Adıgece Ders No:16

Aralık 17, 2018

Bu derste sözcüklerin oluşumu ile ilgili bir çalışma yürüteceğiz.

Dilin ses dili olması nedeniyle Bu çalışmayı iyi anlamak önemlidir.

Örnek olarak atmak ile ilgili sözcüklerin oluşumunu inceleyelim.

 

дзы -- at хыфlэдзэ -- (elindekini yere ) at дэдзей -- yukarıya at

едзых -- aşağıya at

 

Söyleyenin nerede olduğu sözcüğün oluşumunu etkiler

 

т - üzerini х - topluluğu и - bir şeyin içini п - ucunu щl - altını

д - iki şeyin arasını фl - takılı olmayı бгъэ - yanını бгъу- yanını

кlэщlэ - yanını

 

sesli harfle biten sözcükler at, sessiz harfle biten sözcükler den at

şeklinde oluşur.

 

Başına къ alan sözcüklerde söyleyen kendisinin bulunduğu yere doğru at demektedir. Kendisi altta üstte içinde dışındadır. Oraya at demektedir.

 

Başına н alan sözcükler de oraya doğru at demektedir, veya kendinin attığı yere doğru, kendinin gideceği yöne duğru bir at emri vermektedir.

 

Bu temel kabullerden hareketle aşağıdaki sözcükleri anlamlandırmaya çalışır isek işin zorluğunun olmadığını anlayabiliriz.

 

тедзэ тедз нытедзэ нытедз къытедзэ къытедз

хэдзэ хэдз ныхэдзэ ныхэдз къыхэдзэ къыхэдз

идзэ идз нидзэ нидз къидзэ къидз

 

пыдзэ пыдз ныпыдзэ ныпыдз къыпыдзэ къыпыдз

щlэдзэ щlэдз ныщlэдзэ ныщlэдз къыщlэдзэ къыщlэдз

дэдзэ дэдз ныдэдзэ ныдэдз къыдэдзэ къыдэдз

 

фlэдзэ фlэдз ныфlэдзэ ныфlэдз къыфlэдзэ къыфlэдз

дэдзей едзых ныдэдзей недзых къыдэдзей къедзых

 

бгъэдэдзэ бгъэдэдз ныбгъэдэдзэ

ныбгъэдэдз къыбгъэдэдзэ къыбгъэдэдз

 

бгъурыдзэ бгъурыдз ныбгъурыдзэ

ныбгъурыдз къыбгъурыдзэ къыбгъурыдз

 

кlэщlэдзэ кlэщlэдз ныкlэщlэдзэ

ныкlэщlэдз къыкlэщlэдзэ къыкlэщlэдз

 

кlэлъыдз ныкlэлъыдз къыкlэлъыдз

хыфlэдзэ ныхыфlэдзэ къыхыфlэдзэ

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым щlэдзэ. -- Elmayı ağacın altına at.

Мыlэрысэр жыг щlагъым щlэдз. -- Elmayı ağacın altından at.

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым къыщlэдзэ.

-- Elmayı ağacın altına at. ( söyleyen elmanın altında)

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым къыщlэдз.

-- Elmayı ağacın altından at. ( söyleyen elmanın altında değil)

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым ныщlэдзэ.

-- Elmayı ağacın altına at. ( söyleyen kendisi de atıyor veya oraya gidecek)

 

Мыlэрысэр жыг щlагъым ныщlэдз. -- Elmayı ağacın altından at.

( söyleyen de dışarı atıyor veya dışarıya çıkacak oraya atılmasını istiyor.)

 

Bu söylemlerin hepsi karşıdakine yani muhataba emir şeklindedir.

Atılan şey de herhangi bir şeydir. Şahıslar söz konusu olursa iki parçalı fiiller gurubuna girer ve şahıs ekleri araya girerler.

 

Мазэ еджэу иуха тхылъыр lэнэм тридзащ. Maze okuyup bitirdiği kitabı masanın üzerine attı.

 

ты -- üzerine ( ı harfi düşmüş.)

р -- ı ve i arasına kaynaştırma olarak girmiş.

и -- üzerine atan o

дз -- atma fiil kökü

а -- yakın geçmişte

щ -- atılmış olduğunu yani şu andaki halini gösterir.

 

Onun tarafından belirtilen şey belirtilen yere atılmış durumdadır.

 

 

Aynı çalışmayı koymak ve almak üzerinden yapacak olursak.

