы ------- . ------ и --- е ------------ кlуэ.

 Дэ --------- дэ -------- ды --- д --- о ------------ дэ.

 Фэ --------- фэ ------- фы --- в --- о ------------ лъагъу.

 Ахэр ---- абыхэм --- . ------ и --- а ------------ пщафlэ.

 

Bunun çaprazlamaları  da diğerlerinden farklı değildir yalnızca o ve onlarda o harfi düşer. sorusunda tamamen o düşer ve sonlara sadece рэ getirilir. Olumsuz ve olumsuz soru için de bildiklerimiz geçerlidir. Diğer zamanlar için de aynı tablo çizilerek üzerinde çalışılabilir. Fiilde vurgunun yeri değişebilir. Zaman ekleri aynen işletilir.

 

 Зафер зэ згъуэтатэмэ пlастэ шыпс ( сэ абы ) езгъэшхынут.

 Burada  сэ  абы  günlük konuşmalarda kullanılmaz çünkü görüntüsü

 zaten fiil başına işlenmiş.

 Зафер зэ згъуэтатэмэ  пlастэ  шыпс  езгъэшхынут. 

 Zaferi bir bulabilseydim ona  paste şıps yedirecektim.

 

 Нэгъабэ Анкара сыщыкlуам Зафер сэ лы гъэжьа сигъэшхат.

 Geçen yıl Ankara'ya gittiğimde Zafer bana kızarmış et yedirmişti.

 

Ин – Büyük.

Инышхуэ – Büs büyük.

Нэхъ -- Daha

Нэхъ ин – Daha büyük

Ин дыддэ – Çok büyük.

Нэхъ ин дыддэ – En büyük.

Цlыкlу – Küçük.

Нэхъ цlыкlу – Daha küçük.

Цlыкlуниттэ – Küçücük.

Цlыкlунитавэ – Minicik.

Нэхъ цlыкlу дыддэ – En küçük.

 

Гъэщlэгъуэн – Acaip, enteresan.

Телъыджэ – Olağanüstü.

Абрагъуэ -- Olağanüstü

 

Фlы -- iyi

Нэхъыфl – daha iyi

Нэхъыфlыж – iyinin daha iyisi

lей – kötü.

Нэхъ lей – daha kötü

lейжь – çok kötü

 

Къебжэкl Sayışma

 

Инэ  инэ

Инэ мыкъуэ  

Мыкъуэ  щхьэл

Щхьэл  къутэ

Къутэрауэ

Щомыхъу

Щохъурзэ

Хъурзэ напэ

Хьэнэпитl

Лlитl щы

Зызукlыж

Хьэнтхъупс  ефэ

Дзэфэегъу

Гъурей гъурей

Накlуэ тlыс

Тlыс аслъэн.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:14

Aralık 17, 2018

Konum, yer, duruş bildiren sesler ve bu seslerin oluşturdukları sözcüklere bakalım.

ХЭ -- Çoğul olan bir şeyi gösterdiğini zaten biliyoruz. Bir çokluğun içine girme çıkma

И -- Bir kabın veya çevirmenin içine girme çıkma şeklinde sözcük oluşturur.

 

 c -- Oturan varlık gösterir.

 т -- Ayakta duran varlık gösterir.

 лъ -- Yatan veya yatay veya cansız varlık konumu gösterir.

 п -- Uç veya uçta duran varlık gösterir.

 лъ nin т olması uçmaktır veya hızla ayağa kalkmaktır.

 бгъэ бгъу yanları anlatır.

 д -- Sağlam bir yeri veya iki şeyin arasında sağlam yerde olmayı anlatır.

 щl -- içini evin içi gibi şeyleri anlatır.

 

Bu dilde altta yanda veya herhangi bir yerde ve oturur, durur, yatar şeklindeki duruş vaziyeti de söz konusu edilmek durumundadır.

 

 ит -- bir şeyin içinde ve ayakta

 ис -- bir şeyin içinde oturur durumda

 илъ -- bir şeyin içinde yatar konumda veya cansız varlık olarak

 

 хэт -- bir çokluğun içinde ayakta durarak

 хэс -- bir çokluğun içinde oturarak

 хэлъ -- bir çokluğun içinde yatarak veya cansız varlık olarak.

 

 тет -- üstte ve ayakta

 тес -- üstte ve oturur konumda

 телъ -- üstte yatay konumda veya cansız varlık olarak

 

 щlэт -- üstü kapalı bir yerde ayakta

 щlэс -- üstü kapalı yerde oturur konumda

 щlэлъ -- üstü kapalı yerde yatay veya cansız varlık olarak

 

 бгъэдэт -- yanında koyun koyuna gibi ayakta

 бгъэдэлъ -- yanında koyun koyuna gibi yatay veya cansız varlık olarak

 бгъэдэс -- yanında koyun koyuna gibi oturur konumda

 бгъурыт -- yanında ayakta

 бгъурыс -- yanında oturur konumda

 бгъурылъ -- yanında yatay konumda veya cansız varlık olarak

 

 кlэщlэт -- yanında himayesinde gibi ayakta

 кlэщlэс -- yanında himayesinde gibi oturarak

 кlэщlэлъ -- yanında himayesinde gibi yatay veya cansız varlık olarak

 

 пыт -- ucunda dik veya canlı diri ayakta

 пыс -- ucunda tünemiş konumda

 пылъ -- ucunda asılı konumda

 

  гуэт -- diğer yarısı gibi ayakta

 гуэлъ -- diğer yarısı gibi yatay

 гуэс -- diğer yarısı gibi oturur konumda

 

 фlэт -- ucunda takılı olarak dik kunumda

 фlэс -- ucunda takılı olarak oturur konumda

 фlэлъ -- ucunda asılı olarak takılı veya cansız varlık olarak

 

 кlуэцlыс -- katlamalı bir şeyin içinde oturur konumda

 кlуэцlылъ -- katlamalı bir şey içinde yatay veya cansız varlık olarak

 кlуэцlыт -- katlamalı kapalı bir şey içinde ayakta durur konumda

 

 Мазэ дэнэ щыlэ? -- Maze nerede?

 Мэктэбым и хадэм итщ. -- Okulun bahçesinde duruyor.

 

 Динэ дэнэ щыlэ? -- Dine nerede?

 И ныбжьэгъухэм яхэтщ. -- Arkadaşlarının arasında duruyor.

 

 Быцэ дэнэ щыlэ? -- Bıtse nerede?

 Уэрамым дэтщ. -- Sokakta. (sokak arasında duruyor.)

 

 Пагуэ дэнэ щыlэ? -- Pague nerede?

 Унащхьэм тетщ. -- Damın üstünde duruyor.

 

 Танэр дэнэ щыlэ? -- Dana nerede?

 Пщlантlэм дэтщ. -- Avluda duruyor.

 

 Зафер дэнэ щы!э? -- Zafer nerede?

 Жыгым бгъурытщ. -- Ağacın yanında duruyor.

 

 Зафер, дыгъуасэ дэнэ ущыlа? -- Zafer , dün neredeydin?

 Хасэм сыщlэтащ. -- Dernekteydim.

 

 Пщэдей дэнэ ущыlэну? -- Yarın nerede olacaksın?

 Ди щэхуапlэм сыщlэтынущ. -- Alışveriş yerimizde olacağım.

