Adıgece Ders No:25

Aralık 17, 2018

Bu dersimizde dilin işleyiş özellikleri üzerinde daha detaylı bir çalışma yapacağız. Dilin işleyiş özellikleri iyi anlaşılırsa bu yapılan veya yapılacak olan açıklamalara gerek kalmaz. Her şey anlaşılır hale gelebilir. Biz her şeye rağmen dilin işleyişi ile ilgili bazı ayrıntıları bu dersimizde anlatmaya devam edeceğiz.

 

Щытlэгъэн – Bir şey giymek

Щыхын – Bir şeyi çıkarmak

Зыхуэпэн -- Giyinmek

Зытlэщын – Soyunmak ( Buradaki soyunmak çıplak hale gelmek anlamında değildir. Bu soyunma günlük hayatta toplum içerisinde giydiğimiz elbiselerin yeni ortamdaki rahat oturuşumuza uygun hale gelmesi için yapılan elbise değişikliği için yapılan soyunmadır. Diğer soyunma ise  -- зыупцlэнын --  bu ders içerisinde ele alınmayacaktır. )

 

Зафер къищэхуа джанэр зыщетlагъэ.

Zafer satın aldığı gömleği giyiniyor.

Giyinme kendi üzerine olduğu için fiil başına – зы—gelmiş.

 

Ар сэ зыщызотlагъэ.

---- уэ зыщыботlагъэ

--- абы зыщетlагъэ.

--- дэ зыщыдотlагъэ.

--- фэ зыщывотlагъэ

--- абыхэм зыщатlагъэ.

 

Bu fiil iki parçalı fiillere dahil olduğundan şahıs ekleri  -- щы -- ve -- тlэгъэн – arasına girmiştir. Banlarla ilgili ön bilgi verilmişti ileride de daha detaylı bilgi verilecektir.

Dilin ses bileşenleri ile ve işletimin farklı bazlar alınarak işletimi diyalektler arasındaki farklılıkları ortaya çıkardığını bilmemiz gerektiğini düşünüyorum. Aslında dilin işleyiş mantığı olarak farklılıklarının olmadığını düşünüyorum. O mantık anlaşılır ise tüm diyalektlerin anlaşılması sorun olmaktan çıkacaktır.

 

Зафер къищэхуа джанэр зыщитlагъэрэ?

Zafer aldığı gömleği giyiniyor mu?

 

Ар сэ зыщыстlагъэрэ?

--- уэ зыщыптlагъэрэ?

--- абы зыщитlагъэрэ?

--- дэ зышыттlагъэрэ?

--- фэ зыщыфтlагъэрэ?

--- абыхэм зыщатlагъэрэ?

 

Зафер и лъэпэдхэр зышитlагъэкъым.

Zafer çoraplarını giyinmiyor.

 

Ар сэ зыщыстlагъэкъым.

--- уэ зышыптlагъэкъым.

--- абы зышитlагъэкъым.

--- дэ зышыттlагъэкъым.

--- фэ зышыфтlагъэкъым.

--- абыхэм зышатlагъэкъым.

 

Зафер и пыlэр зышщхьэритlагъэкъэ?

Zafer şapkasını giymiyor mu?

 

Ар сэ зыщыстlагъэкъэ?

--- уэ зыщыптlагъэкъэ?

--- абы зыщитlагъэкъэ?

--- дэ зыщыттlагъэкъэ?

--- фэ зыщыфтlагъэкъэ?

--- абыхэм зыщатlагъэкъэ?

 

Мазэ и фащэхэр зыщитlэгъащ.

Maze elbiselerini giydi.

 

Ар сэ зыщыстlэгъащ.

--- уэ зыщыптlэгъащ.

--- абы зыщитlэгъащ.

--- дэ зыщыттlэгъащ.

--- фэ зыщыфтlэгъащ.

--- абыхэм зыщатlэгъащ.

 

Burada eklerin değişimi ile  щ kalkarsa cümlenin soru cümlesi olduğunu ,  щ  yerine къэ gelirse olumsuz soru, къым gelirse soru cümlesi, т gelirse bitmiş zaman cümlesi, нущ gelir ise gelecek zaman cümlesi veya benzeri detaylar daha önceki derslerde anlatıldığından daha fazla detaylara girilmeyecektir.

Зафер и пыlэр зыщхьэритlагъэри унэм къыщlэкlащ.

Zafer şapkasını giyip evden çıktı.

Başına giyindiği için baş eki geldiğini fark ettiniz.

Biz başına giyinmeyi çıkararak yazacak olursak;

 

Ар сэ зыщыстlагъэри унэм сыкъыщlэкlащ.

--- уэ зыщыптlагъэри унэм  укъыщlэкlащ.

--- абы зыщитlагъэри унэм  къыщlэкlащ.

--- дэ зыщыттlагъэри унэм дыкъыщlэкlащ.

--- фэ зыщыфтlагъэри унэм фыкъыщlэкlащ.

--- абыхэм зыщатlагъэри унэм къыщlэкlахэщ.

 

Ev bir örtme altı olarak düşünüldüğü için altından çıkmak şeklinde sözcük oluşmuş. Ayrıca burada anlatımı yapan olayın müdahili ve evin dışındaki bir anlatım olduğu anlaşılabilir. Daha önceden genel kabullerde değinilmişti. Eğer evdeki biri dışarıdakine bir anlatım sunsaydı  къыщlэкlащ  yerine ныщlэкlащ olacaktı veya kendisi sadece evdekilere bir anlatım olarak sunum yapsaydı sadece щlэкlащ diyecekti.

 

Зафер, уи лъэпэдхэр зыщытlагъэй унэм къыщlэкl.

Zafer çoraplarını giy de evden çık.

 

 Dili öğrenme üzerinde çalışma yapanların bunlarla çokça alıştırma yapmaları kendilerini geliştirecektir. Burada anlatılanlar salt bilgi olarak verilmesi ve öğrenilmesinin bir kazanımı olacağını düşünmüyorum. Eğer onlar pratiğe aktarılmadığı sürece biliyor olmanın bir yararı olmayacaktır. Bu temel basamaklar dilin işletim mantığının verilmesine yöneliktir. Öğrenici bunu pratiğe dökmesi gerekir veya öğreticilerin metinlerden bunları açabilmelerine yönelik çalışmalardır.

Cümle oluşumu bu dilde fiilin sıfat haline getirilmesi ve başına sonuna ön ekler son ekler şahıs ekleri getirilmesinden ibarettir. Bu durum dilin öğrenimini kolay hale getiriyor. Dilin ses dili olması nedeniyle seslerin doğru çıkarılması temel esastır. Bundan sonrası ise kolaydır. Cümlenin kurulumu mantığını kavramak gerekir. Cümlelerin mantığı – sen beni sevensin – ben senin giyindirdiğinim – şeklindeki cümle yapılarıdır. Mantık anlaşılır ise iş kolaylaşır. Dikkat ederseniz bu cümlelerde iki tane şahıs eki vardır. Ses bileşenleri ayrıca alıştırmalarla anlaşılması gerekir.

 

И фащэхэр Мазэ Зафер щрегъэтlагъэ.

Zafer Maze’nin elbiselerini giyindirdiriyor.

 

Ар сэ -------- сэ ---------- зы – щы – зы ---- з ---- о – гъэ -- тlагъэ.

--- уэ -------- уэ ----------- зы – щы – у ------ б ---- о ----------------- .

--- абы ------ абы -------- зы – щы -- . – р – е ----------------------- .

--- дэ -------- дэ ----------- зы – щы – ды---- д ---- о ----------------- .

--- фэ -------- фэ ----------- зы – щы – вы --- в ---- о ----------------- .

--- абыхэм – абыхэм  --- за  – щы -- . –р --а ------------------------ .

 

Bu tablo işletiminden sadece şimdiki zaman olumlu söyleminin çekimi olduğunu biliyoruz. Bu tablonun işletiminde özel bazı durumlar olsa dahi genel yapı olarak işletim mantığını vermesi bakımından önemlidir ve işletiminin kavranması gerekir. Burada  ар  yerine herhangi bir elbise adı konulabilir. O herhangi bir elbiseyi temsil etmektedir. Ayrıca --  Ар  абыхэм --  ile başlayan cümlelerin ilk ön ekinin çoğul eki alma durumunda olduğunu da görebilirsiniz.

 

Ар сэ -------- сэ ---------- зы – щы – зы ---- з ---- о – гъэ -- тlагъэ.

--- уэ --------  уэ ----------- зы – щы – у ------  б ---- о ----------------- .

--- абы ------ абы -------- зы – щы -- . – р – е ----------------------- .

--- дэ -------- дэ ----------- зы – щы – ды---- д ---- о ----------------- .

--- фэ -------- фэ ----------- зы – щы – вы --- в ---- о ----------------- .

--- абыхэм – абыхэм  --- за  – щы -- . –р --а ------------------------ .

 

Ар сэ уэ зыщызыбогъэтlагъэ.

Onu bana sen giydirensin.

( Onu bana sen giydiriyorsun. )

 

Ар сэ -------- сэ ---------- зы – щы – зы ---- з ---- о – гъэ -- тlагъэ.

--- уэ -------- уэ ----------- зы – щы – у ------ б ---- о ----------------- .

--- абы ------ абы -------- зы – щы -- . – р – е ----------------------- .

--- дэ -------- дэ ----------- зы – щы – ды---- д ---- о ----------------- .

--- фэ --------  фэ ----------- зы – щы – вы ---  в ---- о ----------------- .

--- абыхэм – абыхэм  --- за  – щы -- . –р --а ------------------------ .

 

 Ар сэ фэ зыщызывогъэтlагъэ.

Onu bana siz giydirensiniz.

( Onu bana siz giydiriyorsunuz. )

 

Şimdiki zaman olumlu özel söylemi dışındaki diğer tüm cümlelerin kalıbı;

 

Ар сэ --------- сэ -------- зы – щы – зы – з – гъэ – тlэгъа – щ.

--- уэ ---------- уэ -------- зы – щы – у --- б ---------------------- .

--- абы ------- абы ------ зы – щы -- . р – е --------------------- .

--- дэ --------- дэ ------- -зы – щы – ды – д --------------------- .

--- фэ --------- фэ -------- зы – щы – вы – в --------------------- .

--- абыхэм – абыхэм – зы – щы – а – р - а ------------------- .

 

Bu tabloda щ kalkarsa ve yerine konulacak eklerin katacakları anlamlar ile ilgili açıklamalar defalarca  yapıldığı için yeniden anlatıma sanırım gerek yoktur. Ayrıca oluşan ses bileşenleri de alıştırmalar yaparak çıkarabileceğinizi sanıyorum.

 

 

Ар сэ --------- сэ -------- зы – щы – зы – з – гъэ – тlэгъа – щ.

--- уэ ---------- уэ -------- зы – щы – у --- б ---------------------- .

--- абы ------- абы ------ зы – щы -- . р – е --------------------- .

--- дэ --------- дэ ------- -зы – щы – ды – д --------------------- .

--- фэ --------- фэ -------- зы – щы – вы – в --------------------- .

--- абыхэм – абыхэм – зы – щы – а – р - а ------------------- .

 

Ар фэ сэ зыщывызгъэтlэгъащ.

Onu size ben giyindirdim.

 

Ар сэ --------- сэ -------- зы – щы – зы – з – гъэ – тlэгъа – щ.

--- уэ ---------- уэ -------- зы – щы – у --- б ---------------------- .

--- абы ------- абы ------ зы – щы -- . р – е --------------------- .

--- дэ --------- дэ ------- -зы – щы – ды –  д --------------------- .

--- фэ --------- фэ -------- зы – щы – вы – в --------------------- .

--- абыхэм – абыхэм – зы – щы – а – р - а ------------------- .

 

Ар фэ дэ зыщывэдгъэтlэгъащ.

Onu size biz giyindirdik. ( giydirdik )

 

Ар сэ --------- сэ -------- зы – щы – зы – з – гъэ – тlэгъа – щ.

--- уэ ---------- уэ -------- зы – щы – у --- б ---------------------- .

--- абы ------- абы ------ зы – щы -- . р – е --------------------- .

--- дэ --------- дэ ------- -зы – щы – ды – д --------------------- .

--- фэ --------- фэ -------- зы – щы – вы – в --------------------- .

--- абыхэм – абыхэм – зы – щы – а – р - а ------------------- .

 

Ар уэ сэ зыщыузгъэтlэгъащ.

Ар уэ сэ зыщозгъэтlэгъащ.

Onu sana ben giyindirdim. ( giydirdim )

 

Зыщыхын – giydiği herhangi bir giysiyi çıkarmak da tamamen

 щытlэгъэн – giymek gibidir.

 

Зафер и пыlэр зыщхьэрихри пилъащ.

Zafer şapkasını çıkarıp astı.

 

Мазэ и лъэпэдхэр зыщихащ.

Maze çoraplarını çıkardı.

И лъакъуэхэр фlитхьэщlыкlащ.

Ayaklarını yıkadı.

 

Сыт Зафер ищlэр? – Zafer ne yapıyor?

И лъэпэдхэр щех. – Çoraplarını çıkarıyor.

 

Ар сэ щызох.

--- уэ щыбох.

--- абы щех.

--- дэ щыдох.

--- фэ щывох.

--- абыхэм щах.

 

Ар сэ щысхащ.

--- уэ щыпхащ.

--- абы щихащ.

--- дэ щытхащ.

--- фэ щыфхащ.

--- абыхэм щахащ.

 

Bu sözcüğün tüm işleyiş mantığı ve kalıpları diğerinin aynısı olduğundan bu kadarı ile yetiniyoruz. Öğreniciler detaylı çalışma yaparak kendilerini geliştirmeleri gerekir. Щытlэгъэн – щыхын

Щы –тlэгъэн

Щы -- хын

Buraya kadar konu bahsi yaptığımız şeyler bir şeyi giymek veya çıkarmak üzerine olmuştur. Şimdi de giyinmek eylemi yani yapılan işin, giyilenin değil de kişinin yaptığı işin konu bahsi yapıldığı yapıya bakalım.  Хуэпэн – тlэщын.

 

Зыхуэпэн – хуэпа – хуапэ – giyinmek yapısı

Bu giyinmek yapısının bir şey ile olacağından şahıslar м haline girmek durumundadırlar.

 

Зафер пщэдджыжьым къотэджри зехуапэ.

Zafer sabah kalkıp giyiniyor.

 

Giyiniyorum. --------- giyiniyor muyum? -------- giyinmiyorum.

 Сэ зызохуапэ.-------- зысхуапэрэ? ------------ зысхуапэкъым.

Уэ зыбохуапэ.-------- зыпхуапэрэ? ------------ зыпхуапэкъым.

Абы зехуапэ. --------- зихуапэрэ? -------------- зихуапэкъым.

Дэ зыдохуапэ. ------- зытхуапэрэ? ------------- зытхуапэкъым.

Фэ зывохуапэ. ------- зыфхуапэрэ? ------------ зыфхуапэкъым.

Абыхэм захуапэ. ---- захуапэрэ? --------------- захуапэкъым.

 

Зафер пщэдджыжьым къэтэджри зихуэпащ.

Zafer, sabah kalkıp giyindi.

 

Сэ зысхуэпащ.

Уэ зыпхуэпащ.

Абы зихуэпащ.

Дэ зытхуэпащ.

Фэ зыфхуэпащ.

Абыхэм захуэпащ.

 

Bu tablodan щ  kalkarsa soru cümlesi – giyindim mi?

Къым – giyinmedim.

Къэ? – giyinmedim mi?

Ну? – giyinecek miyim?

Нущ -- giyineceğim

Нщ – giyineyim.

Н? – giyinir miyim?

Т. – giyinmiştim.

Т? – ( vurgu ile ) giyinmiş miydim?

Эт -- giyiniyordum

Рэт? – giyiniyor muydum?

Нт – giyinirdim.

Нут – giyinecektim.

Нутэкъым  -- giyinmeyecektim

Нутэкъэ? – giyinmeyecek miydim?

 

Сэ сыщыкlуам Зафер зыхуэпат.

Ben gittiğimde zafer giyinmişti.

 

Зафер зимыхуапэу хадэм къехащ.

Zafer giyinmeden bahçeye indi.

 

Сэ зызмыхуапэу хадэм  сехащ.

Уэ зомыхуапэу хадэм  уехащ.

Абы зимыхуапэу хадэм  ехащ.

Дэ зыдмыхуапэу хадэм  дехащ.

Фэ зывмыхуапэу хадэм  фехащ.

Абыхэм замыхуапэу хадэм  ехахэщ.

 

Зафер зихуапэри унэм щlэкlащ.

Zafer giyinip evden çıktı.

 

Сэ зысхуапэри унэм сыщlэкlащ.