лхьэ –koy ( konuma getir) х -- al

 

телъхьэ тэх нытелъхьэ нытех къытелъхьэ къытех

хэлъхьэ хэх ныхэлъхьэ ныхэх къыхэлъхьэ къыхэх

илъхьэ их нилъхьэ них къилъхьэ къих

пылъхьэ пых ныпылъхьэ ныпых къыпылъхьэ къыпых

 

щlэлъхьэ щlэх ныщlэлъхьэ ныщlэх Къыщlэлъхьэ къыщlэх

фlэлъхьэ фlэх ныфlэлъхьэ ныфlэх къыфlэлъхьэ къыфlэх

дэлъхьэ дэх ныдэлъхьэ ныдэх къыдэлъхьэ къыдэх

 

бгъэдэлъхьэ бгъэдэх ныбгъэдэлъхьэ

ныбгъэдэх къыбгъэдэлъхьэ къыбгъэдэх

 

бгъурылъхьэ бгъурых ныбгъурылъхьэ

ныбгъурых къыбгъурылъхьэ къыбгъурых

 

кlэщlэлъхьэ кlэщlэх ныкlэщlэлъхьэ

ныкlэщlэх къыкlэщlэлъхьэ къыкlэщlэх

 

Мазэ еджэу иуха тхылъыр lэнэм трилъхьащ.

-- Maze okuyup bitirdiği kitabı masanın üzerine koydu.

 

Aynı çalışmayı kendini oturur konuma getirme üzerinden yürütelim. Bunları daha da çoğaltılabilir de daha çok işlek ve günlük konuşmalarda geçenleri alıyorum.

 

тlысхьэн -- oturur konuma gelmek – т den с ye geçmek

 

тетlысхьэ къытетlысхьэ нытетlысхьэ

хэтlысхьэ къыхэтlысхьэ ныхэтlысхьэ

 

итlысхьэ къитlысхьэ нитlысхьэ

пытlысхьэ къыпытlысхьэ ныпытlысхьэ

 

щlэтlысхьэ къыщlэтlысхьэ ныщlэтlысхьэ

фlэтlысхьэ къыфlэтlысхьэ ныфlэтысхьэ

 

дэтlысхьэ къыдэтlысхьэ ныдэтlысхьэ

бгъэдэтlысхьэ къыбгъэдэтlысхьэ ныбгъэдэтlысхьэ

 

бгъурытlысхьэ къыбгъурытlысхьэ ныбгъурытlысхьэ

кlэщlэтlысхьэ къыкlэщlэтlысхьэ ныкlэщlэтlысхьэ

 

Мазэ еджэн иуха тхылъыр lэнэм трилъхьэри и анэм

бгъэдэтlысхьэжащ.

Maze okumasını bitirdiği kitabı masanın üzerine koyup annesinin

yanına oturdu.

Щlалэ цlыкlур нанэ бгъэдэзгъэтlысхьащ.

 

бгъэдэ -- yanına

з -- yaptıran ben

гъэ -- yaptırma ön eki

тlыс -- oturur konuma ( yani т durumundan с durumuna )

хь -- Belirtilen konuma getirme

а -- yakın geçmiş

щ -- şu anki durum.

 

onu ben belirtilen şahsın yani onun yanına oturtmuş durumdayım.

 

 

--------- Сэ ---- сэ ----------- сы -- бгъэдэ -- з -- гъэ – тlыс -- хь -- а -- щ.

--------- Уэ ----- уэ ---------- у ----------------- б ------------------------------- ?

Ар --- абы абы ---------- . ----------------- и ------------------------------ къым.

--------- Дэ ----- дэ --------- ды --------------- д ------------------------------ къэ?

--------- Фэ ----- фэ -------- фы -------------- в ------------------------------ т.

--------- Ахэр - абыхэм --- . ----------------- а ------------------------------ т?

 

Bu tablonun tek istisnası ахэр ile başlayan cümlelerin sonuna хэ çoğul eki alması zorunluluğudur.

 

Сэ уэ еджапlэм сы – щlэ -- б -- гъэ – тlыс -- хь – а -- щ.

Ар абы абы . -- бгъэд -- и -- гъэ – тlыс -- хь -- а ?

Ар абыхэм абы . -- бгъэд -- а -- гъэ – тlыс -- хь -- а -- къым.

Фэ сэ нанэ фы -- бгъэдэ -- з – гъэ – тlыс -- хь -- а -- тэкъэ?

 

фы --- sizi (oturan)

бгъэдэ --- yanına

з --- ben (oturtan)

гъэ --- yaptırma öneki

тlыс -- oturur konumda ( т den с durumuna )

хь --- Belirtilen konuma getirme anlamı

а --- geçmiş

тэ --- bitmiş zamanda

къэ? --- olumsuz soru eki.

 

Sizi ben belirtilen kişi yanına oturtmamış mıydım?

 

 

Şimdi de aynı çalışmayı bir yere girme çıkma sözcüklerinin oluşumu üzerine yapalım.

 

хьэ -- gir anlamında taşıyıcının erk sahibinin hareketi kendini хьы yapmak

кl -- çık başlatılmış olguyu sonlandır

 

техьэ текl нытехьэ нытекl къытехьэ къытекl

хэхьэ хэкl ныхэхьэ ныхэкl къыхэхьэ къыхэкl

ихьэ икl нихьэ никl къихьэ къикl

 

дэхьэ дэкl ныдэхьэ ныдэкl къыдэхьэ къыдэкl

гуэхьэ гуэкl ныгуэхьэ ныгуэкl къыгуэхьэ къыгуэкl

щlэхьэ щlэкl ныщlэхьэ ныщlэкl къыщlэхьэ къыщlэкl

 

бгъэдэхьэ бгъэдэкl ныбгъэдэхьэ

ныбгъэдэкl къыбгъэдэхьэ къыбгъэдэкl

 

бгъурыхьэ бгъурыкl ныбгъурыхьэ

ныбгъурыкl къыбгъурыхьэ къыбгъурыкl

 

Заферрэ сэрэ зэгъусэу псым дыхэхьэри дыкъыхэкlыжащ.