 

 Бжэмышххэр дэнэ щыlэ? -- Kaşıklar nerede?

 Ахэр lэнэм телъщ. -- Onlar masanın üzerinde.

 

 Псыфалъэр дэнэ щыlэ? -- Su kabı (bardak) nerede?

 Дапхъэм дэлъщ. -- Raf arasında.

 

 Мазэ и гуащэхэр дэнэ щыlэ? -- Maze nin bebekleri nerede?

 Пхъуантэм дэлъщ. -- Sandıkta.(duruıyor)

 

 Мазэ махуэ къэс и пэщыр зрегъэзахуэ.

 --------------------------------------- Maze her gün odasını düzeltiyor.

 

 И щlагъщlэлъхэр зыкlуцlелъхьэри пхъуантэм делъхьэ.

 --------------------------- İç çamaşırlarını katlayarak sandığına koyuyor.

 

 И щыгъынхэр щыгъын дэлъхьэпlэм дахэурэ делъхьэ.

 ------------------------------- Elbiselerini elbise dolabına güzelce koyuyor.

 

  И тхылъхэр зыригъэзахуэурэ тхылъылъэм ирелъхьэ. 

 -------------------------------------- Kitaplarını düzelterek çantasına koyuyor.

 

 Шхэlэнхэри зригъэзахуэурэ ипlэ ирелъхьэж.

 -------------------------------- Yorganlarını da düzelterek erine yerleştiriyor.

 

 Ар сытым хуэдэу зэгъэпэщауэ хъыджэбз цlыкlу. 

 ---------------------------------------- O ne kadar düzenli küçük bir kız.

 

 Шхэгъуэ къэс идзэхэр иелъэщl.

 ------------------------------------- Her yemek vaktinde dişlerini fırçalıyor.

 

 Имыщlэ зыгуэрхэри и адэм еупщlурэ зрегъащlэ.

 ----------------------------- Bilmediği şeyleri de babasına sorup öğreniyor.

 

 lэнэм дахэу бгъэдотlысхьэри и ныбэр из хъуху машхэ. 

 ------------------------------- Sofraya güzelce oturup karnını doyuruyor.

 

 lэнэр къыщагъэувым , щы!уахыжым и анэм доlэпыкъу.

 --------------- Sofrayı kurarlarken kaldırırlarken annesine yardım ediyor.

 

 Бжэмышххэр бжэмышхылъэм кърехри lэнэм къытрелъхьэ. 

 -------------------------------- Kaşıkları kaşıklıktan alıp sofraya koyuyor.

 

  Хьэ -- Seslerde belirtilmiş konuma gelmek getirmek anlamları katar.

  

 тlыс --- otur

 тетlысхьэ -- belirtilen şeyin üzerine kendini oturur konuma getir.

 щlэтlысхьэ -- altına otur

 бгъэдэтlысхьэ -- yanına otur

 

 телъхьэ -- üzerine koy

 щlэлъхьэ -- altına koy

 бгъэдэлъхьэ -- yanına koy

 бжьыхэлъхьэ -- tasma veya takı olarak tak

 яхэхьэ -- çoğulun içine gir

 ихьэ -- bir şeyin içine gir

 дэхьэ -- bir çevirme veya iki şey arasına gir

 техьэ -- üzerine var

 

 лъхьэ -- cansız bir varlığı belirtilen konuma getir

 lуантlэ -- vidala gibi döndür

 

 телъхьэ -- üzerine koy

 щlэлъхьэ -- altına koy

 пылъхьэ -- ucuna koy

 гуэлъхьэ -- diğer yarısı şeklinde yanına koy

 

 теlуантlэ -- üzerine vidala

 фlэlуантlэ -- ucuna vidala

 щlэlуантlэ -- altına vidala

 

 Гупсэ мыlэрысэхэр тепщэчым ирилъхьэри lэнэм къытрилъхьащ.

 --------- Gupse elmaları tabağın içine koyup masanın üzerine koydu.

 Нэжан псыгуэнцlыкlум изу псы ирикlэри lэнэм бгъэдилъхьащ.

 ---------------- Nejan sürahinin içini su doldurup masanın yanına koydu.

 

 Щlэкхъуалъэм илъ щlакхъуэхэр lэнэм къыкlэщlилъхьащ.

 ---------------------- Ekmekliğin içindeki ekmekleri masanın yanına koydu.

 

 Шыпсхэр шынакъхэм кърикlэжри пlастэ бзыгъэхэр къыгуилъхьэжащ.

 ------------------------ Şıps leri tabaklara döküp dilim p'astaları yanına koydu.

 

 Бжьыныху хъумэбжьымэ дахэхэр къызкlэриху лы гъэвахэри и щlыlум

 къытрилъхьэжащ.

 ------------ Güzel sarmısak sosu kokan haşlanmış etleri de üzerine koydu.

 

 Пастэрэ шыпсрэ сшхынщ жызыlэр феблагъэ.

 -------------------------------------------- P'aste şıps yerim diyenler buyursunlar.

 

 

Сыхэхьащ- bir çoğulun içine girdim- сахэхьащ - onların arasına girdim

 ухэхьащ. ------------------------- girdin уахэхьащ ------------------ girdin

 хэхьащ -------------------------- girdi яхэхьащ --------------------- girdi

 дыхэхьащ ----------------------- girdik дахэхьащ ------------------- girdik

 фыхэхьащ --------------------- girdiniz фахэхьащ ------------------- girdiniz

 хэхьахэщ. ---------------------- girdiler яхэхьахэщ ----------------- girdiler.

 

 

 хьын --- taşınan bir şeyi götürmek хэ ile olursa çoğulun içine götürmek.

 

 хэсхьащ bir çokluğun içine bir şeyi götürdüm.

 хэпхьащ --------------------------------- götürdün.

 хихьащ ----------------------------------- götürdü.

 хэтхьащ ---------------------------------- götürdük .

 хэфхьащ ----------------------------------- götürdünüz.

 хахьащ ------------------------------------- götürdüler.

 

 яхэсхьащ onların arasına bir şeyi götürdüm.

 яхэпхьащ -------------------------------- götürdün.

яхихьащ ---------------------------------- götürdü.

 Яхэтхьащ -------------------------------- götürdük.

 яхэфхьащ ------------------------------- götürdünüz

хахьахэщ ------------------------------- götürdüler.

 

 

яхэсхьэнщ. Onların arasına ( bir şeyi) götürürüm.

яхэсхьэн? ---------------------------------- götüreyim mi?

 яхэсхьа? ------------------------------------ götürdüm mü?

яхэсхьэнут. -------------------------------- götürecektim.

яхэсхьэнут? ------------------------------- götürecek miydim?

 яхэсхьэнт. ---------------------------------- götürürdüm.

 

 

 шэн -- beraberinde götürmek.Bir çoğulun içine veya onların içine beraberinde götürmek.

 Farklı zaman ve durum örneklerini ayırt etmeğe çalışabilirsiniz.

 

 хызошэ хэсшэрэ? хэсшэкъым яхэсшэнущ яхэсшэн?

 хыбошэ хэпшэрэ? хэпшэкъым яхэпшэнущ яхэпшэнкъэ?