Уэ зыпхуапэри унэм ущlэкlащ.

Абы зихуапэри унэм щlэкlащ.

Дэ зытхуапэри унэм дыщlэкlащ.

Фэ зыфхуапэри унэм фыщlэкlащ.

Абыхэм захуапэри унэм щlэкlахэщ.

 

 Зафер унэ нэщlым зыщихуэпащ.

Zafer boş evde giyindi.

 

Сэ унэ нэщlым зыщысхуэпащ.

Уэ унэ нэщlым зыщыпхуэпащ.

Абы унэ нэщlым зыщихуэпащ.

дэ унэ нэщlым зыщытхуэпащ.

Фэ унэ нэщlым зыщыфхуэпащ.

Абыхэм унэ нэщlым зыщахуэпащ.

 

Зафер зихуэпэнурэ унэм къыщlэкlынущ.

Zafer giyinip evden çıkacak.

 

Сэ зысхуэпэнурэ унэм сыщlэкlынущ.

Уэ зыпхуэпэнурэ унэм ущlэкlынущ.

Абы зихуэпэнурэ унэм щlэкlынущ.

Дэ зытхуэпэнурэ унэм дыщlэкlынущ.

Фэ зыфхуэпэнурэ унэм фыщlэкlынущ.

Абыхэм захуэпэнурэ унэм щlэкlынухэщ.

 

Birisine elbiseler alarak giyindirmek veya giyinmesine yardım ederek giyindirmek. Yani bir kişinin bir kişiyi giyindirmesini gösteren bu tabloda değişecek olanlar sadece şahıs ekleri ile zaman ekleri, olumlu olumsuzluk ekleri, ön ek ve son eklerin eklemlenmesi ile oluşacak değişimlerdir. Şimdiki zaman olumlu söylemi dışında farklı söylem oluşturmaz. Biz bu tablodan çıkaracağımız cüleleri yazmakla bitiremeyiz. Yapmamız gereken tablonun işleyişini kavrayıp onu işleterek cümleler üretmektir.

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Щ – yerine konulabilecek ekleri zaten biliyoruz.

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у -----  б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Сэ уэ зызыбгъэхуэпащ.

Sen beni giyindirdin.

( Sen beni giyindirmiş olansın )

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Уэ сэ зыузгъэхуэпащ.

Уэ сэ зозгъэхуэпащ.

Seni ben giyindirdim.

( seni ben giyindirmiş olanım )

 

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Абыхэм сэ зыезгъэхуэпахэщ.

Абыхэм сэ зезгъэхуэпахэщ.

Onları ben giyindirdim.

Абыхэм – ile başlayan cümle sonu çoğul eki alır.

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Сэ фэ зызывгъэхуэпакъым.

Beni siz giyindirmediniz.

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Дэ фэ зыдывгъэхуэпат.

Bizi siz giyindirmiştiniz.

 

Зытlэщlын – Soyunmak, yeni ortama uygun hale gelmek, rahat oturur hale gelmek için üst değişikliği yapmak için soyunmak. Oturacak veya yatacak elbiseleri ile kalmaya soyunmak. Çıplak olmak anlamında değildir.

 

Зафер зетlэщlри псым хохьэ.

Zafer soyunup suya giriyor. Yani suya girme konumuna kendini getiriyor ve giriyor.

 

Сэ зызотlэщl.

Уэ зыботlэщl.

Абы зетlэщl.

Дэ зыдотlэщl.

Фэ зывотlэщl.

Абыхэм затlэщl.

 

Зафер унэм къыщlэхьэжри зыщитlэщlыжащ.

 

Сэ унэм  сыщlэхьэри зыщыстlэщlащ.

Уэ унэм  ущlэхьэри зыщыптlэщlащ.

Абы  унэм  сыщlэхьэри зыщитlэщlащ.

Дэ унэм  дыщlэхьэри зыщыттlэщlащ.

Фэ унэм  фыщlэхьэри зыщыфтlэщlащ.

Абыхэм  унэм  щlэхьэхэрири зыщатlэщlащ.

 

Bu sözcük de tıpkı giyinmedeki cümle kalıbı şeklinde işletilebilir.

 

Birisinin birisini soyundurması;

 

 Сэ  --------- сэ -------- зы – зы ---- з – гъэ – тlэщlа – щ.

Уэ ---------- уэ --------- зы --- у ----- б – гъэ --------------- .

Абы ------- абы ------ -зы -- - . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ ---------- дэ --------- зы – ды ---- д – гъэ -------------- .

Фэ ---------- фэ --------- зы – вы ---- в – гъэ -------------- .

Абыхэм --- абыхэм -- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Bu cümle kalıbını örnek olarak işletecek olur isek;

 

Сэ  --------- сэ ---------- зы – зы ---- з – гъэ – тlэщlа – щ.

Уэ ---------- уэ ---------- зы --- у ----- б – гъэ --------------- .

Абы ------- абы -------- зы -- - . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ ---------- дэ ---------- зы – ды ---- д – гъэ -------------- .

Фэ ---------- фэ ---------- зы – вы --- в – гъэ --------------- .

Абыхэм --- абыхэм --- зы – е – р – а – гъэ -------------- .

 

 Уэ абы зыуигъэт!эщ!акъым.

Seni o soyundurmadı.

 

Сэ  --------- сэ ---------- зы – зы ---- з – гъэ – тlэщlа – щ.

Уэ ---------- уэ ---------- зы --- у ----- б – гъэ --------------- .

Абы ------- абы -------- зы -- - . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ ---------- дэ ---------- зы – ды ---- д – гъэ -------------- .

Фэ ---------- фэ ---------- зы – вы --- в – гъэ --------------- .

Абыхэм --- абыхэм --- зы – е – р – а – гъэ -------------- .

 

Абы абы зыригъэт!эщ!а?

O onu soyundurdu mu?

 

Сэ  --------- сэ ---------- зы – зы ---- з – гъэ – тlэщlа – щ.

Уэ ---------- уэ ---------- зы --- у ----- б – гъэ --------------- .

Абы ------- абы -------- зы -- - . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ ---------- дэ ---------- зы – ды ---- д – гъэ -------------- .

Фэ ---------- фэ ---------- зы – вы --- в – гъэ --------------- .

Абыхэм --- абыхэм --- зы – е – р – а – гъэ -------------- .

 

Абыхэм уэ зыебгъэтlэщlащ.

Абыхэм уэ зебгъэтlэшlащ.

Onlar seni soyundurdular.

 

Bu durum didik didik etme anlamı da taşıdığından hırsızlık vakası olarak soyma anlamına da cümlenin gelişine göre gelebilir. Hırsızlıktan soyma anlamına gelen esas fiil ise  -- хъунчlэн --  dir.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:26

Aralık 17, 2018

Adige dili ses anlam temelinde oluştuğundan seslerin telaffuzları öğrenilmediği sürece hiçbir şey öğrenilmiş sayılmaz. Harflerden sonra verilmiş olan ses çalışmaları üzerinde tam bir çalışma yapılmış olması gerekir. Sesler ve genel kabuller öğrenildiğinde artık kendi kendinize de dili ilerletmeniz mümkün olacaktır. Bu dil bu dili bilenler ve konuşanlar var olduğu sürece hayatiyetini devam ettirecektir. Bu dili bilenlerin az olması veya çok olması onun varlığını devam ettirmesi ile ilgili değildir. Bu dilin ses dili olması onun varlığının teminatıdır. O dil insanlık tarihi oldukça var olacaktır. Bu dil herhangi bir dilin istilası ile yok olacak nitelikte değildir. Varlığı seslerin varlığı gibidir. Bu dilin hayatiyetinin sona ermesi o dili bilenlerin artık o dili konuşmuyor olması ile ancak sona erebilir. Bu dil kendi dışından isimler ithal edebilir. Eğer devlet dili veya eğitim dili olarak işlenmez ise bazı varlıkların isimleri, siyasi, iktisadi teknolojik terimleri içerisine alabilir fakat istisnai birkaç fiil dışında ki o fiiller de ses anlam temelinde dilin yapısını bozmadığı için atılmamış olsa gerektir ki yabancı fiillerin bu dili istila etmeleri mümkün değildir. Egemen diller bu dili yok edemezler. Yabancı sözcüklerin girmesi o dilin özüne zarar vermez. Çünkü isimler dışında bir şeyin dilde yer tutması mümkün görünmüyor. Dilin tüm yapılarını fiiller oluşturuyor. Fiillerin kendine has işleyişi kendi yapısına uygun olmayanı kabul etmez.  Sadece gülünecek bazı komiklikler oluşturur. -- Кхъыlэ сомыгъэgüldürme. – gibi. Lütfen beni güldürme.

Гу— Araba

Выгу—Kağnı, öküz arabası

Шыгу – At arabası

Хьэлъэгу – Yük arabası, kamyon

Кхъухь – Gemi

Кхъуафэ -- Sal

Кхъуафэжьей – Kayık

Кхъухьлъатэ – Uçak, uçan gemi

Мэфlэгу – Ateş arabası, kara tren

Şimdiki tren -- ?

Jet -- ?

Helikopter --?

Troleybüs -- ?

Metro -- ?

Metrobüs -- ?

Taksi – ?

Minibüs – ?

Otobüs -- ?

İnternet -- ?

Bilgisayar -- ?

Radyo -- ?

Televizyon -- ?

 

Buradan da görüldüğü gibi teknolojik gelişmelerin getirdiği yeni araçların insan hizmetine sokulması sonucu bu varlıkların isimleri de hayatın bir parçası durumuna girmektedir. Bu dilin devlet dili veya eğitim dili konumuna geçmemesi durumunda var olan söylemlerin de bu dilde yer bulmaması mümkün değildir. Buna direnç gösterme girişimi de çok anlamsız olur. Sizler bu varlıkları ses anlam temelinde isimlendirmenizin anlamlı hale gelmesi için bu yeni sözcüğün eğitim dili içerisinde kabul görüp işleniyor olması gerekir. Bunun yolu da bu dilde edebiyat ürünü veren yazar, şair, düşünürlerin yazılarında işlemiş, o sözcüğü kullanıyor olmaları sonucu herkesçe biliniyor olması gerekir. Bu dile hizmet o dili konuşmak, öğrenmek, öğretmek, işlerliğini devam ettirmekten geçer. Dile doğal olmayan her türlü müdahale boş bir çaba olarak ortada kalır. Önemli olan bu dilde ürünler verme çabası içerisinde olmaktır. Siz duygu ve düşüncelerinizi bu dilde yazıyor çiziyor konuşuyor iseniz çok şey yapmış oluyorsunuz demektir. Başka dilden bu dile özlemlerinizi dile getirme çabası içerisinde iseniz sadece nostaljik bir şeyler yaparak hem kendinizi tatmin ediyor hem de ifade ettiğiniz dile hizmet etmiş olursunuz. Yaptıklarınız buradan ileriye gitmez.  Kendini bu milletin parçası addedenlerin gereksiz uğraşılar yerine kendi dillerini konuşuyor hale gelmeleri ve onu kullanıyor olmaları gerekir diye düşünüyorum. Hatta bu kültürün inceliklerine vakıf olan diğer milletlerin insanlarını da insanlığa hizmet noktasında bu dili, barış sevgi kardeşlik paylaşım demokrasi söylemlerini öğrenmeye çağırıyorum. Bu dilin asli sahiplerini de ciddiyetle sahiplenmeye davet ediyorum. Çok kolay çalışmalarla edinebileceğimiz okur yazarlık yeteneğini kazanmaya ve bu dilde verilmiş edebiyat şiir roman hikâye düşünce yazılarını okuyup kendini geliştirmeye kendine ve insanlığa hizmet noktasında bu güzel kültürü sunmayı herkesin iş edinmesini diliyorum.

 

АДЫГЭ ТХЫДЭМ ЩЫЩ

Адыгэхэр ди лъэхъэнэм

щыуэ гуэша хъуащ.

Ахэр иджы

Къэбэрдей

Шэрджэс

Адыгей жыхуаlэхэращ.

 

Адыгэхэм я тхыдэр ижь – ижьыж лъэхъэнэм къыщожьэ.

Хы Фlыцlэмрэ Азов Тенджызымрэ  я lуфэхэр

Дон псым нэсу абыхэм я щlыналъэт.

 

Пасэм щыгъуэ Адыгэхэмрэ Абхъазхэмрэ

Зы лъэпкъу щытащ. Иужькlэ

лъэпкъ зырызу зыфlэувэжащ.

я блэгъагъэри яхъумэжащ.

Аращ Адыгэбзэмрэ  Абхъазыбзэмрэ

псалъэ куэд  зэтехуэу щlыхэтри,

я хабзэхэр, я lуэрыlуатэр щlызэгъунъэгъу дыддэри.

 

Ди эрэм и пэкlэ къэунэхуауэ щытащ

Синдикэ Адыгэ Къэралыгъуэр.

Абы и къэлащхьэт Горгоппие

( Иджы а къалэм зэреджэр Анапэщ. )

Синдхэм пасэрей Адыгэхэм тхыгъэ яlащ.

Иджырей Урысейм хиубыдэ щlыналъэхэм

щыпсэу лъэпкъхэм

а  лъэхъэнэм ирихьэлlэу

зыми къэралыгъуэ иlакъым,

Адыгэхэм фlэкl.

 

Гун зэрыпхъуакlуэхэр ди эрэм и 370 гъэм Адыгэхэм

къатоуэ.

Лъы гъажэ зауэм Адыгэ куэд  хокlуадэ.

Бийм зэрепхъуэ зэтрегъасхьэ

къуажэхэр, къалэхэр.

зызужьу щlэзыдза Адыгэ къэралыгъуэр

абы иужькlэ къызэфlэувэжыфакъым.

Лъэпощхьэпо куэд къызэранэкlащ Адыгэхэм.

Бий lэджэм емызауэу хъуакъым.

Ауэ итlани

зыбзэ

зы хабзэ

зы културэ

зиlэ лъэпкъ лъэщу къызэтонэ.

 

Пасэрей Адыгэхэм lэзэу мэкъу мэш ящlэрт,

lэщ куэд ягъэхъурт, псом хуэмыдэу

шы гъэщlэгъуэнхэр зэрахуэрт,

бжьэ гъэхъуным елэжьхэрт,

пхъащхьэмыщхьэ жыгхэр куэду къагъэкlырт.

Тенджызым нэхъ пэгъунэгъухэм

бдзэжьей къаубыдырт

нэгъуэщl  лъэпкъхэм  иращэрт ирахъуэжырт

гъавэкlи хьэпшыпкlи.

 

Епщlыкlущанэ лlэщlыгъуэм

Адыгэхэмрэ Къавкъаз Ищхъэрэм ис

адрей лъэпкъхэмрэ я lуэхур хэплъэгъуей мэхъу.

Азием къокl Монгол зэрыпхъуакlуэхэр.

Европэр  къазэуэн ягурылъу.

 

1922 гъэм Монголхэр къытеуащ

Къавкъаз ищхъэрэм.

Епщlыкlущанэ лlэщlыгъуэм икухэм

Монголхэм къызэрагъэпэщ

Золотая Орду къэралыгъуэр.

А къэралыгъуэм куэдрэ пэщlэтащ Адыгэхэр.

я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ яхъумэжу.

 

Епщlыкlутхуанэ епщlыкlуханэ лlэщlыгъуэхэм

Адыгэхэм лъэкlыныгъэ яlэ мэхъу.

я бжыгъэкlи я лъэкlыныгъэкlи

я зэфlэккlи пжьыпэр щаубыд

Къавкъаз Ищхъэрэм.

 

Епщlыкlутхуанэ лlэщlыгъуэм щыщlэдзауэ

Къырым Хъанхэмрэ Тыркумрэ

Адыгэхэр лъэгущlэт ящlыну

бжыгъэкlэ къеныкъуэкъуащ.

щlэх щlэхыурэ зауэ къращlылlэу екlуэкащ.

Арщхъэкlэ Тыркухэми Къырым Татархэми

 Адыгэ хэкур яубыдын  яхузфlэкlакъым.

Адыгэхэм захъумэжыфащ,

лlыгъэшхуэ зэрахэлъым,

я хэкур, я хабзэр зыпащl щымыlэу

Фlыуэ зэралъагъум къыхэкlыу.

 

Адыгэхэм я бжыгъэр,

Епщlыкlуянэ епщlыкlубгъуанэ лlэщlыгъуэхэм

зы мелуаным щlигъурт.

Ахэр лъэпкъ цlыкlу куэду гуэшат,

ауэ нэхъ лъэпкъ инхэу пщlыкlутlым

егъэщlылlэжат,

Абэзэхэхэм

Бжэдыгъухэм

Натхъуэджхэм

Жанейхэм

Кlэмыргуейхэм

Шапсыгъхэм

Беслъэнейхэм

Хьэтыкъуейхэм

Мэхъуэщхэм

Еджэрыкъуейхэм

Къэбэрдейхэм

Убыххэм.

 

Адыгэхэм хабзэ дахэ яхэлът.

Фащэ дахэ зэрахьэрт.

Адыгэ фащэр къэвкъазым ис

лъэпкъ куэдым къащтащ.

Адыгэ къэфэкlэм, уэрэд  жыlэкlэм  щапхъэ

трахащ  ди гъунэгъу лъпкъхэм.

 

Ди лъпкъыр lуэрыlуатэкlэ къулейщ.

Нарт lуэрыlуатэхэр дуней псом щыцlэрыlуэщ.

Адыгэшым и пщ!эр лъаджэщ.

Ар щlыпlэ куэдым къыщацlыху.

 

Епщlыкlуянэ лlэщlыгъуэм и кlэхэм

Урысейм  къавкъаз  ищхъэрэр

Къизэун щlедзэ.

Быдапlэхэр щеухуэ,

языныкъуэ щlыпlэхэм

Къазакъхэр кърегъэтlысхьэ,

бгырыс лъэпкъхэм пэщlагъэувэн,

ирагъэзэуэн папщlэ.

 

Урыс пащтыхьхэм

lуэхур къызэрагъэувыр мырат,

бгырыс лъэпкъхэр

е жыlэдаlуэ щlын,

е ахэр псори зэтеукlэн,

е я хэкур егъэбгынэн.

Пащтыхьыдзэхэр куэдкlэ нэхъыбэт,

фlыуэ зэщlэузэдат,

топхэр гъунэжу яlэт.

Адыгэхэр щхьэмыгъазэу бийм пэщlэтащ

илъэсищэм нэскlэ.

А зауэр иухащ 1864 гъэм.

Урысейм ди лъахэр хагъэхьащ.

Адыгэ жылагъуэ lэджэ

щыпсэун ямыlэжу,

я хэкур ямыбгынэну амал имыlэжу къэнащ.

Аращ Истанбулакlуэ жыхуаlэжыр къызыхэкlар.

 

1858 – 1865 гъэхэм

Тыркум

Иорданикм

Сирием

Нэгъуэщl Къаралхэми lэпхъуахэщ

Адыгэ мелуаным щlигъу.

Абыхэм ящыщ lэджэ гъуэгухэм щыкlуэдащ,

Хы Фlыцlэм щlилъэфащ,

узыфэхэмрэ мэжэл!ал!эмрэ

куэдыр текlуэдащ.

Апхуэдэ щlыкlэкэ

Зэ гуэр  лъэпкъ лъэщу тета Адыгэхэр

Дунейм текъухьа  хъуащ.

Хэхэс хъуа Адыгэхэм я щlэблэр

И джы къэрал плlыщlым щlигъум щыlэхэщ.

Зыщыпсэу къэралхэм

пщlэрэ щlыхьрэ абыхэм щаlэщ.

Адыгэбзэри Адыгэ хабзэри яхъумащ.

 

Дунейм Адыгэу тетым я бжыгъэр иджы,

зэрыхуагъэфащэмкlэ

мелуанитхум щlегъу.

Сонэ Абдулчэрим Зэритхыжамкlэ.

 

Yukarıdaki metin Adigelerin tarih içerisindeki yolculuğu kısa olarak bilinenlerden hareketle  anlatılıyor.  Bulundukları coğrafya nedeniyle tarih boyunca milletlerin geçiş alanı olması nedeniyle saldırılardan her dönemde nasibini almışlar ve saldırgan ulusların talanından kurtulamamışlardır. Sadece vurmaya öldürmeye talan etmeye programlanmış bir kısım ulusların tarihi geçmişlerinden övünç çıkarmaları kadar gülünç . acıklı ve ibret alınacak ne olabilir. Hunların, Moğolların ve sonrasında Tatar’ların ve Kırım Hanlarının ve dolayısıyla Osmanlıların egemenlik alanı oluşturma alanları içerisine giren Adigeler her ne kadar kendi varlıklarını sürdürmüş iseler de sonunda kendi egemenlik alanında olmamış olduğu halde uluslar arası arenada Rus egemenlik alanı olarak devreden ve büyük, düzenli rus orduları karşısında dengesiz güç nedeniyle büyük direnişleri olmasına rağmen yenik duruma düşüp yersiz yurtsuz kalışları anlatılıyor.  Göç ve göçün uğrattığı kayıplar. Göçten sonra da yeni edinilen yurtlarda oraların bağımsızlık mücadelelerine katkıları herkesçe biliniyor. Aktif olarak bu mücadelelerde hep o milletlerin egemenliği yolunda  rol oynandığı kendi adlarına ise hiçbir şey istenmediği , kendi varlıklarının dahi kabulünün istenmediği manidardır. Burada sanırım diğer milletlerin oturma kalkma yaşama düzeyi olarak hayli ilerisinde olmaları nedeniyle hiç aşağılanmamışlık veya adige kültürünün gereği olarak sözüne güvenilirlik, düşünen insan olarak gittikleri yerlerde o milletlerin kültürlerinin gelişimine katkı sağladıkları için biraz övgü onlara yetmiştir. Sanırım kendileri de kayboluş ile karşı karşıya gelebileceklerini kestirememişlerdir. Bu gün hala ferdi bazı tedbirlerin kendilerinin o kültür içerisinde koruyup bırakacağını düşünenlerimiz olduğundandır ki örgütlenmeye şiddetli direnç gösterilmektedir. Kültürün bireysel olarak yaşatılamayacağı bilincine varmamız dileği ile.

 

 Кхъужьей Къудамэ

 

Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту

Ди хэкум къиши къысхуэгъэс

Арат цlыхубзым къысхуищlэну

Сызэрелъэlур нобэм къэс.

 

Кхъужьей къудамэм и гъусэнут

Псы уэр уэрэду си гъэфlэн

Пшынэнчэу къуршхэр къеуджэкlмэ

Сахэт си гугъэу сыгуфlэнт.

 

Сызыхуэныкъуэ сэ сыт щыlэ

Данэм сыхэсми сыхэхэсщ

Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту

Ди хэкум къиши къысхуэгъэс.

 

Ди кхъужьейжьыр гум ихуакъым

Езыр жыг уардэу щlым хэкlащ

Жыг щхьэкlэ дыддэм сэ сыпысу

Си сабийгъуэр щlиупскlащ.

 

Уэлбанэ хъуамэ шкlахъуэ пщыlэт

Дыщlэст жыг щlагъым дыщыджэгут

Жэщ хъуамэ бзухэм я тlысыпlэт

А жыгыр гоби щlэтщ си нэгу.

 

Согъазэ нобэ жысlэ защlэу

Хамэ къэралхэм салъоlэс

Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту

Ди хэкум къиши къысхуэгъэ.

Кlыщокъуэ Алим.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:27

Aralık 17, 2018

Bu dersimizde cümleleri biraz daha yakından ve detaylı olarak inceleyeceğiz. Başta fiillerin yapılarından bahsetmiştik. Birinci gurup fiiller şahısların bizzat yaptıkları ettikleri eyledikleri eylemi konu bahsi alan fiillerdir. Diğer gurupta ise şahısların ettikleri eyledikleri nesneyi konu bahsi eden fiillerdir. Mesela gidiyorum dendiğinde bizzat şahıs gidiyor anlaşılır fakat götürüyorum dendiğinde yine bir gitme var fakat götürülen bir şey bu cümlenin konu bahsi durumunda olur. Bunların daha iyi anlaşılması için cümlelerin yapılarını daha yakından inceleyeceğiz.

Gitmek fiilini ele alalım. Konuşmacıların hazır bulunmadıkları adı bilinen veya belirtilmiş olan bir yere gidiyor musun?  Sorusunun nasıl sorulduğuna bakalım.

 

Хадэм сыкlуэрэ? – Bahçeye gidiyor muyum?

Хадэм укlуэрэ? -- Bahçeye gidiyor musun?

Хадэм кlуэрэ? -- Bahçeye gidiyor mu?

Хадэм дыкlуэрэ? -- Bahçeye gidiyor muyuz?

Хадэм фыкlуэрэ?  -- Bahçeye gidiyor musunuz?

Хадэм кlуэхэрэ?  -- Bahçeye gidiyorlar mı?

 

Дэнэ сыкlуэрэ? – Nereye gidiyorum?

Дэнэ укlуэрэ? – Nereye gidiyorsun?

 Дэнэ кlуэрэ? – Nereye gidiyor?

Дэнэ дыкlуэрэ? – Nereye gidiyoruz?

Дэнэ фыкlуэрэ? – Nereye gidiyorsunuz?

Дэнэ кlуэхэрэ? – Nereye gidiyorlar?

 

Belirtilen yere gidiyorum.

 

Истанбул сокlуэ. – İstanbul’a gidiyorum.

Истанбул уокlуэ. – İstanbul’a gidiyorsun.

Истанбул макlуэ. – İstanbul’a gidiyor.

Истанбул докlуэ. – İstanbul’a gidiyoruz.

Истанбул фокlуэ. – İstanbul’a gidiyorsunuz.

Истанбул макlуэхэ. – İstanbul’a gidiyorlar.

 

Belirtilen yere gidiyorum derken ismin  м   halinde olması gerekir.  Gerçekte de öyledir.  Özel isimler bu eki almazlar. Alsalar da anlamda bir değişme olmaz. Özel ad olmayan yer ismine gidiyorum şeklinde örnek verelim;

 

Еджапlэ -- Okul

 

Еджапlэм сокlуэ. – Okula gidiyorum.

Еджапlэм уокlуэ. – Okula gidiyorsun.

Еджапlэм макlуэ. – Okula gidiyor.

Еджапlэм докlуэ. – Okula gidiyoruz.

Еджапlэм фокlуэ. – Okula gidiyorsunuz.

Еджапlэм макlуэхэ. – Okula gidiyorlar.

 

Çıkış yerine dönüş olarak; kendi evimize dönüyoruz,

Evime gidiyorum anlamına geliyor.

Kendi evim zikredilmiyor, zikredilse de olabilir.

Bu tür cümlelerde eğer çıkış yerine dönüş harfi getirilmez ise cümle yavan düşer. Gidilen ev kendi evi veya çıkış yeri değil de herhangi bir yer veya herhangi bir ev veya belirtilen başka bir ev gibi anlam oluşur. Öğle bir anlatım düşünülür ise Felanın evine gidiyorum şeklinde cümlenin kurulması gerekir.

 

Унэм сокlуэж.  – Eve gidiyorum. ( dönüyorum )

Унэм уокlуэж. – Eve gidiyorsun.

Унэм мэкlуэж. – Eve gidiyor.

Унэм докlуэж. – Eve gidiyoruz.

Унэм фокlуэж. – Eve gidiyorsunuz.

Унэм мэкlуэжхэ. – Eve gidiyorlar.

 

Си унэм сокlуэж. – Evime gidiyorum.

Уи унэм уокlуэж. – Evine gidiyorsun.

И унэм мэкlуэж. – Evine gidiyor.

Ди унэм докlуэж. – Evimize gidiyoruz.

Фи унэм фокlуэж. – Evinize gidiyorsunuz.

Я унэм мэкlуэжхэ. – Evlerine gidiyorlar.

 

Зафер и хадэм сокlуэ. – Zafer’in bahçesine gidiyorum.

Зафер и хадэм уокlуэ. – Zafer’in bahçesine gidiyorsun.

Зафер и хадэм макlуэ. – Zafer’in bahçesine gidiyor.

Зафер и хадэм докlуэ. – Zafer’in bahçesine gidiyoruz.

Зафер и хадэм фокlуэ. – Zafer’in bahçesine gidiyorsunuz.

Зафер и хадэм макlуэхэ. – Zafer’in bahçesine gidiyorlar.

 

Мэзым сокlуэф. – Ormana gidebiliyorum.

Мэзым уокlуэф. – Ormana gidebiliyorsun.

Мэзым мэкlуэф. – Ormana gidebiliyor.

Мэзым докlуэф. – Ormana gidebiliyoruz.

Мэзым фокlуэф. – Ormana gidebiliyorsunuz.

Мэзым мэкlуэфхэ. – Ormana gidebiliyorlar.

 

Bu şimdiki zaman söylemleri cümlenin gelişine göre geniş zaman için de kullanılan bir cümle yapısıdır. Şu anda da alışkanlık olarak her zaman da bu işi yapıyorum anlamlarında kullanılır. Türk dilinde de şimdiki zaman söylemleri geniş zaman için kullanılır. Tercih veya irade beyanı veya ihtimal anlatım cümlelerinin geniş zaman cümlesi olarak kullanılması yanlış bilgilendirme ve şartlandırmadır. Günlük alışkanlıklarımızın veya tercihlerimizin belirtildiği cümle kalıbı geniş zaman söylemi değildir. Şimdiki zaman söylemleri cümlenin gelişine göre geniş zamanı da kapsamaktadır. Anlam kargaşası dili kısırlaştırır.  Zenginleştirir diye düşünülse de o dilde konuşanları çıkmaza götürür. Öz kaybolur. Bu konuyu Türk dil bilimcilerinin dikkate alacaklarını sanıyorum. Ormana gidebilirim. Bu cümlede geniş zaman ile ilgili bir anlatım yoktur. Öğle bir işi yapabilirlik beyanı vardır.

 

Пщэдджыжь къэс шэ софэ. – Her sabah süt içiyorum.

Пщэдджыжь къэс шэ уофэ. – Her sabah süt içiyorsun.

Пщэдджыжь къэс шэ иофэ. – Her sabah süt içiyor.

Пщэдджыжь къэс шэ дофэ. – Her sabah süt içiyoruz.

Пщэдджыжь къэс шэ фофэ. – Her sabah süt içiyorsunuz.

Пщэдджыжь къэс шэ иофэхэ. – Her sabah süt içiyorlar.

 

Юниверситэм сыщоджэ. – Üniversitede okuyorum.

Юниверситэм ущоджэ. – Üniversitede okuyorsun.

Юниверситэм щоджэ. – Üniversitede okuyor.

Юниверситэм дыщоджэ. – Üniversitede okuyoruz.

Юниверситэм фыщоджэ. – Üniversitede okuyorsunuz.

Юниверситэм щоджэхэ. – Üniversitede okuyorlar.

 

Köye gidebiliyorum ( çıkış yerime dönebiliyorum )

 

Къуажэм сокlуэжыф. – Köye gidebiliyorum.

Къуажэм уокlуэжыф. – Köye gidebiliyorsun.

Къуажэм мэкlуэжыф. – Köye gidebiliyor.

Къуажэм докlуэжыф. – Köye gidebiliyoruz.

Къуажэм фокlуэжыф. – Köye gidebiliyorsunuz.

Къуажэм мэкlуэжыфхэ. – Köye gidebiliyorlar.

 

Köye gidebiliyor musun? ( zaman veya imkânın oluyor mu? )

 

Къуажэм сыкlуэжыфрэ? – Köye gidebiliyor muyum?

Къуажэм укlуэжыфрэ? – Köye gidebiliyor musun?

Къуажэм кlуэжыфрэ? – Köye gidebiliyor mu?

Къуажэм дыкlуэжыфрэ? – Köye gidebiliyor muyuz?

Къуажэм фыкlуэжыфрэ? – Köye gidebiliyor musunuz?

Къуажэм кlуэжыфхэрэ? – Köye gidebiliyorlar mı?

 

Konuşmacının ve muhatabının bulunduğu yere göre söylemleri nasıl oluştuğuna bakalım. Şimdi şu anda veya cümlenin gelişine göre geniş zamanda konuşmacı ve muhatabının köyde olmadığı konuşma içerisinde geçen köye geliyorum cümlesinin işleyişine bakalım. Burada genelde soru kendine sorulmaz.  Konuşma telefon veya yazılı soru olarak sorulabilineceği gibi alışkanlık olarak geliyor musun?  Şeklinde bir sorgulama için de söylenebilir.

 

Къуажэм сыкъакlуэрэ? – Köye geliyor muyum?

Къуажэм укъакlуэрэ? – Köye geliyor musun?

Къуажэм къакlуэрэ? – Köye geliyor mu?

Къуажэм дыкъакlуэрэ? – Köye geliyor muyuz?

Къуажэм фыкъакlуэрэ? – Köye geliyor muyusunuz?

Къуажэм къакlуэхэрэ? – Köye geliyorlar mı?

 

Burada verilen cevaplar ben ve biz için hem konuşmacı hem muhatap sadece alışkanlık olarak köye geldiklerini bu cümle ile anlatabilirler. Diğerleri ise hem şimdi şu anda yaptıkları eylemi veya alışkanlık olarak yaptıkları eylemi anlatmış olurlar.