 хешэ хишэрэ? хишэкъым яхишэнущ яхишэнкъым

 хыдошэ хэтшэрэ? хэтшэкъым яхэтшэнущ яхэтшэнщ

 хывошэ хэфшэрэ? хэфшэкъым яхэфшэнущ яхэфшэ

 хашэ хашэрэ? хашэкъым хашэнухэщ хашэнхэт

 

 Махуэр дахэщ. ---- Gün güzeldir.

 Бзухэм уэфэгум къыщалъэтыхь.-- Kuşlar gökyüzünde uçuşuyorlar.

 Еджакlуэхэр я пэщым щlэсхэщ. --Öğrenciler sınıflarında oturuyorlar.

 Зы щlалэ пщlантlэм дэтщ. -- Bir çocuk bahçede duruyor.

 Бзу абгъуэр унащхьэм тетщ. -- Kuş yuvası damın üstünde duruyor.

 Ботэ и ныбжьэгъухэм яхэтщ. -- Bote arkadaşlarının arasında.

 Егъэджакlуэр пхъэщыкъум бгъэдэтщ. -- Öğretmen tahtanın yanında.

 Пхъэщыкъум усэ третхэ. ----- Tahtaya şiir yazıyor.

 Цlыкlухэми я дэфтэрхэм иратхэж. --- Çocuklar da defterlerine yazıyorlar.

 

 Bir şeyin içine yazmak; и – Bir şeyin içini ifade eder.

 Bir şeyin içerisine

 

 Yazıyorum.-Yazıyor muyum?- Yazmıyorum.-Yazdım.—Yazdım mı?

 

 изотхэ ----- истхэрэ? ------- истхэкъым ------ истхащ ------- истха?

 иботхэ ----- иптхэрэ? ------- иптхэкъым ------ иптхащ ------ иптха?

 иретхэ ----- иритхэрэ? ----- иритхэкъым ----- иритхащ ---- иритха?

 идотхэ ----- иттхэрэ? ------- иттхэкъым ------- иттхащ ------ иттха?

 ивотхэ ------ ифтхэрэ? ----- ифтхэкъым ------- ифтхащ ---- ифтха?

 иратхэ ------ иратхэрэ? ---- иратхэкъым ------ иратхащ --- иратха?

 

 Yazmadım.—Yazacağım—Yazacak mıyım?- Yazmıştım.—Yazacaktım.

 

 Истхакъым --- истхэнущ ---- истхэну? ------- истхат ------ истхэнут

 Иптхакъым --- иптхэнущ ---- иптхэну? ------- иптхат ----- иптхэнут

 иритхакъым -- иритхэнущ -- иритхэну? ----- иритхат ---- иритхэнут

 иттхакъым ---- иттхэнущ ---- иттхэну? ------- иттхат ------ иттхэнут

 ифтхакъым --- ифтхэнущ --- ифтхэну? ------ ифтхат ----- ифтхэнут

 иратхакъым -- иратхэнущ -- иратхэну? ----- иратхат ----- иратхэнут

 

 Bir şeyin üzerine yazmak; т – Bir şeyin üzerini ifade eder.

 

 Тызотхэ ---- тестхэрэ? ---- тестхэкъым ---- тестхащ --- тестха?

 тыботхэ ---- тептхэрэ? ---- тептхэкъым ---- тептхащ --- тептха?

 третхэ ------ тритхэрэ? ---- тритхэкъым ---- тритхащ --- тритха?

 Тыдотхэ ---- теттхэрэ? ---- теттхэкъым ---- теттхащ --- теттха?

 тывотхэ ---- тефтхэрэ? ---- тефтхэкъым --- тефтхащ -- тефтха?

 тратхэ ------ тратхэрэ ? ---- тратхэкъым ---- тратхащ --- тратха?

 

 тестхакъым ---- тестхэнущ ----- тестхэну? тестхат

 тептхакъым ---- тептхэнущ -------- п -------?----------- п------.

 тритхакъым ---- тритхэнущ ------- ри ------?---------- ри------.

 теттхакъым ---- теттхэнущ ---------- т ------?------------ т-----.

 тефтхакъым --- тефтхэнущ ----------ф -----?----------- ф----.

 тратхакъым ---- тратхэнущ ---------ра ------?----------- ра-----.

 

 Bir şeyin altına yazmak; Щl – Bir şeyin altını ifade eder

 Bir şeyin altına

 Yazıyorum.- Yazıyor muyum?—Yazmıyorum—- Yazdım.—Yazdım mı?

 

 щlызотхэ ---- щlэстхэрэ? ---- щlэстхэкъым --- щlэстхащ --- щlэстха?

 щlыботхэ ---- щlэптхэрэ? ---- щlэптхэкъым --- щlэптхащ ------- п-----?

 щlетхэ -------- щlитхэрэ? ----- щlитхэкъым ----- щlитхащ -------- и -----?

 щlыдотхэ ---- щlэттхэрэ? ---- щlэттхэкъым ---- щlэттхащ ------- т -----?

 щlывотхэ ---- щlэфтхэрэ? --- щlэфтхэкъым --- щlэфтхащ ------ ф ----?

 щlатхэ -------- щlатхэрэ? ----- щlатхэкъым ------ щlатхащ -------- а ----?

 

 Yazmadım.---- Yazacağım.----- Yazacak mıyım? — Yazmıştım.

 

 щlэстхакъым ----- щlэстхэнущ ------- щlэстхэну? --- щlэстхат

 ---- п -----------.---------- п ---------.----------- п --------?-------- п-------.

 ---- и ----------.----------- и --------.------------ и ---------?------- и-------.

 -----т -----------.---------- т --------.------------- т ---------?------- т ------.

 ---- ф ---------.----------- ф -------.------------- ф --------?------- ф------.

 ---- а ----------.---------- а ---------.------------- а --------?-------- а------.

 

Burada özellikle belirtilmesi gereken diğer bir şekil ise bir gurubun içine yazmak dahil etmek için хэ ile anlatılması gerekir.

 

 Мазэ и гупым сыхитхащ. - Maze beni gurubuna yazdı.

 Синэнур и гупым ухэстхащ. - Seni Sinenur’un gurubuna yazdım.

 Сэри фи гупым сыхэтхэ. - Beni de sizin gurubunuza yaz.

 Уэри ди гупым ухэстхэн? - Seni de bizim gurubumuza yazayım mı?

 Сыхэтхэ. - Yaz. ( o gurubun yani çoğulun içine yaz. )

 

 лъэтэн – uçmak, Yani лъэ nin т olması.

 

 Uçuyorum. ------ Uçuyor muyum? ---- Uçtum.

 

 сэ солъатэ ---------- сылъатэрэ? ------- сылъэтащ.

 уэ уодъатэ ------------у -----------? ---------- у ---------.

 ар мэлъатэ ----------- . ------------? ---------- . ----------.

 дэ долъатэ ---------- ды ------------? -------- ды --------.

 фэ фолъатэ --------- фы ----------? --------- фы --------.

 ахэр мэлъатэ. --------- . ------- хэрэ? -------- . ------- хэщ.

 

 Uçtum mu? ---- Uçayım mı? ------ Uçuyordum.

 

 сылъэта? -------- сылъэтэн? -------- сылъатэт.

 у -----------? -------- у-----------? --------- у ---------.

 . ------------? -------- . ----------? --------- .-----------.

 ды ---------? ------- ды ---------? -------- ды--------.

 фы --------? ------- фы ---------? ------- фы---------.

 . --------- хэ? -------- . ------- хэ? -------- . -------- хэт.

 

 Ben seni sen beni biz sizi uçururuz türü cümle yapısı.

 

 Сэ -------- сэ ------------ сы ---- з ---- гъэ-- лъэ -- т -- а -- щ.

 Уэ -------- уэ ------------ у ---- б -----------------------------------.

 Ар -------- абы ----------- . ----- и -----------------------------------.

 Дэ -------- дэ ------------- ды--- д -----------------------------------.

 Фэ -------- фэ ------------ фы – в -----------------------------------.

 Ахэр ----- абыхэм ------- . --- а"я ----------------------------- хэ - щ.

 

Daha önceleri yaptığımız gibi çaprazlamalar yapabiliriz. Bu tür çaprazlamalar üzerinde duruşumuzun nedeni bildiğiniz gibi hem uçanın hem uçuranın görüntüsünün fiil başına eklenmesi nedeniyledir. гъэ ise yaptırma ettirme ön ekidir. щ kalkarsa soru, къым olumsuzluk eki, къэ olumsuz soru eki olduklarını zaten biliyoruz.

щ yerine т gelirse bitmiş zaman uçmuştum, нут uçacaktım, нт uçardım,

нутэкъым uçmayacaktım, нутэкъэ uçmayacak mıydım . Ayrıca zaman belirteci

a yerine э ve sona н gelirse uçurayım mı? olduğunu daha öncelerden hatırlatmış olalım. Şimdiki zaman bildirimlerini de hatırlayın. Şimdi birkaç çaprazlama yapalım.

 

 Уэ сэ узгъэлъэтащ. Sen benim uçurduğumsun. ( Orijinal söylem )

 Seni ben uçurdum.

 

 У -- sun

 З -- um

 Гъэ – ğu – yaptırma ettirme eki.

 Лъэ - ayağın

 Т -- havalanımı

 А – olmuş olan ( sıfatlaştırma )

 Щ – şu anki hal.

 

 Ар сэ згъэлъэтащ.-- Onu ben uçurdum

 Бзур сэ згъэлъэтащ.-- Kuşu ben uçurdum

 Бзухэр уэ бгъэлъэтахэщ. -- Kuşları sen uçurdun

 Фэ дэ фыдгъэлъэтащ. -- Sizi biz uçurduk.

 Жыгым пыс бзухэр ( ахэр ) дэ дгъэлъэтэжахэщ.

 ---------- Ağaçtaki kuşları (onları) biz ( kondukları yerden tekrar) uçurduk.

 Къухьлъатэр Умар игъэлъэтащ.---- Uçağı Ömer uçurdu.

 

 Мазэрэ И Нанэмрэ Maze İle Ninesi

 

 Ныщхьэбэ Мазэ и унэ лэжьыгъэхэр иуха иужь

 -------------------- Bu akşam Maze ev ödevlerini bitirdikten sonra

 и адэм бгъэдэтlысхьащ. -- babasının yanına oturdu.

 Тlэкlу еlущэща неlущэщами фэ къриплъакъым.

 --------------- Biraz fısıldadı mısıldadıysa da pek yüz vermedi.

 И анэмкlэ зиунэтlами абый фэ къыщыримыплъым

 ----------------- Annesine yöneldiyse de oda yüz vermeyince

 И нанэм епщылlащ. --- Ninesine sokuldu.

 -- Нанэ, къуэжыхь пщlэрэ? Жиlащ. -- Nine, bilmece biliyormusun? Dedi.

 Абый -- O da;

 -- сощlэ си тlасэ. Сыт щхьэ сымыщlэу? къыжриlащ.

 -- Biliyorum çocuğum. Niçin bilmeyeyim? Diye cevapladı.

 -- Нтlэ дызэгъэупщlыт. -- Öyleyse birbirimize soralım.

 -- Тегъэ хэткъым. Умыщlэм сызхуей къуажэр къызэптынщ.

 -- Oyunbozanlık yok. Bilemezsen istediğim köyü verirsin.

-- Тегъа сымхъуну псалъэ узот. -- Oyunbozan olmayacağıma söz veriyorum.

-- Нтlэ хэт япэ еупщlынур? -- Öyleyse kim önce soracak?

-- Япэ уэ къызэупщl. -- Sen önce sor.

-- Быргуэ быргуэ --Bırgue bırgue

 Быргуэ мыщэ Bırgue yapılmamış.

 Къуэжищэ къызэптам уэстынкъым. Мыр сытми къащlэ.

--- Yüz köy versen de bunu vermem. Bunun ne olduğunu bil.

-- Ар сытми пшхы хъурэ? -- O ne ise yeniyor mu?

-- Ар пшхы хъукъым. Абыкlэ цlыкlухэм я зэш трагъэу.

-- O yenmiyor. Onunla çocuklar eğleniyor.

-- Къэсщlэжащ, къэсщlэжащ ар къуэжыхьщ. -- Bildim, bildim o bilmecedir.

-- Ара дыддэщ си хъыджэбз цlыкlу . Иджы уэ къызэупщl.

-- O tam da odur küçük kızım. Şimdi sen sor.

-- Модэ къикl лъакъуэ кlыхь -- Şordan gelen uzun bacak

-- Ди унэ къихьэ сэрэбжэн. Къащlэ нанэ. -- Evimize gelen keçi. Bil nine.

-- Сщlэкъым ар хьэщlэупlэрэ. -- Bilmiyorum o misafir mi acaba?

-- Къыпхуэщlакъым нанэ. Къуажэ къызэптым бжесlэнщ.

-- Bilemedin nine. Köy verirsen söylerim.

-- Дэтхэнэ къуажэр ухуей? -- Hangi köyü istiyorsun?

-- Щlэжыкъуейр къызэт. -- Ş'ejıqueyi ver.

-- Узот. -- Veriyorum.

-- Щlэжыкъуей псы иск!эй къиск!ык!ыж. -- Ş'ejıqueye su döküp geri alayım.

-- Кърущ нанэ къру. -- Leylek nine leylek.

-- Ар уэ дэнэ щызэбгъэщlа? -- Onu sen nereden öğrendin?

-- Си анэм щэхуу сигъэщlащ. -- Annem gizlice öğretti.

 Мазэи нанэи я гуапэу а пщыхьэщхьэр нэжэгужэу благъэкlащ.

-- Nine de Vaze de mutlu bir şekilde sevinçle o akşamı geçirdiler.

 

 Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:15

Aralık 17, 2018

Bu dilde cümle oluşumunda konu bahsi önemlidir. Konu bahsi p durumunda olur. м halindekiler daima figürandır. Bütün nesnelerin veya şahısların görüntülerinin fiilde temsil ediliyor olmaları nedeniyle fiillerin aldığı şekiller üzerinde fazlaca çalışmamız sıkıntı yaratmış görünebilir. Fiildeki oluşum kavrandığında zaten dil de sökülmüş olur.  Bu nedenle fiilin çekimlenme biçimi özel bir öneme sahiptir. Sözcükler ise ses anlam ilgileriyle oluştuklarını değişik vesilelerle anlamış durumdayız. İsimlerin  i hali p ile ve e halinin de м ile verildiğini de yalinin fiil başına eklenen щ ile ve den halinin къэ ekinin fiil başına eklenmesiyle yapıldığını biliyoruz. мк!э e doğru,  у olarak anlam ilgileri kurmanın fiil sonuna geldiklerini öğrendik.