 

Къуажэм сыкъокlуэ. – Köye geliyorum.

Къуажэм укъокlуэ. – Köye geliyorsun.

Къуажэм къокlуэ. – Köye geliyor.

Къуажэм дыкъокlуэ. – Köye geliyoruz.

Къуажэм фыкъокlуэ. – Köye geliyorsunuz.

Къуажэм къокlуэхэ. – Köye geliyorlar.

 

Konuşmacının ve muhatabının bir arada olmadığı ve gelinecek gidilecek yerin orası şeklindeki anlam oluşumu söylemlerine bakalım;

 

Къуажэм сынакlуэрэ? – Köye geliyor muyum?

Къуажэм унакlуэрэ? – Köye geliyor musun?

Къуажэм накlуэрэ? – Köye geliyor mu?

Къуажэм дынакlуэрэ? – Köye geliyor muyuz?

Къуажэм фынакlуэрэ? – Köye geliyor musunuz?

Къуажэм накlуэхэрэ? – Köye geliyorlar mı?

 

Къуажэм сынокlуэ.  – Köye geliyorum.

Къуажэм унокlуэ.  – Köye geliyorsun.

Къуажэм нокlуэ.  – Köye geliyor.

Къуажэм дынокlуэ.  – Köye geliyoruz.

Къуажэм фынокlуэ.  – Köye geliyorsunuz.

Къуажэм нокlуэхэ.  – Köye geliyorlar.

 

Ben sana, sen bana ( buraya )geliyorsun türü cümle yapıları;

 

Сэ ---------- сэ --------- сы –- къы – с --  хо – кlуэ.

Уэ ---------- уэ ---------- у  –- къы – п --  хо – кlуэ.

Ар --------- абы ---------  .  – -къы – . --  хо – кlуэ.

Дэ ---------- дэ --------- ды –- къы – т --  хо – кlуэ.

Фэ ---------- фэ --------- фы – къы – ф --  хо – кlуэ.

Ахэр ----- аьыхэм ----  .  –-- къы – а --  хо – кlуэ -- хэ.

 

Bu tablodan çıkarılacak 28 cümle çaprazlamalarına alışmamız gerekir. Tablonun işletimi çok kolaydır. Birinci ve ikinci şahıs olarak hangilerini almış isek aynı satır üzerinden şahıs eklerini de alıp fiil şahıs eklerini fiil başına getireceğiz, yapı bir defa kavranır ise diğerleri artık kolaylaşır. Ахэр ile başlayan 6 cümlenin sonuna хэ çoğul eki alacağını unutmamak gerekir.

 

Сэ ---------- сэ ---------  сы –- къы – с --  хо – кlуэ.

Уэ ---------- уэ ---------- у  –- къы – п --  хо – кlуэ.

Ар --------- абы ---------  .  – -къы – . --  хо – кlуэ.

Дэ ---------- дэ --------- ды –- къы – т --  хо – кlуэ.

Фэ ---------- фэ --------- фы – къы – ф --  хо – кlуэ.

Ахэр ----- аьыхэм ----  .  –-- къы – а --  хо – кlуэ -- хэ.

 

Сэ фэ сыкъыфхокlуэ. – Ben size geliyorum.

 

Diğer cümleleri yazarak kendinizi geliştiriniz.

Сэ ---------- сэ --------- сы –- къы – с --  хо – кlуэ.

Уэ ---------- уэ ----------  у  –- къы – п --  хо – кlуэ.

Ар --------- абы ---------  .  – -къы – . --  хо – кlуэ.

Дэ ---------- дэ --------- ды –- къы – т --  хо – кlуэ.

Фэ ---------- фэ --------- фы – къы – ф --  хо – кlуэ.

Ахэр ----- аьыхэм ----  .  –-- къы – а --  хо – кlуэ -- хэ.

 

 

Сэ ---------- сэ --------- сы –- къы – с --  хо – кlуэ.

Уэ ---------- уэ ---------- у  –- къы – п --  хо – кlуэ.

Ар --------- абы ---------  .  – -къы – . --  хо – кlуэ.

Дэ ---------- дэ --------- ды –- къы – т --  хо – кlуэ.

Фэ ---------- фэ ---------  фы – къы – ф --  хо – кlуэ.

Ахэр ----- аьыхэм ----  .  –-- къы – а --  хо – кlуэ -- хэ.

 

Сэ ---------- сэ --------- сы –- къы – с --  хо – кlуэ.

Уэ ---------- уэ ---------- у  –- къы – п --  хо – кlуэ.

Ар --------- абы ---------  .  – -къы – . --  хо – кlуэ.

Дэ ---------- дэ --------- ды –- къы – т --  хо – кlуэ.

Фэ ---------- фэ --------- фы – къы – ф --  хо – кlуэ.

Ахэр ----- аьыхэм ----   .  –-- къы – а --  хо – кlуэ -- хэ.

 

Gidilecek yer orası olarak düşünülür ise;

 

Сэ -------- сэ --------- сы – ны -– с – хо – кlуэ.

Уэ -------- уэ --------- у - – ны -– п – хо – кlуэ.

Ар ------- абы -------  . - – ны -– . – хо – кlуэ.

Дэ -------- дэ --------- ды – ны – т – хо – кlуэ.

Фэ -------- фэ --------- фы – ны – ф – хо – кlуэ.

Ахэр ---- абыхэм --- . -- – ны – а – хо – кlуэ -- хэ.

 

Sen bana, ben sana ( oraya ) geliyorum.

 

Сэ -------- сэ --------- сы – ны -– с – хо – кlуэ.

Уэ -------- уэ ---------  у - – ны -– п – хо – кlуэ.

Ар ------- абы -------  . - – ны -– . – хо – кlуэ.

Дэ -------- дэ --------- ды – ны – т – хо – кlуэ.

Фэ -------- фэ --------- фы – ны – ф – хо – кlуэ.

Ахэр ---- абыхэм --- . -- – ны – а – хо – кlуэ -- хэ.

 

Кlуэ – Salt olarak git emridir.

Кlуэ – Gitme eylemi üstende olandır.

Кlуа – Gitmiş olandır.

Кlуэн – Gitme ile bir tercih durumunda olandır.

 A harfi fiilleri sıfat haline getiriyor.

Cümleyi dikkatli inceleyecek olu isek dilin ne kadar kolay bir yapısının olduğunu anlamamak mümkün değildir.

 

Сэ сы кlуащ. – Ben gitmiş olanım.

Сэ сы Илхьэнщ. – Ben İlhan’ım.

Ар кlуащ. – O gitmiş olandır. ( O gitti. )

Ар унэщ. – O ev olandır. ( O evdir. )

 

Burada fiillerin çekimlenmesi diye bir şey söz konusu değildir. Sadece fiillerin sıfat haline getirilip onun başına şahıs ekleri getirilerek ve fiil sonuna dır, dır yok ise soru, veya olumsuzluk, olumsuz soru eklerinin getirilmesinden ibarettir. Şahıs ekleri ve bahsettiğimiz ekler de artık ezberlenmiş olması gerekir.

 

Сэ сыкlуащ. – Ben gittim.

Уэ укlуащ. – Sen gittin.

Ар кlуащ. – O gitti.

Дэ дыкlуащ. – Biz gittik.

Фэ фыкlуащ. – Siz gittiniz.

Ахэр кlуахэщ. – Onlar gittiler.

 

Сэ сыкlуа? – Ben gittim mi?

Уэ укlуа? – Sen gittin mi?

Ар кlуа? – O gitti mi?

Дэ дыкlуа? – Biz gittik mi?

Фэ фыкlуа? – Siz gittiniz mi?

Ахэр кlуахэ? – Onlar gittiler mi?

 

Bu çekimi bir sıfat çekimi ile kıyaslayalım:

 

Сэ сыхужь? – Ben beyaz mıyım?

Уэ ухужь? – Sen beyaz mısın?

Ар хужь? – O beyaz mı?

Дэ дыхужь? – Biz beyaz mıyız?

Фэ фыхужь? – Siz beyaz mısınız?

Ахэр хужьхэ? – Onlar beyaz mıdırlar?

 

Сэ сыхужьщ. – Ben beyazım.

Уэ ухужьщ. – Sen beyazsın.

Ар хужьщ. – O beyazdır.

Дэ дыхужьщ. – Biz beyazız.

Фэ фыхужьщ. – Siz beyazsınız.

Ахэр хужьхэщ. – Onlar beyazdırlar.

 

Tüm cümle yapıları bu anlatımlardan farklı değildir. Sadece sistematiğin bir kere kavranması , aritmetiksel çaprazlama ve kombinezon oluşturma biçiminin fark edilmesi her şeyi halledecektir.

İkili veya üçlü şahıs eklerinin de yapısı Türk dilindeki sen benim gördüğümsün veya sen benim gönderdiğimsin veya beni sen gönderecek olansın türü yapılardır. Biraz dikkat her şeyi halledecektir.

 

Burada gelinen ev bulunulan yerdeki evdir.

 

Унэм сыкъэкlуащ. – Eve geldim.

Унэм укъэкlуащ. – Eve geldin.

Унэм къэкlуащ. – Eve geldi.

Унэм дыкъэкlуащ. – Eve geldik.

Унэм фыкъэкlуащ. – Eve geldiniz.

Унэм къэкlуахэщ. – Eve geldiler.

 

Gelinilen ev orada ise cümle oluşumu; oradaki eve

 

Унэм сынэкlуащ. – Eve geldim.

Унэм унэкlуащ. – Eve geldin.

Унэм нэкlуащ. – Eve geldi.

Унэм дынэкlуащ. – Eve geldik.

Унэм фынэкlуащ. – Eve geldiniz.

Унэм нэкlуахэщ. – Eve geldiler.

 

Хадэм сынэкlуакъым.—Bahçeye gelmedim.

Хадэм унэкlуакъым.—Bahçeye gelmedin.

Хадэм нэкlуакъым.—Bahçeye gelmedi.

Хадэм дынэкlуакъым.—Bahçeye gelmedik.

Хадэм фынэкlуакъым.—Bahçeye gelmediniz.

Хадэм нэкlуахэкъым.—Bahçeye gelmediler.

 

Хасэм сыкlуакъэ? – Derneğe gitmedim mi?

Хасэм укlуакъэ? – Derneğe gitmedin mi?

Хасэм кlуакъэ? – Derneğe gitmedi mi?

Хасэм дыкlуакъэ? – Derneğe gitmedik mi?

Хасэм фыкlуакъэ? – Derneğe gitmediniz mi?

Хасэм кlуахэкъэ? – Derneğe gitmediler mi?

 

Gidebilmek,

 

Истанбул сыкlуэфа? – İstanbul’a gidebildim mi?

Истанбул укlуэфа? – İstanbul’a gidebildin mi?

Истанбул кlуэфа? – İstanbul’a gidebildi mi?

Истанбул дыкlуэфа? – İstanbul’a gidebildik mi?

Истанбул фыкlуэфа? – İstanbul’a gidebildiniz mi?

Истанбул кlуэфахэ? – İstanbul’a gidebildiler mi?

 

Анкара сыкlуэфащ. – Ankara’ya gidebildim.

Анкара укlуэфащ. – Ankara’ya gidebildin.

Анкара кlуэфащ. – Ankara’ya gidebildi.

Анкара дыкlуэфащ. – Ankara’ya gidebildik.

Анкара фыкlуэфащ. – Ankara’ya gidebildiniz.

Анкара кlуэфахэщ. – Ankara’ya gidebildiler.

 

Çıkış yerine dönüş;

 

Къуажэм сыкlуэжа? – Köye gittim mi? ( çıktığım köye döndün mü?)

Къуажэм укlуэжа? – Köye gittin mi?

Къуажэм кlуэжа? – Köye gitti mi?

Къуажэм дыкlуэжа? – Köye gittik mi?

Къуажэм фыкlуэжа? – Köye gittiniz mi?

Къуажэм кlуэжахэ? – Köye gittiler mi?

 

Къуажэм сыкlуэжащ. – Köye gittim.

Къуажэм укlуэжащ. – Köye gittin.

Къуажэм кlуэжащ. – Köye gitti.

Къуажэм дыкlуэжащ. – Köye gittik.

Къуажэм фыкlуэжащ. – Köye gittiniz.

Къуажэм кlуэжахэщ. – Köye gittiler.

 

Çıkış yerine gelebilmek;

 

Унэм сыкъэкlуэжыфа? – Eve gelebildim mi?

Унэм укъэкlуэжыфа? – Eve gelebildin mi?

Унэм къэкlуэжыфа? – Eve gelebildi mi?

Унэм дыкъэкlуэжыфа? – Eve gelebildik mi?

Унэм фыкъэкlуэжыфа? – Eve gelebildiniz mi?

Унэм къэкlуэжыфахэ? – Eve gelebildiler mi?

 

Унэм сыкъэкlуэжыфащ. – Eve gelebildim.

Унэм укъэкlуэжыфащ. – Eve gelebildin.

Унэм къэкlуэжыфащ. – Eve gelebildi.

Унэм дыкъэкlуэжыфащ. – Eve gelebildik.

Унэм фыкъэкlуэжыфащ. – Eve gelebildiniz.

Унэм къэкlуэжыфахэщ. – Eve gelebildiler.

 

Унэм сыкъэкlуэжащ. – Eve geldim.

Унэм укъэкlуэжащ. – Eve geldin.

Унэм къэкlуэжащ. – Eve geldi.

Унэм дыкъэкlуэжащ. – Eve geldik.

Унэм фыкъэкlуэжащ. – Eve geldiniz.

Унэм къэкlуэжахэщ. – Eve geldiler.

 

Cümle oluşumu ile ilgili fiillerin sıfat haline gelip sadece ben buyum ben şuyum şeklinde nasıl çekimlendiğini fark ettiğinizi sanıyorum. Yeri geldikçe bu durum tekrarlarla kavratılacaktır. Ayrıca dilin işlerliği ön ekler son eklerle oluştuğunu değişik defalarda anlattık.  Şimdi de Ben seni, sen beni gönderdin türü yapılara bakalım:

 

Гъэ – Yaptırma ön eki: Gönderildiğine göre bir yere gönderme olduğu da anlamdan anlaşılmaktadır.

 

Сэ --------- сэ -------- сы – з – гъэ – кlуа – щ.

Уэ --------- уэ -------- у -- – б – гъэ – кlуа – щ.

Ар ------- абы -------  . - – и – гъэ – кlуа – щ.

Дэ -------- дэ -------- ды – д – гъэ – кlуа – щ.

Фэ -------- фэ -------- фы – в – гъэ – кlуа – щ.

Ахэр --- абыхэм ---  . -- – а – гъэ – кlуа – хэ -- щ.

 

Tablonun işletimini yeniden anlatmaya sanırım gerek yoktur.

Кlуа  -- Gitmenin sıfatlaşmış halinin kullanıldığını görüyorsunuz.

 

 Сэ -------- сэ -------- сы – з – гъэ – кlуа – щ.

Уэ --------- уэ -------- у -- – б – гъэ – кlуа – щ.

Ар ------- абы -------  . - – и – гъэ – кlуа – щ.

Дэ -------- дэ -------- ды – д – гъэ – кlуа – щ.

Фэ -------- фэ --------  фы – в – гъэ – кlуа – щ.

Ахэр --- абыхэм ---  . -- – а – гъэ – кlуа – хэ -- щ.

 

Фэ сэ фызгъэкlуащ. – Ben sizi gönderdim.

Фэ сэ хадэм фызгъэкlуащ. – Ben sizi bahçeye gönderdim.

Фэ сэ унэм фызгъэкlуэжащ. – Ben sizi eve gönderdim.

Фэ сэ хадэм фызгъэкlуа? – Ben sizi bahçeye mi gönderdim?

Нтlэ, дыбгъэкlуащ. – Evet, gönderdin. ( gönderdikleriniz )

Фэра згъэкlуахэр? – Gönderdiklerim sizlermisiniz?

Нтlэ, бгъэкlуахэр дэращ. – Evet, gönderdiklerin bizleriz.

 

Сэ --------- сэ -------- сы – з – гъэ – кlуа – щ.

Уэ --------- уэ -------- у -- – б – гъэ – кlуа – щ.

Ар ------- абы -------  . - – и – гъэ – кlуа – щ.

Дэ -------- дэ -------- ды – д – гъэ – кlуа – щ.

Фэ -------- фэ -------- фы – в – гъэ – кlуа – щ.

Ахэр --- абыхэм ---  . -- – а – гъэ – кlуа – хэ -- щ.

 

Уэ сэ узгъэкlуащ. – Seni ben gönderdim.

Sen benim gönderdiğimsin.

Birinci şahıs giden, ikinci şahıs gönderendir.

 

 Сэ -------- сэ -------- сы – з – гъэ – кlуа – щ.

Уэ --------- уэ -------- у -- – б – гъэ – кlуа – щ.

Ар ------- абы -------  . - – и – гъэ – кlуа – щ.

Дэ -------- дэ -------- ды – д – гъэ – кlуа – щ.

Фэ -------- фэ -------- фы – в – гъэ – кlуа – щ.

Ахэр --- абыхэм ---  . -- – а – гъэ – кlуа – хэ -- щ.

 

Ахэр сэ згъэкlуахэщ. Onları gönderdim.

Onlar gönderdiklerimdir.

 

Цlыкlухэр кызылай згъэкlуахэщ. – Çocukları Kızılay’a gönderdim.

Мазэрэ и анэмрэ Миекъуапэ згъэкlуахэщ.

Maze ile annesini Maykop’a gönderdim.

Maze ile annesi benim Maykop’a gönderdiklerimdir.

Хадэм узгъэкlуащ. – Seni bahçeye gönderdim.

 

Ben senin yanına ( buraya ) geldim türü cümleler.

Сидежым, уидежым, идежым, дидежым, фидежым, ядежым.

 

Сэ ------- сэ ------- сидежым ----- сыкъэкlуащ.

Уэ ------- уэ ------- уидежым ----- укъэкlуащ.

Ар ------ абы ----- идежым ------- къэкlуащ.

Дэ ------- дэ ------- дидежым ----- дыкъэкlуащ.

Фэ ------- фэ ------- фидежым ---- фыкъэкlуащ.

Ахэр -- абыхэм  -- иадежым ---- къэкlуахэщ.

 

Bu tablonun kullanılışı da Şöyledir:

 

Сэ ------- сэ ------- сидежым ----- сыкъэкlуащ.

Уэ ------- уэ ------- уидежым ----- укъэкlуащ.

Ар ------ абы ----- идежым ------- къэкlуащ.

Дэ ------- дэ ------- дидежым ----- дыкъэкlуащ.

Фэ ------- фэ ------- фидежым ---- фыкъэкlуащ.

Ахэр -- абыхэм  -- иадежым ---- къэкlуахэщ.

 

Фэ сэ сидежым фыкъэкlуащ.

Siz benim yanıma geldiniz.

Siz benim yanıma gelmiş olansınız.

 

Сэ ------- сэ ------- сидежым ----- сыкъэкlуащ.

Уэ ------- уэ ------- уидежым ----- укъэкlуащ.

Ар ------ абы ----- идежым ------- къэкlуащ.

Дэ ------- дэ ------- дидежым ----- дыкъэкlуащ.

Фэ ------- фэ ------- фидежым ---- фыкъэкlуащ.

Ахэр -- абыхэм  -- иадежым ---- къэкlуахэщ.

 

Сэ уэ уидежым сыкъэкlуащ.

Ben senin yanına geldim.

 

Beni sana Zafer gönderdi.

Seni bana Tanrı gönderdi.

Onu bana arkadaşlarım gönderdiler.

Ali’yi ona ben göndermiştim.

Mehmet’i bana sen mi gönderdin?

Bu tür cümleler:

Buradaki gönderme bir mektup veya koli türü değildir.

Yürüyen bir insanı göndermektir.

Düğer göndermelerin taşınan, sürülen şeylerin gönderimi farklıdır.

Хьын – Taşınan bir varlığı götürmek.

Хун – Sürülen bir varlığı götürmek

Шэн – Beraberinde bir canlıyı götürmek. ( taşımadan )

Кlуэн – Yürüyen bir insanı götürmek.

 

** щ – kalkarsa soru cümlesi,

** щ  -- yerine къым veya lым gelirse olumsuz cümle,

** щ – yerine къэ veya lэ gelirse olumsuz soru cümlesi,

** щ – yerine т gelirse bitmiş saman cümlesi,

Olduklarını zaten biliyoruz.

 

Gönderenin o olduğu yapı:

 

Сэ ------- сэ -------- абы ---- сы – къы – с – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

Уэ ------- уэ -------- абы ---- у - – къы – п – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

Ар ------ абы ------ абы ----  .  -– къы – . – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

дэ ------- дэ ------- абы ---- ды – къы – т – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

фэ ------- фэ ------- абы ---- фы – къы – ф – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

Ахэр -- абыхэм -- абы ----  . --– къы – а – ху – и – гъэ – кlуа – хэ -- щ.

 

Сэ ------- сэ -------- абы ---- сы – къы – с – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

Уэ ------- уэ -------- абы ---- у - – къы – п – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

Ар ------ абы ------ абы ----  .  -– къы – . – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

дэ ------- дэ ------- абы ---- ды – къы – т – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

фэ ------- фэ ------- абы ---- фы – къы – ф – ху – и – гъэ – кlуа – щ.

Ахэр -- абыхэм -- абы ----  . --– къы – а – ху – и – гъэ – кlуа – хэ -- щ.

 

Уэ абы абы укъыхуигъэкlуащ.

Seni ona o gönderdi.

Sen, onun ona gönderdiğisin.

 

Gönderenin onlar olduğu yapı:

 

Сэ ------- сэ -------- абыхэм ---- сы – къы – с – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

Уэ ------- уэ -------- абыхэм ---- у - – къы – п – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

Ар ------ абы ------ абыхэм----  .  -– къы – . – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

дэ ------- дэ ------- абыхэм ---- ды – къы – т – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

фэ ------- фэ ------- абыхэм ---- фы – къы – ф – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

Ахэр -- абыхэм -- абыхэм ----  . --– къы – а – ху – а – гъэ – кlуа – хэ -- щ.

 

 

 

Сэ ------- сэ -------- абыхэм ---- сы – къы – с – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

Уэ ------- уэ -------- абыхэм ---- у - – къы – п – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

Ар ------ абы ------ абыхэм----  .  -– къы – . – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

дэ ------- дэ ------- абыхэм ---- ды – къы – т – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

фэ ------- фэ ------- абыхэм ---- фы – къы – ф – ху – а – гъэ – кlуа – щ.

Ахэр -- абыхэм -- абыхэм ----  . --– къы – а – ху – а – гъэ – кlуа – хэ -- щ.

 

 

Уэ сэ абыхэм укъысзуагъэкlуа?

Seni bana onlar mı gönderdi?

Sen, bana onların gönderdiği misin?

 

Уэ сэ си ныбжьэгъухэм укъысхуагъэкlуа?

Seni bana arkadaşlarım mı gönderdi?

Sen, benim arkadaşlarımın bana gönderdiği misin?

 

Şimdiki ve geniş zaman olarak;

Bu zaman kalıbı olumlu söylem ;

 

Сэ ------- сэ -------- абы ---- сы – къы – с – ху – е – гъа – кlуэ.

Уэ ------- уэ -------- абы ---- у - – къы – п – ху – е – гъа – кlуэ.

Ар ------ абы ------ абы ----  .  -– къы – . – ху – е – гъа – кlуэ.

дэ ------- дэ ------- абы ---- ды – къы – т – ху – е – гъа – кlуэ.

фэ ------- фэ ------- абы ---- фы – къы – ф – ху – е – гъа – кlуэ.

Ахэр -- абыхэм -- абы ----  . --– къы – а – ху – е – гъа – кlуэ -- хэ.

 

Şimdiki ve geniş zaman söylem kalıbı soru;

 

Сэ ------- сэ -------- абы ---- сы – къы – с – ху – и – гъа – кlуэрэ?

Уэ ------- уэ -------- абы ---- у - – къы – п – ху – и – гъа – кlуэрэ?

Ар ------ абы ------ абы ----  .  -– къы – . – ху – и – гъа – кlуэрэ?

дэ ------- дэ ------- абы ---- ды – къы – т – ху – и – гъа – кlуэрэ?

фэ ------- фэ ------- абы ---- фы – къы – ф – ху – и – гъа – кlуэрэ?

Ахэр -- абыхэм -- абы ----  . --– къы – а – ху – и – гъа – кlуэ – хэрэ?

 

Şimdiki ve geniş zaman olumsuz soru;

 

Сэ ------- сэ -------- абы ---- сы – къы – с – ху – и – гъа – кlуэкъэ?

Уэ ------- уэ -------- абы ---- у - – къы – п – ху – и – гъа – кlуэкъэ?

Ар ------ абы ------ абы ----  .  -– къы – . – ху – и – гъа – кlуэкъэ?

дэ ------- дэ ------- абы ---- ды – къы – т – ху – и – гъа – кlуэкъэ?

фэ ------- фэ ------- абы ---- фы – къы – ф – ху – и – гъа – кlуэкъэ?

Ахэр -- абыхэм -- абы ----  . --– къы – а – ху – и – гъа – кlуэ – хэкъэ?

 

Şimdiki ve geniş zaman olumsuz;

 

Сэ ------- сэ -------- абы ---- сы – къы – с – ху – и – гъа – кlуэкъым.

Уэ ------- уэ -------- абы ---- у - – къы – п – ху – и – гъа – кlуэкъым.

Ар ------ абы ------ абы ----  .  -– къы – . – ху – и – гъа – кlуэкъым.

дэ ------- дэ ------- абы ---- ды – къы – т – ху – и – гъа – кlуэкъым.

фэ ------- фэ ------- абы ---- фы – къы – ф – ху – и – гъа – кlуэкъым.

Ахэр -- абыхэм -- абы ----  . --– къы – а – ху – и – гъа – кlуэ – хэкъым.

 

Bu çaprazlamaların her birinden 28 er cümle türetildiğini söylemiştik.

Bu alanda kendini geliştirmek dili konuşma için çok kolaylıklar kazandıracaktır. Ben bu sistemi öğrettiklerim ilk dersten itibaren cümleler türetmeye hemen başladıklarına kendim şahit oldum. Dilin öğrenimini kolay kılan da bu matematiksel yapı olduğu gibi kişiyi düşünen insan kılan hafızayı güçlendiren, yaşlandıkça tecrübeli oluş nedeni olduğunu düşündüğüm şey de bu olsa gerektir. Bir Adige yaşlısının sohbetinin ne kadar tatlı olduğu ve anlamlı bu kadar söylemi nereden bulduğu konusunda insanı şaşırttığı olgu da bu olsa gerektir. Ben her zaman benden büyüklerin sohbetlerini dinlerken her zaman Tanrıya dua etmişimdir; Ya Rabbi bunlar yorulup sohbetleri kesilmese diye. Veya hiç okul eğitimi görmemiş yaşlı dede veya ninelerin iyi dileklerinde kullandıkları güzel cümleleri çok düşünmüşümdür. Bu kadar veciz ve güzel cümleleri bir araya getirip nasıl söyleyebiliyorlar diye hayretler içerisinde kalmışımdır. En yaşlısının hayata katkılarının derinliğinin ölçümünün sınırı olmadığını sanıyorum. Tanrı onları çok yıllar başımızdan eksik etmesin. Aramızdan ayrılanları da cenneti ile mükafatlandırsın. Amin.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

 

Adıgece Ders No:28

Aralık 17, 2018

Direkt olarak. Şahısların eylemi olarak.

Тхэ – Yazıyor olmak.

Тха – Yazmış olmak. ( sıfat )

Тхэн – Yazacak durumda olmak.

 

İndirekt. Bir şeyi yazmak olarak.

Тхы – Yaz emri. Ona onu yaz emri.

Тх – Yazıyor olmak.

тха – Yazmış olmak. ( Sıfat )

Тхын – Bir şeyi yazacak olmak.

Тхыгъэ – Yazılı metin.

 

Bu konu şu şekilde anlatılabilir. Ben gidiyorum. Cümlesinde giden kendi şahıstır. Başkası ile ilgisi, her hangi bir nesne ile ilişiği yoktur. Ben götürüyorum. Cümlesi düşünülür ise gidenden başka esas konu götürülen şey ile ilgilidir. Birinci cümle şahsın veya nesnenin yaptığı eylem, ikinci cümlede dolayılı olarak şahsın veya nesnenin diğer şahsa veya nesneye yaptırdığı konu bahsimiz oluyor. Çekimlenmeleri de farklı yapılarda oluşuyor.

 

Şimdi birinci tür cümleyi örneklendirelim; eylem olarak

 

Сэ сотхэ. – Ben yazıyorum.

Уэ уотхэ. – Sen yazıyorsun.

Ар матхэ. – O yazıyor.

Дэ дотхэ. – Biz yazıyoruz.

Фэ фотхэ. – Siz yazıyorsunuz.

Ахэр матхэхэ. – Onlar yazıyorlar.

 

Сэ сытхащ. -- Ben yazdım.

Уэ утхащ. – Sen yazdın.

Ар тхащ. – O yazdı.

Дэ дытхащ. -- Biz yazdık.

Фэ фытхащ. – Siz yazdınız.

Ахэр тхахэщ. – Onlar yazdılar.

 

Сэ сытхэнщ. – Ben yazarım.

Уэ утхэнщ. – Sen yazarsın.

Ар тхэнщ. – Onlar yazarlar.

Дэ дытхэнщ. – Biz yazarız.

Фэ фытхэнщ. – Siz yazarsınız.

Ахэр тхэнхэщ. – Onlar yazarlar.

 

Сэ сытхэнущ. – Ben yazacağım.

Уэ утхэнущ. – Sen yazacaksın

Ар тхэнущ. – O yazacak.

Дэ дытхэнущ. – Biz yazacağız.

Фэ фытхэнущ. – Siz yazacaksınız.

Ахэр тхэнухэщ. – Onlar yazacaklar.

 

Sanırım şahıs eklerinin oluşumlarını,

Сэ, уэ, ар, дэ,фэ,ахэр

fiile eklemlenişlerine dikkat ettiniz.

Сы, у, . , ды, фы, . Şeklinde oluşmaktadır.

 

Şimdi de ikinci tür fiile bakalım; bir şeyi yazmak olarak

 

Сэ сотх. – Ben yazıyorum.

Уэ ботх. – Sen yazıyorsun.

Абы иетх. – O yazıyor.

Дэ дотх. – Biz yazıyoruz.

Фэ фотх. Siz yazıyorsunuz.

Абыхэм иатх. ( ятх. ) Onlar yazıyorlar.

 

Сэ стхащ. – Ben yazdım.

Уэ птхащ. – Sen yazdın.

Абы итхащ. – O yazdı.

Дэ ттхащ. -- Biz yazdık.

Фэ фтхащ. – Siz yazdınız.

Абыхэм иатхащ.( ятхащ ) – Onlar yazdılar.

 

Сэ стхынщ. – Ben yazarım.

Уэ птхынщ. – Sen yazarsın.

Абы итхынщ. -- O yazar.

Дэ ттхынщ. – Biz yazarız.

Фэ фтхынщ. – Siz yazarsınız.

Абыхэм иатхынщ.( ятхынщ ) Onlar yazarlar.

 

Сэ стхынущ. -- Ben yazacağım.

Уэ птхынущ. Sen yazacaksın.

Абы итхынущ. – O yazacak.

Дэ ттхынущ. -- Biz yazacağız.

Фэ фтхынущ. – Siz yazacaksınız.

Абыхэм иатхынущ. (ятхынущ ) Onlar yazacaklar.

 

Şahısların ve şahıs eklerinin nasıl oluştuğuna sanırım dikkat ettiniz.

Bu çekimlerin başında yazdığın şeyin ne olduğu gelmektedir.

Ya bilinen bir şeydir veya ne ise o gelmek durumundadır.

Усэр сэ сотх.

Şiiri ben yazıyorum. Gibi.

Романыр уэ птхынущ.

Romanı ben yazacağım. Gibi.

Сэ, уэ, абы, дэ, фэ, абыхэм

Fiil başına gelen şahıs eklerini de sanırım gördünüz.

С  veya з, у veya б veya  п, и veya иэ (е )veya ие,

 д veya т, в veya ф , а veya  иа veya я

Bu şahıs ekleri fiil başlarına sesleri gür, basık, ezik durumlarına göre gelir.

 

Eylem olarak yemek; шхэн

 

Сошхэ. – Yiyorum.

Уошхэ. – Yiyorsun.

Машхэ. – Yiyor.

Дошхэ. – Yiyoruz.

Фошхэ. – Yiyorsunuz.

Машхэхэ. – Yiyorlar.

 

Bu şimdi yapılan eylemin belirtilişi özel bir söylem gösteriyor.

Сы, у, ма, ды, фы, ма – хэ.

Üçüncü şahıslar bu şimdiki olumlu söylem dışında şahıs eki almıyor.