 

Günlük konuşmalarda şahısların sadece veya gerekmedikçe fiil başındaki görüntüleriyle zikredildiğini de anlattık. Burada dikkatli incelenirse sözcüklerin oluşumu da belli bir kurala göre oluştuğunu anlayabiliriz.

 

 Уадэр lэнэм теслъхьащ. т - е - с - лъ - хь – а – щ

 

 т - üzerine

 е - onun(masanın)

 с -koyan( ben)

 лъ - cansız varlığı yatay

 хь - belirtilen konuma getirdi

 а – geçmişte ( yapılmış )

 щ - şu anki hal. 

 

Çekiç benim tarafımdan masanın üzerine konulmuş durumdadır. Burada çekiç o olduğundan şahıs eki yok . Masa ise м halindedir ve e ile  temsil ediliyor.Eğer ben seni masanın üzerine koydum olsaydı cümle şöyle oluşacaktı.  (şahısların görüntüsünün anlaşılması için zikrediyorum.)

 

 Уэ lэнэм утеслъхьащ.

 Фэ lэнэм фытеслъхьащ

 Ахэр lэнэм теслъхьахэщ.

 

Burada öğretici bu yapının farkında ise onu şekiilendirmesi kolay olur.  İstediği örnek cümlelerle süsleyebilir. Bu yapıların farkında olmayan öğretici  ise dilini bilenleri geliştirmede faydalı olsa da yeni öğrenmek isteyenlerde  aynı başarıyı gösteremez. Bu bakımdan öğreticilerin bu kuralları iyi kavramış olmaları gerekir.

 

c -- sesi sevgiyi, güveni , selamlaşmayı , sükunu temsil eder .

 

Заферрэ сэрэ нэгъабэ адыгэбзэм делэжьыну дыщызхуэсам

нэсэlуасэ дыщызхуэхъуащ.

нэ - göz сэ- tanışıklığı lуа ağız ,ses сэ tanışıklığı yani samimi

ды -biz щы -orada з - karşılıklı хуэ- yönelik olarak хъу -olduk

а - geçmişte щ - şu an da öyleyiz.

 

Yani şunun iyi anlaşılmasında fayda var; sesler tesadüfen bir araya gelerek sözcük oluşmuyor. Ses anlam tabanından hareketle sözcükler oluşuyor. Tüm sözcüklerin tahlili yapılabilir. Biz bununla uğraşıp sadece bilgi yüklenerek dili öğreneceğimizi düşünmüyoruz fakat temel bazı esasları belirtmek için anlatıyoruz. Dili öğrenmek öğrendiğimiz seslerden oluşan sözcükleri işletmekle olacağı açıktır. Öyleyse salt bilginin dili konuşmada bir ilerleme getirmeyeceğini de bilmeliyiz.

 

 Танэр хадэм сшэн? -- Danayı bahçeye götüreyim mi?

 -- Шэ. -- Götür.

 -- Умышэ. -- Götürme.

 

 -- Танэр хадэм пшэфын? -- Danayı bahçeye götürebilir misin?

 -- Сшэфынщ. -- Götürebilirim.

 -- Сшэфынкъым. -- Götüremem.

 

 -- Мы усэр дахэу птхыфын? -- Bu şiiri güzelce yazabilir misin?

 -- Стхыфынщ. -- Yazabilirim.

 -- Стхыфынкъым. -- Yazamam.

 (Bu yapı daha çok güç veya yetenekle ilgilidir.)

 

-- Мы усэр дахэу пхуэтхын? -- Bu şiiri güzelce yazabilir misin?

-- Схуэтхынщ. -- Yazabilirim.

-- Схуэтхынкъым. -- Yazamam.

 ( Bu yapı da daha çok uygun musun veya zamanın var mı veya danışma ile ilgilidir.)

 

-- Шей сефэн? -- Çay içeyim mi?

-- Ефэ. -- İç.

 -- Уемыфэ. -- İçme.

 

 -- Шей дефэн? -- Çay içelim mi?

 -- Дефэнщ. -- İçelim.

 -- Дефэнкъым. -- İçmeyelim.

 

 -- Шей дефэфын? -- Çay içebilir miyiz?

 -- Дефэфынщ. -- İçebiliriz.

 -- Дефэфынкъым. -- İçemeyiz.

 

 -- Нанэ унэм сшэжын? -- Nineyi eve götüreyim mi?

 -- Шэж. -- Götür.

 -- Умшэж. -- Götürme.

 -- Пшэжыфын? -- Götürebilir misin?

 -- Пхуэшэжын? -- Götürebilir misin?

 -- Сшэжыфынщ. -- Götürebilirim.

 -- Схуэшэжынщ. -- Götürebilirim.

 

Bir işi eylemi yapın yapmayın konuşmasında cevap verenin kendisi dahil değilse мы eki ile olumsuzluk bildirimi yapılır. Kendisi dahil değilse къым ile olumsuz cevap verilir. Burada bilinmesi gereken bir husus ta къым olumsuz bildirimi ve  къэ olumsuz soru bildirimlerinin bazı yörelerde !ым , !э şeklinde olduğu da bilinmelidir. Fakat literatürde önceki halleri kullanıldığından biz de o haliyle kullanıyoruz.

 

 -- Хасэм дыкlуэн? -- Derneğe gidelim mi?

 -- Хъунщ. Дыкlуэнщ. -- Olur. Gidelim.

 -- Дыкlуэнкъым. -- Gitmeyiz.

 -- Дыкlуэнукъым. -- Gitmeyeceğiz.

 -- Дыкlуэнущ. -- Gideceğiz.

 

 -- Истанбул дыкlуэфын? -- İstanbula gidebilirmiyiz.

 ( Burada özel isim olduğundan hal eki almamış aslında м halinde olduğunu görün)

 

 -- Дыкlуэфынщ. -- Gidebiliriz.

 -- Дыкlуэфынкъым. -- Gidemeyiz.

 

 -- Тlэкlу зыдгъэпсэхун? -- Biraz dinlenelim mi?

 -- Зыдгъэпсэхунщ. -- Dinlenelim. Dinleniriz.

 -- Зыдгъэпсэхункъым. -- Dinlenmeyiz. Dinlenmeyelim.

 

 -- Тlэкlу зыдгъэпсэхун? -- Biraz dinlenelim mi?

 -- Зывгъэпсэху. -- Dinlenin.

 -- Зывымгъэпсэху. -- Dinlenmeyin.

 

 -- Тlэкlу зыдгъэпсэхуащэрэт. -- Biraz dinlenseydik.

 -- Тlэкlу дэкlым зыдгъэпсэхунщ. -- Biraz sonra dinleniriz.

 

 -- Нобэ дызэрлэжьар ирикъунщ. -- Bu günlük çalıştığımız yeterlidir.

 -- Сэ унэм сокlуэж. Уэри нэкlуэж. -- Ben eve dönüyorum .

 Sen de dön.(oraya)

 -- Хъунщ. Сэри сынэкlуэжынщ. -- Olur. Ben de dönerim.

 

 -- Дэнэ укlуэрэ? -- Nereye gidiyorsun?

 -- Хадэм сокlэ. -- Bahçeye gidiyorum.

 

 -- Дэнэ укъикlыжрэ? -- Nereden dönüyorsun?