Bu tür fiillerin çok açık farklılığı da fiil çekiminde üçüncü şahıslar ма ile başlıyor ise o fiil birinci tür fiillerden olduğu açıkça belli olur. Bu fiillerin olumsuz, olumsuz soru, olumsuz soru ve diğer zamanlar ile ilgili tüm şekillerdeki aldığı şahıs ekleri aynıdır. Сы, у, . , ды, фы, . – хэ.

 

Шха – yemek yemiş olan

Сы Илхьэнщ.--  İlhan’ım.

Сы Заферщ. – Zafer’im

Сы Аднанщ.--  Adnan’ım

Хужь – Beyaz.

Сыхужьщ.—Beyazım.

Щхъуантlэ – Yeşil.

Сыщхъуантlэщ. – Yeşilim.

Егъэджакlуэ – Öğretmen.

Сыегъэджакlуэщ. – Öğretmenim.

Цlыху – İnsan.

Сыцlыхущ. – İnsanım.

 

Сышхащ. – Yedim.Yemiş olanım.

Ушхащ. – Yedin.

Шхащ. – Yedi.

Дышхащ. – Yedik.

Фышхащ. – Yediniz.

Шхахэщ. – Yediler.

 

Bir şeyi yemek olarak; ilk sözcük olarak yenilen nesnenin adı gelir veya bilinen malum şey ise gelmezse de o anlaşılacaktır. Yediğin şey.

 

Мыlэрысэр сэ сшхащ. – Elmayı ben yedim.

Мыlэрысэр уэ пшхащ. – Elmayı sen yedin.

Мыlэрысэр абы ишхащ. – Elmayı o yedi.

Мыlэрысэр дэ тшхащ. – Elmayı biz yedik.

Мыlэрысэр фэ фшхащ. – Elmayı siz yediniz.

Мыlэрысэр абыхэм яшхащ. – Elmayı onlar yediler.

 

Мыlэрысэр  сшхащ. – Elmayı yedim.

Мыlэрысэр  пшхащ. – Elmayı yedin.

Мыlэрысэр  ишхащ. – Elmayı yedi.

Мыlэрысэр  тшхащ. – Elmayı yedik.

Мыlэрысэр  фшхащ. – Elmayı yediniz.

Мыlэрысэр  яшхащ. – Elmayı yediler.

 

Мыlэрысэр абы ишхащ. – Elmayı o yedi.

Мыlэрысэр Зафер ишхащ. – Elmayı Zafer yedi.

 

Eğer cümle başında sözü edilen bir şey var ise bu ikincil yapıyı gerektirir.

Şahıslar  ар olan sıralama  i ( р ) halindedir.

Şahıslar  абы olan sıralama e ( м ) halindedir.

Veya belirteç dirler. Arapçadaki ( el ) veya İngilizcedeki ( the )

 

Bir sıfatı olmak büyümek, güzel olmak  хъун ile yapılır.

 

Ин сохъу. – Büyüyorum.

Ин уохъу. – Büyüyorsun.

Ин мэхъу.—Büyüyor.

Ин дохъу. – Büyüyoruz.

Ин фохъу. – Büyüyorsunuz.

Ин мэхъухэ. – Büyüyorlar.

 

Дахэ сыхъуащ. – Güzel oldum.

Дахэ ухъуащ. – Güzel oldun.

Дахэ хъуащ. – Güzel oldu.

Дахэ дыхъуащ. – Güzel olduk.

Дахэ фыхъуащ. – Güzel oldunuz.

Дахэ хъуахэщ. – Güzel oldular.

 

Щэныфlэ сыхъунщ. – Güzel ahlak sahibi oldum.

Щэныфlэ ухъунщ. – Güzel ahlak sahibi oldun.

Щэныфlэ хъунщ. – Güzel ahlak sahibi oldu.

Щэныфlэ дыхъунщ. – Güzel ahlak sahibi olduk.

Щэныфlэ фыхъунщ. – Güzel ahlak sahibi oldunuz.

Щэныфlэ хъунхэщ. – Güzel ahlak sahibi oldular.

 

Щхьэзэ сыхъуат. – Deli olmuştum.

Щхьэзэ ухъуат. – Deli olmuştun.

Щхьэзэ хъуат. – Deli olmuştu.

Щхьэзэ дыхъуат. – Deli olmuştuk.

Щхьэзэ фыхъуат. – Deli olmuştunuz.

Щхьэзэ хъуахэт. – Deli olmuşlardı.

 

Егъэджакlуэ сыхъунут. – Öğretmen olacaktım.

Егъэджакlуэ ухъунут. – Öğretmen olacaktın.

Егъэджакlуэ хъунут. – Öğretmen olacaktı.

Егъэджакlуэ дыхъунут. – Öğretmen olacaktık.

Егъэджакlуэ фыхъунут. – Öğretmen olacaktınız.

Егъэджакlуэ хъунухэт. – Öğretmen olacaklardı.

 

Лъагъугъуафlэ сыхъунт. – Sevimli olurdum.

Лъагъугъуафlэ ухъунт. – Sevimli olurdun.

Лъагъугъуафlэ хъунт. – Sevimli olurdu.

Лъагъугъуафlэ дыхъунт. – Sevimli olurduk.

Лъагъугъуафlэ фыхъунт. – Sevimli olurdunuz.

Лъагъугъуафlэ хъунхэт. – Sevimli olurlardı.

 

Yapmak  -- щlын

Bir şeyi yapmak olduğundan ikinci tür çekime girer.

 

Шхын сщlащ. – Yemek yaptım.

Шхын пщlащ. – Yemek yaptın.

Шхын ищlащ. – Yemek yaptı.

Шхын тщlащ. – Yemek yaptık.

Шхын фщlащ. – Yemek yaptınız.

Шхын ящlащ. – Yemek yaptılar.

 

Birine veya bir nesneye yaptırmak  гъэ ön eki ile yapılır.

Гъэлэжьэн – Çalıştırmak.

Гъэпщэфlэн – Yemek yaptırmak.

Гъэгъун – Kurutmak.

Гъэутхъуэн – Bulandırmak. ( suyu )

Гъэфlэн – Nazlamak.

Гъэшхэн – Yemek eylemini yaptırmak.

Гъэжьэн – Pişirmek.

 

Birine veya bir nesneye, kendine bir şey yaptırmak.

 

Зыгъэпсэхун. – Dinlenmek .( kendini dinlendirmek )

Зыгъэгъущын. -- Kurulanmak

Зыгъэщlэрэщlэн. – Süslenmek.

Зыгъэгусэн.  – Küsmek.

Зыгъэпскlын. – Yıkanmak. ( banyo yapmak )

Зытхьэщlын. – Yıkanmak. ( el yüz yıkamak)

 

Şimdi bu birinci tür ve ikinci tür fiilleri listeleyelim.

 

Birinci tür fiiller, şahsın veya nesnenin eylemi olan söylemler.

İkinci tür fiiller ise diğer bir şahsı veya bir nesneyi dahil eden fiiller.

 

Бэуэн – nefes almak  –-- гъэбэуэн -- birine nefes aldırmak

Плъэн  -- bakmak –-- еплъын – bir şeye bakmak

Дэlуэн  -- dinlemek –-- едэlуэн – bir şeyi dinlemek

Дэlуэн – dinlemek  – --гъэдэlуэн – birine dinletmek

Щэlун – sayıklamak ----  гъэщэlун – birini sayıklatmak

Мэхын – bayılmak – --гъэмэхын -- bayıltmak

Жейн  -- uyumak –-- гъэжейн – birini uyutmak

Щхьэукъуэн  -- uyuklamak – гъэщхьэукъуэн -- uyuklatmak

Псэлъэн – konuşmak –-- гъэпсэлъэн – konuşturmak

Псэлъэн – konuşmak –-- епсэлъэн – biriyle konuşmak

Псэлъэн – konuşmak –-- къэупсэлъын -- bir konuda konuşmak

Хуэбэн  -- ısınmak – --гъэхуэбэн – bir şeyi ısıtmak

Пlыщlэн – üşümek –-- гъэпlыщlэн – birini üşütmek

Ужьыхын – soğumak –-- гъэужьыхын -- soğutmak

Бэмпlэн  -- bunalmak –-- гъэбэмпlэн -- bunaltmak

Гузэвэн  -- meraklanmak –-- гъэгузывэн -- meraklandırmak

Дыхьэшхын  -- gülmek –-- гъэдыхьэшхын -- güldürmek

Дыхьэшхын  -- gülmek –-- щыдыхьэшхын -- birine gülmek

Гъын – ağlamak – гъагъын --– ağlatmak

Гъын – ağlamak – гъейн --– bir şeye ağlamak

Гъуейн – ağlamak ----  гъэгъуейн -- ağlatmak

Пыхьэн  -- ağlamak --– гъэпыхьэн -- ağlatmak

Гъуэхъуэн – çok yüksek sesle ağlamak -- гъэгъуэхъуэн

Пырхъын – horlamak ----  гъэпырхъын - horlatmak

lущэщэн – fısıldamak --– гъэlущэщэн -- fısıldatmak

lущэщэн  -- fısıldamak --– еlущэщэн – birine fısıldamak

Щхьэрывэн – gevezelk yapak – гъэщхьэрывэн -- yaptırmak

Гъуэлъын – yatmak –-- гъэгъуэлъын-- yatırmak

Тlысын  -- oturmak –-- гъэтlысын --oturtturmak

Тэджын – kalkmak –-- гъэтэджын -- kaldırmak

Увын – dikey durmak --– гъэувын – dikey durdurmak

Кlуэн  -- gitmek –-- гъэкlуэн -- göndermek

Гупсысэн  -- düşünmek –-- гъэгупсысэн -- düşündürmek

Гупсысэн – düşünmek –-- егупсысын – bir şeyi düşünmek

Щэтэн – yayılmak –-- гъэщэтэн – yayıltmak (oturuş )

Кlуэтэн – ( biraz öteye ) kaymak – гъэкlуэтэн -- kaydırmak

Жэн – koşmak –-- гъэжэн – birini koşturmak

Лъэн – buruşmak –-- гъэлъэн -- buruşturmak

Лълъэн – atlamak –- гъэлълъэн – atlatmak ( sıçratmak )

Лълъейн  -- sıçramak --– гъэлълъейн – sıçratmak

Пкlэн  -- atlamak --– гъэпкlэн – atlatmak ( uzun atlama )

Бэкъуэн – adım atmak --– гъэбэкъуэн – adım attırmak

Гуфlэн  -- sevinmek --– гъэгуфlэн  -- sevindirmek

Уэн – yıkılmak --– гъэуэн – yıkmak ( bir tarafa )

Уэн  -- vurmak --– еуэн – birine vurmak       

Уэн – vurmak --– егъэуэн birini birine vurdurmak

Зэуэн – savaşmak –-- гъэзэуэн – savaştırmak

Зэуэн – savaşmak --– езэуэн -- birine savaşmak

Лъхуэн – doğurmak ---- гъэлъхуэн – birine doğurtmak

Тlэсхъэн  -- gevşemek --– гъэтlэсхъэн -- gevşetmek

Пщын  -- sürünmek –-- гъэпщын -- süründürmek

Пщэфlэн – yemek yapmak  ---- упщэфlын – bir yemek türü yapmak

Тхьэщlэн – (eylem bulaşık) yıkamak --– тхьэщlын – bir şeyi yıkamak

Лъэсэн – Tanelileri yıkamak ( eylem adı) лъэсын—Bir şeyi yıkamak

Лъэlуэн – yalvarmak --– гъэлъэlуэн – yalvartmak

Лъэlуэн  -- yalvarmak –-- елъэlун – birine yalvarmak

Хъун  -- olmak –-- гъэхъун -- oldurmak

Бжьыбжьын – iğnelenmek ---- гъэбжьыбжьын

Плъын  -- kızmak ( demir gibi ) --– гъэплъын—kızdırmak ( fırını )

Губжьын – kızmak ( duygu) --– гъэгубжьын -- kızdırmak

Губжьын – kızmak --– хуэгубжьын – birine kızmak

Вэн – kaynamak –-- гъэвэн – kaynatmak ( pişirmek )

Вын – erimek –-- гъэвын -- eritmek

Жьэн – kızarmak --– гъэжьэн -- kızartmak

Дэуэн – davacı olmak – едэуэн – birine davacı olmak

Жэбзэн – (su ) temizlenmek – гъэжэбзэн – temizletmek

Гъутхьэн – işemek –- гъэгъутхьэн -- işetmek

Гъущын – kurulanmak  -– гъэгъущын -- kurulatmak

Гъун – kurumak –-- гъэгъун -- kurutmak

Упсыфын – ıslanmak –-- гъэупсыфын – ıslatmak

Уцlынын  -- cıvımak --– гъэуцlынын -- cıvıtmak

Удырэщхъун – uyuşmak – гъэудырэщхъун -- uyuşturmak

Упщlэн  -- sormak --– щlэупщlэн – birini sormak

Пщlэн  -- çapalamak --– гъэпщlэн -- çapalatmak

Тlэн – bellemek –-- къэтlын –( toprağı ) bellemek

Пщlыпщlын – yıldızlanmak parıldamak -- гъэпщlыпщlын

Пlэрэпlэн –  ( göz )oynamak --  гъэупlэрэпlэн -- oynatmak

Бзэрэбзэн --  ---- гъэбзэрэбзэн

Джэн – çağrı yapmak  --– еджэн -- birini çağırmak

Пхъуэн – aniden dalmak uzanıp alma hareketi -- епхъуэн

Пхъуэн  ---- гъэпхъуэн

lэпхъуэн  -- göçmek – гъэlэпхъуэн – göçürmek

Узын – ağrımak –-- гъэузын -- ağrıtmak

Лlэн  -- ölmek ---- гъэлlэн -- öldürmek

Тхьэусыхэн – şikayet etmek -- гъэтхьэусыхэн

Тхьэусыхэн – хуэтхьэусыхэн – birine şikayet etmek

Лъэтэн – uçmak – гъэлъэтэн – uçurmak

Хъейн – kımıldamak – гъэхъейн -- kımıldatmak

Кlэрэхъуэн—Dönmek --  гъэкlэрэхъуэн -- döndürmek

Джэрэзын -- Dönmek – гъэджэрэзын -- döndürmek

Джэлэн – yıkılmak – гъэджэлэн -- yıkmak

Бжэрэбжэн – söylenmek – гъэбжэрэбжэн -- söylendirmek

Бжэн – saymak – гъэбжэн – saydırmak

Бжэн – saymak – егъэбжын – bir şeyi saydırmak

Бзэн – biçmek  – гъэбзэн – biçtirmek ( elbise )

Бзэн – biçmek – егъэбзын – biçtirmek ( elbise )

Гужьейн – telaşlanmak – гъэгужьейн -- telaşlandırmak

Лъэпlэстхъэн – çırpınmak – гъэлъэпlэстхъэн – çırpındırmak

 Лъэпхъэщэн – kurcalamak -- къэулъэпхъэщын

Ткlун – erimek – гъэткlун – eritmek

Щтын – donmak – гъэщтын – dondurmak

Щтэн  -- ürkmek – гъэщтэн – ürkütmek

Щтэн – almak. Edinmek – къэщтэн – bir şeyi almak

Щтэн  -- edinmek – егъэщтэн – edindirmek

Лъыхъуэн – aramak – гъэлъыхъуэн -- aratmak

Гъуэщэн – şaşırmak – гъэгъуэщэн – bir şeyi şaşırmak

Гуэшэн  -- paylaşmak – гъэгуэшэн –  birine paylaştırmak

Гуэшэн – paylaşmak – гуэшын – bir şeyi paylaşmak

Кэн – çatlamak – гъэкэн -- çatlatmak

Къутэн – kırılmak – къутэн – kırılmak

Щэщэн – tuz buz olmak – гъэщэщэн—tuz buz etmek

Джэгун – oynamak – гъэджэгун -- oynatmak

Гушыlэн – şaka yapmak – гъэгушыlэн – şaka yaptırmak (konuşmak )

Уэршэрын – sohbet etmek – гъэуэршэрын – sohbet ettirmek

Хъуэпсэн – aşık olmak – ехъуэпсэн – birine aşık olmak

Хъуэпскlын – şimşek çakmak -- гъэхъуэпскlын

Пскэн – öksürmek – гъэпскэн -- öksürtmek

Пыджэн – toslamak -- гъэпыджэн

Пlэскlуэн  -- cimciklemek – гъэпlэскlуэн -- cimcikletmek

Пlэскlуэн  -- cimciklemek – епlэскlун – birini cimciklemek.