 (geliyorsun)

 -- Хадэм сыкъокlыж. -- Bahçeden dönüyorum.

 

 -- Дэнэ ущылажбэрэ? -- Nerede çalışıyorsun?

 -- Истанбул сыщолажьэ. -- İstanbulda çalışıyorum.

 

 Динэ курыт еджапlэм щоджэ. -- Dine orta öğretim

 okulunda okuyor.

 Динэрэ сэрэ курыт еджапlэм дыщоджэ.

-- Dine ve ben orta öğretim okulunda okuyoruz.

 

 -- Мыбыкlэ укъэкlуэфын? -- Bu tarafa gelebilir misin?

-- Сынэкlуэфынщ. -- (Oraya)Gelebilirim.

-- Сынэкlуэфынкъым. -- (Oraya) Gelemem.

 

 -- Сэ уэрамым сыдохьэ. Уэри уныдэхьэфын? -- Ben sokağa çıkıyorum.

 (sokak arasına giriyorum) Sen de gelebilir misin?

 

 -- Сыныдэхьэфынщ. -- Gelebilirim.

 -- lуэху сиlэщ. Сыныдэхьэфынкъым.-- İşim var . Gelemem.

 

Bir şeyi birisine yaptırmak. Şimdiki zaman özel olumlu bildirimi.

 

Шэр ------ сэ -------- сэ ----------- сы ---- з -------- о --- гъа --- фэ

 Ар --------- уэ -------- уэ ------------- у ----- б -------- о -----------------.

 Шейр ----- абы ----- абы ----------- и ----- . –- р--- е ------------------.

 Псыр ------ дэ -------- дэ ----------- ды ---- д ------- о -----------------.

 -------------- фэ -------- фэ ---------- фы --- в -------- о ----------------.

 ------------- абыхэм – абыхэм ---- и ------ . -- р --- а ------------- фэхэ.

 

 Шейр сэ уэ сыбогъафэ.

 Шейр и хьэщlэхэм Динэ ирегъафэ.

 Псыр сэ уэ сыбогъафэ.(Günlük konuşmalarda bu cümle şöyle olur)

 Псы сыбогъафэ. -- псы -- Konu bahsi su

 

 сы -- içen(ben)

 б -- içiren(sen)

 о -- şimdi

 гъа -- yaptırma ön eki

 фэ -- içme fiil kökü. -- Bana su içiriyorsun.( Bana su içiriyor olansın.)

 

Bu tabloda suyu dan sonra ilk gelan şahıs абыхэм (onlar) olursa o zaman fiil başına я gelmek durumundadır ve sondaki хэ düşer. Buradaki durum fiil başında onlara su içirdiğim belirtilmiş olduğumuzdan ikinci çoğul ekine gerek kalmaz.

 

Шейр си хьэщlэхэм сэ язогъафэ. Günlük konuşmalarda bu cümle de şöyle oluşur.

Си хьэщlэхэм шей язогъафэ.

Bu tabloda suyu veya çayı dan sonra ilk gelen şahıs абы (o) olursa

o zaman da fiil başına и gelmek durumundadır

 

 Псыр абы уэ ибогъафэ.

 Шейр хьэщlэм уэ ибогъафэ.

 Шейр хьэщlэм ибогъафэ. Günlük konuşmalarda

 Хьэщlэм шей ибогъафэ olur.

 

 Şimdiki zaman sorusunun da o kalkar ve sonuna pэ getirilerek

 yapıldığını çeşitli defalar anlatmıştık.

 

 Шейр хьэщlэм ебгъафэрэ? – Çayı misafire içiriyor musun?

 

 езгъафэрэ? – içiriyor muyum?

 ебгъафэрэ? – İçiriyor musun?

 иригъафэрэ? – İçiriyor mu?

 едгъафэрэ? – İçiriyor muyuz?

 евгъафэрэ? – İçiriyor musunuz?

 ирагъафэрэ? – İçiriyorlar mı?

 

 Burada çay içiren şahıs eki var fakat içirilen şahıs

 eki o olduğundan yoktur çay ise и ve е ile gösterilmiş.

 

 Шейр сэ уэ себгъафэрэ? – Çayı bana sen içiriyor musun?

 Шейр уэ сэ уезгъафэрэ? – Çayı sana ben içiriyor muyum?

 

çay içen içirenin sorgulandığı şahıs ekleri ve çayın görüntüsü e olarak fiil başına işlenmiş.

 

 (Şimdiki) Geçmiş zamanda.

 

 ----------- сэ -------- сэ ----------- с ----- е ------ з ---- гъэ-- ф - а - щ.

 Ар ------- уэ -------- уэ ----------- у ----- е ------ б -----------------------.

 Шейр -- абы ----- абы ---------- . ------ и – р - и -----------------------.

 Псыр---- дэ ------- дэ ----------- д ----- е ------ д -----------------------.

 ----------- фэ ------- фэ ---------- ф ----- е ------ в -----------------------.

 ----------- абыхэм - абыхэм ---- . ------ и – р - а -------------------- хэщ.

 

Buradaki е seslerinin иэ ses bileşeni olduğunu hatırlayınız.

 

 Псыр абы сэ . - е - з - гъэ - ф - а - щ.

 

 Псыр абы сэ езгъэфащ. -- Suyu ben ona içirmiş durumdayım .

 Ben ona su içirdim. ( İçirmiş durumdayım.)

 Псы езгъэфащ.

 

 Burada da şahıs olarak ilk gelen абы ( ona) olursa fiil başına и ve е gelir

 

 Шейр абы сэ езгъэфащ

 ----------------------- ебгъэфащ

 ------------------------ иригъэфащ

 ------------------------ едгъэфащ

 ------------------------ евгъэфащ.

 ------------------------ ирагъэфащ. şeklinde olur.

 

 İlk gelen şahıs eki абыхэм (onlara) olursa sonuna хэ eki alır.

 

 Шейр абыхэм сэ езгъэфахэщ.

------------------------ ебгъэфахэщ

------------------------ иригъэфахэщ

------------------------ едгъэфахэщ

------------------------ евгъэфахэщ

------------------------ ирагъэфахэщ şeklinde oluşur.

 

Bu yapıda da щ kalkarsa soru cümlesi, къым olumsuz cümle son eki olduğunu, къэ olumsuz soru eki , т bitmiş zaman eki, т vurgu ile bitmiş zaman sorusu olduğunu, ну gelecek zaman soru eki

olduğunu, нущ gelecek zamaneki, н içireyim mi, нут içirecektim, нутэкъым içirmeyecektim нутэкъэ içirmeyecek miydim , нт içirirdim ekleri olduklarını hatırlayıp cümlelerimizi bu kalıplarla çoğaltabiliriz.

 

Шей дегъафэ.

Мыlэрысэ сыгъэшх.

Истанбул севгъашэ.

Шыпс пlастэ дыгъэшх.

Хьэлывэ сыгъэшх.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:16

Aralık 17, 2018

Bu derste sözcüklerin oluşumu ile ilgili bir çalışma yürüteceğiz.

Dilin ses dili olması nedeniyle Bu çalışmayı iyi anlamak önemlidir.

Örnek olarak atmak ile ilgili sözcüklerin oluşumunu inceleyelim.