Пцlэн – mayalanmak – гъэпцlэн -- bir şeyi mayalandırmak

Хъущlэн – kızgınlık söylemek – гъэхъущlэн -- söyletmek

Бэнэн – güreşmek – гъэбэнэн – güreştirmek

Бэнэн – havlamak – гъэбэнэн -- havlatmak

Фыщlэн – boğuşmak – гъэфыщlэн -- boğuşturmakn

Фыщlэн  -- boğuşmak – ефыщlын – biriyle boğuşmak

Хущхьэн – esnemek – гъэхущхьэн – esnetmek

Фийн – ıslıklamak – щlэфиен – birinin peşinden ıslıklamak

Фийн  -- ıslıklamak – гъэфийн -- ıslıklatmak

lуэн – seslenmek – гъэlуэн – duyurmak

lуэн  -- sapı sürmek ( gem ile veya tınaz mak ) гъэlуэн

Уфlейн – kirlenmek – гъэуфlейн -- kirletmek

Ушыбзэн – elemek – ушыбзын -- bir şeyi elemek

Ухуэнщlэн – eleme --  ухуэнщlын—bir şeyi elemek ( un )

Кlыщтэн – savurmak – кlыщтэн -- savurmak

Кlыщтэн – savurmak – гъэкlыщтэн -- savurtturmak    

Бияун – susmak – гъэбияун -- susturmak

Щэхуэн  -- alışveriş – къэщэхун – bir şey satın almak

Щэхуэн – alışveriş – щэн – bir şey satmak

Щэхуэн  -- alışveriş – ещэн – birine bir şey satmak

Тlэхъуэн – kaşınmak – етlэхъун – bir şeyi kaşımak

Убзэн – yalvarmak – гъэубзэн -- yalvartmak

Убзэн – yalvarmak – еубзэн – birine yalvarmak

Бзытхэн – tükürmek – гъэбзытхэн – birini tükürtmek

Бзытхэн – tükürmek – ебзытхын – bir şeye tükürmek

Лэжьэн – çalışmak – гъэлэжьэн – çalıştırmak

Лэжьэн – çalışmak – хуэлэжьэн – birine çalışmak

Лэжьэн – çalışmak – дэлэжьэн—biriyle çalışmak

Лъэщlэн – silmek – лъэщlын – bir şeyi silmek

Пlэнкlын – patlamak – гъэпlэнкlын -- patlatmak

Гъуэгъуэн – gürlemek – гъэгъуэгъуэн – gürletmek

Тхэн – yazmak – тхын – bir şey yazmak

Щхэн – yemek –шхын – bir şey yemek

Гъуэлъхьэн – kuluçkaya yatmak – гъэгъуэлъхьэн

Дийн – donmak – гъэдийн – dondurmak

Тхъэн – bir eli yağda bir eli balda olmak --гъэтхъэн

Щэкlуэн – avlanmak – ещэкlуэн -- bir şeyi avlamak

Утхынытхэн – dalgalanmak – гъэутхынытхэн -- dalgalandırmak

Кlуэсэн – kaçmak – гъэкlуэсэн – kaçırmak

Кlуэсэн – gizli ve sessiz bitmek – гъэкlуэсэн -- söndürmek

Кlуэдын – kaybolmak – гъэкlуэдын – kaybetmek

Гушхуэн – yüreklenmek – гъэгушхуэн – yüreklendirmek

Гумэщlэн – içli olmak – хуэгумэщlэн – birine içtenlik davranışı

Тlыгъуэн – kal meyvenin tatlanması – гъэтlыгъуэн -- tatlandırmak

lущlэн – yontmak  -- еlущlын – bir şeyi yontmak ( ağacı )

Шэсын – atlanmak – гъэшэсын -- atlandırmak

Гъуэтэн – küflenmek – гъэгъуэтэн -- küflendirmek

Ухулийн – paslanmak – гъэухулийн -- paslandırmak

Укlытэн – utanmak – гъэукlытэн -- utandırmak

Шынэн – korkmak – гъэшынэн -- korkutmak

Шынэн – korkmak – щышынэн – birinden korkmak

Щыпэн  -- toplamak – гъэщыпэн – toplatmak

Гурымын – böğürmek – гъэгурымын – böğürtmek

Тхъуэн  -- aklaşmak kırlaşmak – тхъун—bir şeyi kırlaşmak

Пlэщlэн – acelesi olmak – гъэпlэщlэн – acele ettirmek

Гувэн – gecikmek – гъэгувэн -- geciktirmek

Убэлэцын – ( saç ) dağınık olmak – гъэубэлэцын – dağıtmak

Хъуэхъуэн – dua etmek – гъэхъуэхъуэн – dua ettirmek

Хъуэхъуэн – dua etmek – ехъуэхъун – birine dua etmek

Лlыщlэн – memuriyet – гъэлlыщlэн – memuriyet ettirmek

Лlыщlэн – memuriyet – хуэлlыщlэн – birine memuriyet etmek

Гъущlэн – susuz kalmak – гъэгъущlэн – susuz bırakmak

Жьэгъуэшхэн – geviş getirmek –гъэжьэгъуэшхэн -- getirtmek

Кlэзызын – titremek – гъэкlэзызын -- titretmek

Хъуэнэн – küfretmek – гъэхъуэнэн – küfrettirmek

Хъуэнэн – küfretmek – ехъуэнын – birine küfretmek

Бйэн – beddua etmek – гъэбйэн – beddua ettirmek

Убэн – dedikodu etmek – гъэубэн – dedikodu ettirmek

Удэфэн – şımarmak – гъэудэфэн – şımartmak

Укъуейн – kavlamak – гъэукъуейн – kavlatmak

Жэн  -- akmak ----  гъэжэн -- akıtmak

Жэн – koşmak ---- гъэжэн -- koşturmak

 

İleri derslerde bu fiillerle ilgili nihai çalışmalar da yapılacaktır. Şimdilik daha çok kullanıldıklarını düşündüğüm fiillerin bunlar olduğunu düşünerek bu kadarı ile yetiniyorum. Bu açıklamalar da kısmi açıklamalardır. Bizler eğer fiilleri inceler isek bize bir bakış açısı kazandırır diye düşünüyorum.

Burada yazılan birinci sütun fiiller Direkt olarak kişi veya nesnenin bizzat yaptığı eylemin adının zikredilmesidir ve birinci tür fiiller gibi çekimlenirler. İkinci sütundaki fiiller ise bir şeyin veya bir kişinin söz konusu edilip şahısların figüran veya memur durumuna girdiği yapılardır.

Сэ сохъуахъуэ.

Уэ уохъуахъуэ.

Ар мэхъуахъуэ.

Дэ дохъуахъуэ.

Фэ фохъуахъуэ.

Ахэр мэхъуахъуэхэ.

Гъэ – ön eki ile geçişlilik sağlanışı sanırım dikkatinizden kaçmaz.

 

Сэ  ------- сэ -------  сы – з – гъэ – хъуэхъуащ.

Уэ  ------- уэ ------- у - – б – гъэ – хъуэхъуащ.

Ар  ----- абы ------  .- – и – гъэ – хъуэхъуащ.

Дэ  ------- дэ ------ ды – д – гъэ – хъуэхъуащ.

Фэ  -------  фэ ------фы –  в – гъэ – хъуэхъуащ.

Ахэр -- абыхэм -- . -- – а – гъэ – хъуэхъуахэщ.

 

Сэ фэ сывгъэхъуэхъуащ.

Bu şekilde tablodan üretilebilecek 28 cümleyi oluşturunuz.

 

Ayrıca fiillerin sonuna belirtili eki alarak gelen Ali’dir türü yapılara da ileride gireceğiz.

Къафэ хъыджэбзыр Мазэщ.—Oynayan kız Maze’dir.

Пшынауэр Мазэ и нанэрщ.—Müzisyen Maze’nin ninesidir.

Ди хьэщlэр Заферщ. Misafirimiz Zafer’ dir.

Дыгъуасэ хэт къыфхуэкlуар?—Dün geleniniz kimdi?

Къытхуэкlар Заферщ. -- Gelenimiz Zafer’ di.

Къкlуар плъэгъуа? – Gelmiş olanı gördün mü?

Слъэгъуащ. – Gördüm.

Хэт ар? – Kimdir o?

Си ныбжьэгъурщ. – Arkadaşımdır.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

 

 

 

 

Adıgece Ders No:29

Aralık 17, 2018

Cümle yapıları ile ilgili olarak mesafe aldığımızı düşünüyorum. Hem ön ekler, hem son ekler ile ilgili de ilerlemeler kat ettik. Seslerin birer sözcük olduklarını zaten biliyoruz. Bu seslerin yan yana getirdikleri kombinezonlarla yeni sözcükler veya anlam ilgileri oluşturduklarını da ifade etmiştik. Genelde oluşan sözcüklerin açıklama biçiminde oluştuğu ile ilgili bilgiler de vermiştik. Buradan bütün sözcükler böyledir sonucu çıkarılamaz veya biz öyle söyleyemeyiz. Kökü ve gelişim süreci, oluşum biçimi üzerinde köklü çalışmalar yapıldıkça kesin sonuçlara varabiliriz, genellemeler yapabiliriz. Bu çalışmaları yaparken öğrenici durumunda olanların yeni keşifler yapmasına şiddetle ihtiyacımız vardır. Biz dili bildiğimiz için bazı yapılar dikkatimizden kaçmaktadır veya ben öyle düşünüyorum. Bir dil öğrenilirken ses bilgisi, sözcük bilgisi, cümle bilgisi olarak düşünülür ise burada ses bilgisi aynı zamanda sözcük bilgisi olarak düşünülebilir. Halen cümle bilgisi üzerine bir çalışma yapılmamıştır. Benim el yordamı ile yaptığım bu çalışma aslında bu eksikliğin keşfi ile ilgili bir seyahattir diyebiliriz. Bilinenlerden hareketle açıklanmamış konuları aydınlatmak ve bilinir duruma getirmektir. Cümle yapıları dağınık coğrafyadaki ayrı dillerin etkisi ile ayrı işletimler kazanmış olma ihtimali çok yüksektir. Bu nedenlerle kesin sonuca ulaşmak uzun araştırmaların sonucunda oluşacaktır. Bu nedenlerle dili yeni öğrenenlerin bazı şeylerin daha çabuk varma ihtimalleri yüksektir. Her ne olursa olsun anlatımına çalıştığımız dilin sonsuz anlatım kapasitesine sahip bir dil niteliği taşıdığı gerçeği ortadadır ve irdelendikçe derinlikleri biraz daha su yüzüne çıkmaktadır. Bunun böyle olmasına karşın öğreniminin de hiç zor olmadığının ise farkına varmak da önümüze çıkmış diğer bir gerçeğidir. Öğreniminin beni düşündüren tek zorluğu ise seslerin öğrenilmesindeki zorluktan ibarettir. Bu aşılabilinir ise gerisi kendiliğinden gelecektir. Anlamlar cümlenin gelişine göre oluşur.

 

Кхъэ -- Mezar

Кхъахэ – harabe, virane

Уэс -- kar

Уэсукхъуэ – kar fırtınası

Укхъуэн – bozgun, bozmak, karıştırmak

Жьы -- hava

Жьы – eski, yaşlı, çalışarak yaşlanmış

Тlорысэ – eski, kullanılmış, ikinci el

Щlын – bir şeyi yapmak

Щlэн – bir eylemi yapmak

Щlэн – bir şeyi bilmek

Щlэ -- yeni

Гу -- kalp

Гу -- araba

Гущlэ – yeni araba

Гужь – eski araba

Гу тlорысэ – kullanılmış araba, ikinci el araba

Гу кхъахэ – hurda araba

 

 Гущlэ къищэхуащ  Зафер . – Zafer yeni araba aldı.

Гур зы сэхьэт ипэ къишэри – Arabayı bir saat önce getirip

бжэlупэм къыlуигъэуващ. – kapının önüne koydu.

Гур щlэрыпсщ. – Araba yep yeni.

Гум и плъыфэр плъыжьщ. -- Arabanın rengi kırmızıdır.

Мэцlу – parlıyor.

Зыщlоцlыуэ – parıldıyor. ( Her tarafa ışıklar saçıyor. )

Мазэ къехауэ гум бгъэдэтщ. – Maze inmiş arabanın yanında duruyor.

Ар гум толъэщlыхь, -- Arabayı okşuyor,

Йодэхащlэ. – Onu seviyor.

Куэд  лъандэрэ -- Çoktandır

гу къищэхуну Зафер игу илът. – Zafer araba almayı tasarlıyordu.

Ауэ зэпигъэхуэфтэкъым. – Fakat imkanlarını yetiştiremiyordu.

Иджы гу уасэм  -- Şimdi araba fiyatının

И ныкъуэр зэхуихьэсри – Yarısını biriktirip

Къанэри lэрмылъхьэу – kalanı da borç olarak

Мазэкlэ ипшыныжыну – aydan aya ödemek üzere

Зэгурыlуэхэри -- anlaşarak

И гур пщlантlэм дигъэуващ. – arabasını avlusuna koydu.

Иджы Мазэ гу зэраlэхэм щогуфlыкl. – Şimdi Maze arabaları olduğu için seviniyor.

 

Сэ къэсщэхуащ. – Ben satın aldım.

Уэ къэпщэхуащ. – Sen satın aldın.

Абы къищэхуащ. – O satın aldı.

Дэ къэтщэхуащ. – Biz satın aldık.

Фэ къэфщэхуащ. – Siz satın aldınız.

Абыхэм къащэхуащ. – Onlar satın aldılar.

 

Гур lэрмылъхьэу къэсщэхуащ.—Arabayı veresiye aldım.

Гур lэрмылъхьэу къэпщэхуащ. .—Arabayı veresiye aldın.

Гур lэрмылъхьэу къищэхуащ. .—Arabayı veresiye aldı.

Гур lэрмылъхьэу къэтщэхуащ. .—Arabayı veresiye aldık.

Гур lэрмылъхьэу къэфщэхуащ. .—Arabayı veresiye aldınız.

Гур lэрмылъхьэу къащэхуащ. .—Arabayı veresiye aldılar.

 

Гур lэрылъхьэу къэсщэхуащ.—Arabayı peşin aldım.

Гур lэрылъхьэу къэпщэхуащ.  —Arabayı peşin aldın.

Гур lэрылъхьэу къищэхуащ.  —Arabayı peşin aldı.

Гур lэрылъхьэу къэтщэхуащ.  —Arabayı peşin aldık.

Гур lэрылъхьэу къэфщэхуащ.  —Arabayı peşin aldınız.

Гур lэрылъхьэу къащэхуащ.  —Arabayı peşin aldılar.

 

Куэд щlауэ гу зехуэкlэр Зафер иещlэ.

Zafer çoktandır araba sürmesini biliyor.

 

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр сэ сощlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр уэ бощlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр абы иещlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр дэ дощlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр фэ фощlэ.

 Куэд щlауэ гу зехуэкlэр абыхэм ящlэ.

 

Гур -- Arabayı

ди гъунэгъухэми – bizim komşularımız da

иджы гъунэгъум – bu yakın zamanlarda

къащэхуат. – Almışlardı.

 

Къэсщэхуат. – Almıştım.

Къэпщэхуат. – Almıştın.

Къищэхуат. – Almıştı.

Къэтщэхуат. – Almıştık.

Къэфщэхуат. – Almıştınız.

 

Къащэхуат. – Almışlardı.

 

Фэ фи гъунэгъми гу къищэхуат?

Sizin komşunuz da araba almış mıydı?

 

Къэсщэхуат? – Almış mıydım?

Къэпщэхуат? – Almış mıydın?

Къищэхуат? – Almış mıydı?

Къэтщэхуат? – Almış mıydık?

Къэфщэхуат? – Almış mıydınız?

Къащэхуат? – Almış mıydılar?

 

Абыхэм иа щlалэмрэ иа хъыджэбзымрэ

Onların kızları ile oğulları

Гур -- arabayı

Махуэ къэс  -- her gün

Псы тракlэурэ – üzerine su dökerek

Псы траутхэурэ – üzerine su serperek

Иатхьэщl -- yıkıyorlar

Иалъэщl. – siliyorlar.

 

Сотхьэщl. -- yıkıyorum

Ботхьэщl. -- yıkıyorsun

Иетхьэщl. -- yıkıyor

Дотхьэщl. -- yıkıyoruz

Фотхьэщl. -- yıkıyorsunuz

Иатхьэщl. -- yıkıyorlar

 

Солъэщl. -- siliyorum

Болъэщl. -- siliyorsun

Иелъэщl. -- siliyor

Долъэщl. -- siliyoruz

Фолъэщl. -- siliyorsunuz

Иалъэщl. -- siliyorlar

 

Стхьэщlащ.  -- yıkadım

Птхьэщlащ. -- yıkadın

Итхьэщlащ. -- yıkadı

Ттхьэщlащ. -- yıkadık

Фтхьэщlащ. -- yıkadınız

Иатхьэщlащ. -- yıkadılar

 

Слъэщlащ. -- sildim

Плъэщlащ. -- sildin

Илъэщlащ. -- sildi

Тлъэщlащ. -- sildik

Флъэщlащ. -- sildiniz

Иалъэщlащ. – sildiler

 

Genel kabullerden hareketle seslerden anlamlandırarak bu dizeleri çıkarmaya çalışın.

Макъхэм  егугъуурэ мы усэ цlыкlухэр гурыlуэгъуэ зыщыщl.

Теутхэ

Хэутхэ.

Псы теутхэ,

Псы хэутхэ.

Щхьэм теутхэ,

Нэм щlэутхэ.

Къыстеутхэ,

Къытхэутхэ.

Гурыфlыгъуэр

Гум иутхэ.

 

Къэкlуатэ.

Тlэкlу къэкlуатэ,

Тlэкlу нэкlуатэ.

Псым хэкlуатэ.

Зыщыкlуатэ.

Дахэу плъагъум

Бгъэдэкlуатэ.

Дэкlуэталlэ

Хэкlуэталlэ.

Хъугъуэ фlыгъкэм

Гу куркупсэм

Икlуэталlэ.

 

Пыщlыкl

Къыпыщlыкl

Ныпыщlыкl

Умгъэщащэу

Тlэкlу гуэщlыкl.

Ныкъуэ ныкъуэу

Зыпыщlыкl.

Зы дзэкъэгъуэ

Къыпыщlыкlи

Лъагъуныгъэ

Къыхэщlыкl.

 

Хэкlэ

Къыхэкlэ

Ныхэкlэ

Къытекlэ

Нытекlэ

Къыщlэкlэ

Ныщlэкlэ.

Къикlэ

Никlэ

Шэ къикlэ

Псы икlэ

Шей къысхуикlэ

Псы къыстекlэ зызгъэтхьэщl.

 

29 – 07 - 2008

 

ХЬЭКlУНЭРЭ КlУЭКlУНЭРЭ

 

Дэнэ укlуэрэ Хьэкlунэ?

Псыхьэ сокlуэ Кlуэкlунэ.

Сыт къэпхьынур  Хьэкlунэ?

Псы къэсхьынущ Кlуэкlунэ.

 

Хэт уи гъусэр Хьэкlунэ?

Быцэ си гъусэщ Кlуэкlунэ.

Псы lэфl къытхуэфхь Хьэкlунэ!

Аращ тщlэнур Кlуэкlунэ.

 

ЖЬЫРЫТЭДЖ  ДЗЫДЗУ

 

Жьыlуэу согъуэлъыж

Жьыlуэу сыкъотэдж.

Нанэ шэ тlэкlу къысхурекlэ

Сэ зызогъэтхъэж.

 

Сэ шэ тепщэчым

Щlакхъуэ хызоутэ,

Фошыгъу хызоудэ,

Сэ зызогъэтхъэж.

 

Сэ нащэ бзыгъэм

Шыгъу тlэкlу тызоудэ

Тэмэтус бзыгъэм

Шыгъу тlэкlу тызоудэ.

 

Жьыlуэу сыкъотэдж.

Пщэдджыжь къэс ар сошх.

Сэ зызогъэтхъэж.

Нанэ сегъэтхъэж.

 

31.08.2008

 

Aşağıdaki yapıda ortadaki şahıs zamirleri sadece sistemin kavratılması için yazılmıştır, günlük konuşmalarda ben sana sen bana şahısları söylenmez. Fiil başına gelen şahıs ekleri yeterli olur. Sıralamanın oluşumunun yerleşmesi için yazılmaktadır.

 

Şimdiki ve /veya her zaman

Bana biraz süt ( bardağıma ) döküyor olanımsın

 

Шэ тlэкlу сэ ----------  сэ ---------- къы – с –  ху – з –- о – кlэ.

Шэ тlэкlу уэ ---------- уэ ---------- къы – п – ху – б – о – кlэ.

Шэ тlэкlу абы ------ абы --------- къы – . – ху – ре ----- кlэ.

Шэ тlэкlу дэ ---------- дэ --------- къы – т – ху – д –- о – кlэ.

Шэ тlэкlу фэ ---------- фэ --------- къы – ф – ху – в – о – кlэ.

Шэ тlэкlу абыхэм -- абыхэм ---  къы – а – ху – ра --- – кlэ.

 

Шэ тlэкlу абыхэм сэ къахузокlэ.

Шэ тlэкlу къахузокlэ.

 

Şu anda eylemi yapmış durumdasın

 

Шэ тlэкlу сэ ---------- сэ ---------- къы – с – ху – и – с – кlа – щ.

Шэ тlэкlу уэ ---------- уэ --------- къы – п – ху – и – п – кlа – щ.

Шэ тlэкlу абы ------абы --------- къы – . – ху --. -- ри – кlа – щ.

Шэ тlэкlу дэ ---------- дэ --------- къы – т – ху – и – т – кlа – щ.

Шэ тlэкlу фэ ---------- фэ ---------къы – ф – ху – и – ф – кlа – щ.

Шэ тlэкlу абыхэм---абыхэм --- къы – а – ху -- . -- ра  – кlа – щ.

 

Шэ тэкlу фэ дэ къыфхуиткlащ.

Шэ тlэкlу къыфхуиткlащ.

 

Тхъэн – Bir eli yağda bir eli balda olmak veya

Тхъэжын – Her düşündüğü ve istediklerine erişerek  yaşamak.

 

Сотхъэ.

Уотхъэ.

Матхъэ.

Дотхъэ.

Фотхъэ.

Матхъэхэ.

 

Сытхъащ.

Утхъащ.

Тхъащ.

Дытхъащ.

Фытхъащ.

Тхъахэщ.

 

Сотхъэж.

Уотхъэж.

Мэтхъэж.

Дотхъэж.

Фотхъэж.

Мэтхъэжхэ.

 

Сытхъэжащ.

Утхъэжащ.

Тхъэжащ.

Дытхъэжащ.

Фытхъэжащ.

Тхъэжахэщ.

 

Сэ ------- сэ ------- сы – з – о – гъа – тхъэ.

уэ ------- уэ -------- у --- б – о – гъа – тхъэ.

Ар ----- абы ------- .  --- ие ----- гъа – тхъэ.

дэ ------- дэ ------- ды – д – о – гъа – тхъэ.

фэ ------- фэ ------- фы – в – о – гъа – тхъэ.

Ахэр -- абыхэм --  . ---- иа ----- гъа – тхъэ.

 

Сэ фэ сывогъатхъэ.

Сэ ------- сэ ------- сы – з --  гъэ – тхъа -- щ.

уэ ------- уэ -------- у --- б -- гъэ – тхъа -- щ.

Ар ----- абы ------- .  --- и  -- гъэ – тхъа -- щ.

дэ ------- дэ ------- ды – д -- гъэ – тхъа -- щ.

фэ ------- фэ ------- фы – в -- гъэ – тхъа -- щ.

Ахэр -- абыхэм --  . --- иа -- гъэ – тхъа -- щ.

 

Фэ сэ фызгъэтхъащ.

Bu tabloların pratikliğimizi geliştirmesi için işletimi üzerinde çalışmamız gerektiğini hiçbir zaman unutmamalı ve ihmal etmemeliyiz.

 

Сэ -------- сэ -------- сы --- з – гъэ – лъэпlащ.

Уэ -------- уэ -------- у ----- б – гъэ – лъэпlащ.

Ар ------ абы -------- .  ----и – гъэ – лъэпlащ.

Дэ -------- дэ -------- ды -- д – гъэ – лъэпlащ.

Фэ -------- фэ -------- фы -- в – гъэ – лъэпlащ.

Ахэр --- абыхэм --- . ----- иа – гъэ – лъэпlащ.

 

Сывгъэлъэпlащ

Сывгъэтхъащ

Тхьэм бейтхъэж фищl.

 

Дывгъэгъэпlащ

Дывгъэтхъащ

Тхьэм бейтхъэж фищl.

 

Дагъэлъэпlащ

Дагъэтхъащ

Гугъу къызэрыддехьар Тхьэм псапэу къаритыж.

Bizim için çektikleri zorlukları onlara Tanrı sevap olarak versin

 

Псапэ -- sevap

Псэкlуэд – yazık ( günah )

Псэгъэкlуэд – günah

 

Псапэр гуапэщ.

Гуапэр псапэщ.

 

Псэгъэкlуэд влэжьахэм фыхущlегъуэж,

İşlemiş olduğunuz günahlardan tövbe edin,

Фэ лъэlухэр Тхьэ лъапlэм идэнщ.

Dualarınızı yüce Tanrı kabul eder.

 

СЫ ЩЫЦlЫКlУМ

 

Елджэрыкъуэ и мэз джабэм

Мащlэрэ сэ гу схуакъым.

Е мэз джабэр е фэхур

Мащlэрэ къэсщыхьакъым.

 

А джабэм сэ махуэ къэс

Мывэхэр щезгъэукlурехт.

Сабэр уэгум ихьэжу

Сыкlэлъыплъу къезгъэжэхт.

 

Къэзгъэхъейт lэуэлъауэр

Згъэшынэрт хьэкlэкхъуакlэр.

Сыщlэфиеу щlэзгъапхъуэрт

Тхьэкlумэкlыхь мэзбжэнхэр.

 

 

Сэ а псом сащышынэрт

Ауэ сэ зезымыгъащlэрт.

Лlыгъэшхуэ сэ щызесхьэрт

Бэлыхь лажьэ иахэслъхьэрт.

 

Пхъэ гъурыр гум из къэтщlти

Мыгувэу дэ къэдгъэзэжт.

Дыкъызэрщlэкlыжу мэзым

Езыхэру къызхэднэжт.

31.07.2008

 

İstenmeden yapma etme eyleme gibi cümlelerin oluşumu da фl ön eki ile yapılır. Ben istemedim fakat gücüm yetmedi yaptı etti eyledi şeklindeki cümle yapısı;

 

Сэ ------ сэ -------мэзым ---- сы -- с – фlэ – кlуащ.

Уэ ------ уэ -------мэзым ----  у  --- п – фlэ – кlуащ.

Ар ----- абы ------мэзым ---- .  ---- . – фlэ – кlуащ.

Дэ ------ дэ -------мэзым ---- ды – т – фlэ – кlуащ.

Фэ ------ фэ -------мэзым ---- фы – ф – фlэ – кlуащ.

Ахэр – абыхэм --мэзым ---- я ---- а – фlэ – кlуащ.

 

Уэ абыхэм мэзым уафlэкlуащ.

Sen onlar istemeden onların engelleyememesi ile ormana gittin.

Bu cümle yapısında ilk şahıs giden, ikinci şahıs ise göndermek istemeyendir.

 

Eğer ikinci tür fiiller olursa oluşum şöyle olur;

 

Мыlэрысэр сэ ---------- сэ --------- с – фlэ--- с – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр уэ ---------- уэ --------- п – фlэ--- п – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр абы------- абы --------- . – фl ----и – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр дэ ---------- дэ --------- т – фlэ---т – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр фэ ---------- фэ --------- ф – фlэ—ф – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр абыхэм -- абыхэм --- я – фl ---- а – шх – а -- щ.

Мыlэрысэр фэ сэ ффlэсшхащ.

Elmayı siz bana yedirmeyecektiniz ama

İradeniz dışında güç yetmezliğinizle ben elmayı yedim.

Bu cümle kalıbı genişletilerek tüm zaman ve söylemlere genişletilecek olur ise sayfalar dolusu cümle ve kalıp türetilir. Biz sadece kalıbın işletilmesinde bir ön çalışma olsun diye verdik. İleride detayları da verilecektir. Bu kalıp işletilirken fiil başına eklenen şahıs ekleri günlük konuşmalarda yerini alır fakat ben sen diye ortadaki şahıs zamirleri aradan düşer ve gerekmedikçe kullanılmaz. Yani özellikle belirtilmek istenmiyor ise. Fiil başındaki birinci şahıs elmanın sahibi ve yedirmek istemeyendir, ikinci şahıs ise cebren yiyendir. Bir önceki yapı ile karşılaştırın.

Bu dilin ses dili olduğu gerçeğini ve ne anlama geldiğinin anlaşılmamış olduğunu izlenimlerimden çıkarıyorum. Kök kelime diller ile arasındaki farklılıkların anlaşılması gerekir diye düşünüyorum. Sözcüklerin yapılarına dikkat edilmelidir. Bu dilin eğitimi devlet düzeyinde profesyonel bir seviyeden ele alınıp eğitimi verilmediğinden anlatılanların anlaşılır kılınmasında zorluklar olduğu gibi öğrenicilerin de öğrenmesinde zorlukların olduğu kesindir. Öğrenici de kendini öğrenme zorunluluğu içerisinde görmeyebiliyor. Şimdi ne anlatmak istediğimi biraz daha somut ve basitleştirerek açmaya çalışayım. Türk dilindeki aslında bir kısmı da Türkçe olmayan kanepe, divan, insan, hayat, yaşam, kalem, kitap, okul, şehir, kasaba, belde, belediye, vali, kaymakam vb. sözcüklere bakalım.  Ka – ne – pe  bu sesler ile bu seslerin ifade ettiği nesne arasında bir ilgi ve alaka yoktur. Benzer şekillerde örneklemelerimizi çoğaltabiliriz. Bu düzeneğe nispeten benzer işletimi olan sözcükler de vardır, yatak, oturak gibi. Fakat bunlar dahi birazcık kokusu var gibidir yoksa tam birer örnek değildirler. Varlığın ismi insanların taktığı herhangi bir isimden oluşur. Sözcük genel kabul olur. Adige dilinde ise genel kabul sestir. Ses ise ilk seslendirilen ve öğretilendir. Ka ne pe sözcüğü bir açıklama biçimindedir.

Тетlысхьэпlэ bu sözcüğün tüm seslerinin ne anlama geldiğini çıkarmaya çalışırsanız ilerlemiş olursunuz. Тlыс buradaki genel kabulleri hatırlarsanız т  dan с ya geçmek olduğunu anlayabilirsiniz. Diğer sesleri de düşünerek yapıyı çözebilirsiniz. Bu dilde güzel bir söz vardır; ( Е улlын е улlэн ) ya adam gibi adam olursun ya da yok olursun. Ya taşıdığın değerlere sahip çıkar varlığını sürdürürsün ya da yok olursun. Yok olanlar sadece sizler de değilsiniz. Sonuncu da siz olmayacaksınız. Tanrı nice toplulukları işlediklerinden dolayı yeryüzünden yok etmiştir. Bu güzel kültürün yok olması da mensuplarının ciddiyeti veya bozgununa bağlıdır. Biz üzerimize düşeni yapar isek geri kalanı da takdir ne ise o olacaktır. Bu dil seslerden hareketle hayatın tüm gereklerini öğretendir. Tüm diller kültürlerinin taşıyıcısıdırlar. Fakat bu dilin ses temelli oluşunun ayrı bir farklılığı vardır. Dilin yapısı evrensel değerlerin kabulünü içermektedir. Tanrı anlayışımızı arttırsın. Amin.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

 

Hakkımızda

ÇerkesyaCerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.

Çok Okunanlar

Çerkesler Türk mü?

Çerkesler Türk mü?

Ara 02, 2018 Rate: 0.00

Kafkasya Neresidir?

Kafkasya Neresidir?

Ara 10, 2018 Rate: 0.00

Kabardey Aile Armaları

Oca 25, 2019 Rate: 0.00

Son Twetler

RT @profdrhalukkoc: Rusya Fed.Ank B.elçisi Aleksey Yerhov;1820-1870 yıllarında her türlü eziyet,baskı ve zorla topraklarından sürdükleri Ka…
https://t.co/z2AVKFGjVf
Adıge Cumhuriyeti'nin Kuruluş Yıl Dönümü Kutlu Olsun https://t.co/10PUan3hJA
RT @ajanskafkas: Mustafa Aydın Turan | Mehdi Nüzhet Çetinbaş yazdı https://t.co/bM0qHZIb6X https://t.co/LV5Nislevy
Follow Çerkesya on Twitter

Post Gallery

Çerkes Parası ve Kaffed'in Kozmik Aklı

Çerkeslerin Mitolojik Kahramanı Nart Sosruko Mobil Oyun Oluyor

Eski Kafkas halkları, Amerikan yerlileri ve Sibirya halklarıyla akrabaymış

Belgesel Film Gösterimi-Çerkes Atının Öyküsü Şağdi

Hayriye Melek Hunç Anısına Kitap Günleri

Adıgey Halkı Anadilde Eğitim İstedi

Sarıkamış’tan Bir Şehit Öyküsü

Efsanevi Kabardey Atları Dörtnala Geri Dönüyor

Çerkes Kültürüne Son Bir Yaşam Alanı