 

дзы -- at хыфlэдзэ -- (elindekini yere ) at дэдзей -- yukarıya at

едзых -- aşağıya at

 

Söyleyenin nerede olduğu sözcüğün oluşumunu etkiler

 

т - üzerini х - topluluğu и - bir şeyin içini п - ucunu щl - altını

д - iki şeyin arasını фl - takılı olmayı бгъэ - yanını бгъу- yanını

кlэщlэ - yanını

 

sesli harfle biten sözcükler at, sessiz harfle biten sözcükler den at

şeklinde oluşur.

 

Başına къ alan sözcüklerde söyleyen kendisinin bulunduğu yere doğru at demektedir. Kendisi altta üstte içinde dışındadır. Oraya at demektedir.

 

Başına н alan sözcükler de oraya doğru at demektedir, veya kendinin attığı yere doğru, kendinin gideceği yöne duğru bir at emri vermektedir.

 

Bu temel kabullerden hareketle aşağıdaki sözcükleri anlamlandırmaya çalışır isek işin zorluğunun olmadığını anlayabiliriz.

 

тедзэ тедз нытедзэ нытедз къытедзэ къытедз

хэдзэ хэдз ныхэдзэ ныхэдз къыхэдзэ къыхэдз

идзэ идз нидзэ нидз къидзэ къидз

 

пыдзэ пыдз ныпыдзэ ныпыдз къыпыдзэ къыпыдз

щlэдзэ щlэдз ныщlэдзэ ныщlэдз къыщlэдзэ къыщlэдз

дэдзэ дэдз ныдэдзэ ныдэдз къыдэдзэ къыдэдз

 

фlэдзэ фlэдз ныфlэдзэ ныфlэдз къыфlэдзэ къыфlэдз

дэдзей едзых ныдэдзей недзых къыдэдзей къедзых

 

бгъэдэдзэ бгъэдэдз ныбгъэдэдзэ

ныбгъэдэдз къыбгъэдэдзэ къыбгъэдэдз

 

бгъурыдзэ бгъурыдз ныбгъурыдзэ

ныбгъурыдз къыбгъурыдзэ къыбгъурыдз

 

кlэщlэдзэ кlэщlэдз ныкlэщlэдзэ

ныкlэщlэдз къыкlэщlэдзэ къыкlэщlэдз

 

кlэлъыдз ныкlэлъыдз къыкlэлъыдз

хыфlэдзэ ныхыфlэдзэ къыхыфlэдзэ

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым щlэдзэ. -- Elmayı ağacın altına at.

Мыlэрысэр жыг щlагъым щlэдз. -- Elmayı ağacın altından at.

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым къыщlэдзэ.

-- Elmayı ağacın altına at. ( söyleyen elmanın altında)

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым къыщlэдз.

-- Elmayı ağacın altından at. ( söyleyen elmanın altında değil)

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым ныщlэдзэ.

-- Elmayı ağacın altına at. ( söyleyen kendisi de atıyor veya oraya gidecek)

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым ныщlэдз. -- Elmayı ağacın altından at.

( söyleyen de dışarı atıyor veya dışarıya çıkacak oraya atılmasını istiyor.)

 

Bu söylemlerin hepsi karşıdakine yani muhataba emir şeklindedir.

Atılan şey de herhangi bir şeydir. Şahıslar söz konusu olursa iki parçalı fiiller gurubuna girer ve şahıs ekleri araya girerler.

 

Мазэ еджэу иуха тхылъыр lэнэм тридзащ. Maze okuyup bitirdiği kitabı masanın üzerine attı.

 

ты -- üzerine ( ı harfi düşmüş.)

р -- ı ve i arasına kaynaştırma olarak girmiş.

и -- üzerine atan o

дз -- atma fiil kökü

а -- yakın geçmişte

щ -- atılmış olduğunu yani şu andaki halini gösterir.

 

Onun tarafından belirtilen şey belirtilen yere atılmış durumdadır.

 

 

Aynı çalışmayı koymak ve almak üzerinden yapacak olursak.

лхьэ –koy ( konuma getir) х -- al

 

телъхьэ тэх нытелъхьэ нытех къытелъхьэ къытех

хэлъхьэ хэх ныхэлъхьэ ныхэх къыхэлъхьэ къыхэх

илъхьэ их нилъхьэ них къилъхьэ къих

пылъхьэ пых ныпылъхьэ ныпых къыпылъхьэ къыпых

 

щlэлъхьэ щlэх ныщlэлъхьэ ныщlэх Къыщlэлъхьэ къыщlэх

фlэлъхьэ фlэх ныфlэлъхьэ ныфlэх къыфlэлъхьэ къыфlэх

дэлъхьэ дэх ныдэлъхьэ ныдэх къыдэлъхьэ къыдэх

 

бгъэдэлъхьэ бгъэдэх ныбгъэдэлъхьэ

ныбгъэдэх къыбгъэдэлъхьэ къыбгъэдэх

 

бгъурылъхьэ бгъурых ныбгъурылъхьэ

ныбгъурых къыбгъурылъхьэ къыбгъурых

 

кlэщlэлъхьэ кlэщlэх ныкlэщlэлъхьэ

ныкlэщlэх къыкlэщlэлъхьэ къыкlэщlэх

 

Мазэ еджэу иуха тхылъыр lэнэм трилъхьащ.

-- Maze okuyup bitirdiği kitabı masanın üzerine koydu.

 

Aynı çalışmayı kendini oturur konuma getirme üzerinden yürütelim. Bunları daha da çoğaltılabilir de daha çok işlek ve günlük konuşmalarda geçenleri alıyorum.

 

тlысхьэн -- oturur konuma gelmek – т den с ye geçmek

 

тетlысхьэ къытетlысхьэ нытетlысхьэ

хэтlысхьэ къыхэтlысхьэ ныхэтlысхьэ

 

итlысхьэ къитlысхьэ нитlысхьэ

пытlысхьэ къыпытlысхьэ ныпытlысхьэ

 

щlэтlысхьэ къыщlэтlысхьэ ныщlэтlысхьэ

фlэтlысхьэ къыфlэтlысхьэ ныфlэтысхьэ

 

дэтlысхьэ къыдэтlысхьэ ныдэтlысхьэ

бгъэдэтlысхьэ къыбгъэдэтlысхьэ ныбгъэдэтlысхьэ

 

бгъурытlысхьэ къыбгъурытlысхьэ ныбгъурытlысхьэ

кlэщlэтlысхьэ къыкlэщlэтlысхьэ ныкlэщlэтlысхьэ

 

Мазэ еджэн иуха тхылъыр lэнэм трилъхьэри и анэм

бгъэдэтlысхьэжащ.

Maze okumasını bitirdiği kitabı masanın üzerine koyup annesinin

yanına oturdu.

Щlалэ цlыкlур нанэ бгъэдэзгъэтlысхьащ.

 

бгъэдэ -- yanına

з -- yaptıran ben

гъэ -- yaptırma ön eki

тlыс -- oturur konuma ( yani т durumundan с durumuna )

хь -- Belirtilen konuma getirme

а -- yakın geçmiş

щ -- şu anki durum.

 

onu ben belirtilen şahsın yani onun yanına oturtmuş durumdayım.

 

 

--------- Сэ ---- сэ ----------- сы -- бгъэдэ -- з -- гъэ – тlыс -- хь -- а -- щ.

--------- Уэ ----- уэ ---------- у ----------------- б ------------------------------- ?

Ар --- абы абы ---------- . ----------------- и ------------------------------ къым.

--------- Дэ ----- дэ --------- ды --------------- д ------------------------------ къэ?

--------- Фэ ----- фэ -------- фы -------------- в ------------------------------ т.

--------- Ахэр - абыхэм --- . ----------------- а ------------------------------ т?

 

Bu tablonun tek istisnası ахэр ile başlayan cümlelerin sonuna хэ çoğul eki alması zorunluluğudur.

 

Сэ уэ еджапlэм сы – щlэ -- б -- гъэ – тlыс -- хь – а -- щ.

Ар абы абы . -- бгъэд -- и -- гъэ – тlыс -- хь -- а ?

Ар абыхэм абы . -- бгъэд -- а -- гъэ – тlыс -- хь -- а -- къым.

Фэ сэ нанэ фы -- бгъэдэ -- з – гъэ – тlыс -- хь -- а -- тэкъэ?

 

фы --- sizi (oturan)

бгъэдэ --- yanına

з --- ben (oturtan)

гъэ --- yaptırma öneki

тlыс -- oturur konumda ( т den с durumuna )

хь --- Belirtilen konuma getirme anlamı

а --- geçmiş

тэ --- bitmiş zamanda

къэ? --- olumsuz soru eki.

 

Sizi ben belirtilen kişi yanına oturtmamış mıydım?

 

 

Şimdi de aynı çalışmayı bir yere girme çıkma sözcüklerinin oluşumu üzerine yapalım.

 

хьэ -- gir anlamında taşıyıcının erk sahibinin hareketi kendini хьы yapmak

кl -- çık başlatılmış olguyu sonlandır

 

техьэ текl нытехьэ нытекl къытехьэ къытекl

хэхьэ хэкl ныхэхьэ ныхэкl къыхэхьэ къыхэкl

ихьэ икl нихьэ никl къихьэ къикl

 

дэхьэ дэкl ныдэхьэ ныдэкl къыдэхьэ къыдэкl

гуэхьэ гуэкl ныгуэхьэ ныгуэкl къыгуэхьэ къыгуэкl

щlэхьэ щlэкl ныщlэхьэ ныщlэкl къыщlэхьэ къыщlэкl

 

бгъэдэхьэ бгъэдэкl ныбгъэдэхьэ

ныбгъэдэкl къыбгъэдэхьэ къыбгъэдэкl

 

бгъурыхьэ бгъурыкl ныбгъурыхьэ

ныбгъурыкl къыбгъурыхьэ къыбгъурыкl

 

Заферрэ сэрэ зэгъусэу псым дыхэхьэри дыкъыхэкlыжащ.

 

ды -- biz

къы -- den

хэ -- çoğuldan

кlы -- çıkış

ж --- önceki konumumuza

а -- yakın geçmişte

щ -- yapmış durumdayız.

 

дыхэхьэри -- girdik ve biz girmiş olduğumuz şeyden çıkmış durumdayız.

 

шэ -- birini beraberinde belirtilen yere götürmek

 

тешэ тешыж нытешэ нытешыж къытешэ къытешыж

хэшэ хэшыж ныхэшэ ныхэшыж къыхэшэ къыхэшыж

ишэ ишыж нишэ нишыж къишэ къишыж

 

гуэшэ гуэшыж ныгуэшэ ныгуэшыж къыгуэшэ къыгуэшыж

дэшэ дэшыж ныдэшэ ныдэшыж къыдэшэ къыдэшыж

 

бгъэдэшэ бгъэдэшыж ныбгъэдэшэ

ныбгъэдэшыж къыбгъэдэшэ къыбгъэдэшыж.

 

Dilin ses dili olması nedeniyle seslerin yüklendikleri anlamlar kavranırsa sözcüklerin oluşumu anlaşılırlığı kolaylaşır. Bunlar muhataba yönelik emir sözcükleridir. Çekimlenmeleri durumunda diğer çekimler gibi şahıs eklerini alırlar ön ek ve soneklerle

anlatım zenginleşir sonsuz anlatım zenginliğine ulaşır. Buradan şunu çok rahatlıkla söyleyebiliriz ki bu dilin zenginliğinin sınırı yoktur. Sonsuz bir sözcük zenginliğine sahiptir. Ses anlam temelinde son kullanılan sözcükten sonra da oluşabilecek başka bir sözcük vardır. Bizim konumuz zaten dilin genişliğini ölçmek değildir. Ona bizim yetişmemiz mümkün olmaz. Bizim konumuz sadece olabildiğince ses anlam temelinden sözcüklerin nasıl oluştuğunu anlatmaya çalışmaktır. Bu dili bilen birisi için ses anlam temelinde oluşmuş ilk defa duyduğu sözcük anlaşılmaz değildir.

 

Сэ Истанбул сокlуэ уэри унэкlуэн?

-- İstanbul’a gidiyorum sen de gelir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэ уэри унэкlуэфын?

-- İstanbul’a gidiyorum sen de gelebilir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэж уэри унэкlуэн?

-- Ben İstanbul’a dönüyorum sen de gelir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэж уэри унэкlуэжын?

-- İstanbul’a dönüyorum sen de döner misin?

 

Сэ Истанбыл сокlуэж уэри унэкlуэжыфын?

-- İstanbul’a dönüyorum sen de dönebilir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэж уэри унэкlуэжыфыну?

-- İstanbul’a dönüyorum sen de dönebilecek misin?

 

Baştaki сэ lerin günlük konuşmalarda gerekmedikçe

söylenmez olduklarını zaten biliyoruz.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Hakkımızda

ÇerkesyaCerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.

Çok Okunanlar

Çerkesler Türk mü?

Çerkesler Türk mü?

Ara 02, 2018 Rate: 0.00

Kafkasya Neresidir?

Kafkasya Neresidir?

Ara 10, 2018 Rate: 0.00

Kabardey Aile Armaları

Oca 25, 2019 Rate: 0.00

Son Twetler

RT @profdrhalukkoc: Rusya Fed.Ank B.elçisi Aleksey Yerhov;1820-1870 yıllarında her türlü eziyet,baskı ve zorla topraklarından sürdükleri Ka…
https://t.co/z2AVKFGjVf
Adıge Cumhuriyeti'nin Kuruluş Yıl Dönümü Kutlu Olsun https://t.co/10PUan3hJA
RT @ajanskafkas: Mustafa Aydın Turan | Mehdi Nüzhet Çetinbaş yazdı https://t.co/bM0qHZIb6X https://t.co/LV5Nislevy
Follow Çerkesya on Twitter

Post Gallery

Çerkes Parası ve Kaffed'in Kozmik Aklı

Çerkeslerin Mitolojik Kahramanı Nart Sosruko Mobil Oyun Oluyor

Eski Kafkas halkları, Amerikan yerlileri ve Sibirya halklarıyla akrabaymış

Belgesel Film Gösterimi-Çerkes Atının Öyküsü Şağdi

Hayriye Melek Hunç Anısına Kitap Günleri

Adıgey Halkı Anadilde Eğitim İstedi

Sarıkamış’tan Bir Şehit Öyküsü

Efsanevi Kabardey Atları Dörtnala Geri Dönüyor

Çerkes Kültürüne Son Bir Yaşam Alanı