 

ды -- biz

къы -- den

хэ -- çoğuldan

кlы -- çıkış

ж --- önceki konumumuza

а -- yakın geçmişte

щ -- yapmış durumdayız.

 

дыхэхьэри -- girdik ve biz girmiş olduğumuz şeyden çıkmış durumdayız.

 

шэ -- birini beraberinde belirtilen yere götürmek

 

тешэ тешыж нытешэ нытешыж къытешэ къытешыж

хэшэ хэшыж ныхэшэ ныхэшыж къыхэшэ къыхэшыж

ишэ ишыж нишэ нишыж къишэ къишыж

 

гуэшэ гуэшыж ныгуэшэ ныгуэшыж къыгуэшэ къыгуэшыж

дэшэ дэшыж ныдэшэ ныдэшыж къыдэшэ къыдэшыж

 

бгъэдэшэ бгъэдэшыж ныбгъэдэшэ

ныбгъэдэшыж къыбгъэдэшэ къыбгъэдэшыж.

 

Dilin ses dili olması nedeniyle seslerin yüklendikleri anlamlar kavranırsa sözcüklerin oluşumu anlaşılırlığı kolaylaşır. Bunlar muhataba yönelik emir sözcükleridir. Çekimlenmeleri durumunda diğer çekimler gibi şahıs eklerini alırlar ön ek ve soneklerle

anlatım zenginleşir sonsuz anlatım zenginliğine ulaşır. Buradan şunu çok rahatlıkla söyleyebiliriz ki bu dilin zenginliğinin sınırı yoktur. Sonsuz bir sözcük zenginliğine sahiptir. Ses anlam temelinde son kullanılan sözcükten sonra da oluşabilecek başka bir sözcük vardır. Bizim konumuz zaten dilin genişliğini ölçmek değildir. Ona bizim yetişmemiz mümkün olmaz. Bizim konumuz sadece olabildiğince ses anlam temelinden sözcüklerin nasıl oluştuğunu anlatmaya çalışmaktır. Bu dili bilen birisi için ses anlam temelinde oluşmuş ilk defa duyduğu sözcük anlaşılmaz değildir.

 

Сэ Истанбул сокlуэ уэри унэкlуэн?

-- İstanbul’a gidiyorum sen de gelir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэ уэри унэкlуэфын?

-- İstanbul’a gidiyorum sen de gelebilir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэж уэри унэкlуэн?

-- Ben İstanbul’a dönüyorum sen de gelir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэж уэри унэкlуэжын?

-- İstanbul’a dönüyorum sen de döner misin?

 

Сэ Истанбыл сокlуэж уэри унэкlуэжыфын?

-- İstanbul’a dönüyorum sen de dönebilir misin?

 

Сэ Истанбул сокlуэж уэри унэкlуэжыфыну?

-- İstanbul’a dönüyorum sen de dönebilecek misin?

 

Baştaki сэ lerin günlük konuşmalarda gerekmedikçe

söylenmez olduklarını zaten biliyoruz.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:18

Aralık 17, 2018

SERE SI UNAGUEMRE BEN VE AİLEM

C l e - reklam

Uneguets l e - soya adi

Ade - baba

Anet - anne

Adets l e - baba adi

Anets l e - anne adi

Unague - aile

Unage - Evli

Unedes - Cinsiyetiniz

Byn - Evlat

Kue - Oğul Evlat

Phu - Kız Evlat

Kuesh - Erkek Kardeş

Shyphu - Kız Kardeş

Delhu - (Kız Click) Erkek Kardeş

Anesh - dayı

Adesh - amca

Aneshyphu - teyze

Adeshyphu - Hala

Guasche - Evin hanımı-Büyük hanım-prenses

Uneguasche - Evin hanımı - es

Schheguse - es

Fyz - Cocugu olmuş kadin

A l s - Erkek-adam

Pschy - evdeki Büyük Erkek - prens - kayınbaba

Pschykue - kardeşi bayan eşinin

Pschyphu - bayan eşinin Kız kardeşi

Schyku - Erkek eşinin kardeşi

Schykuane - kaynana

Schykuade - kayınbaba

Schykuschaue - Erkek eşinin kardeşi

Themade - Evin büyüğü, reis (aileye Türkçesi)

Nane - dokuz

Dade - dede

Kuerylhu - oğulun Cocugu, torun

Phurylhu - kızın Cocugu, torun

NYSE - gelin

Nysasch l e - Taze Yeni gelin

Nysegu - elti

Malhe - damat

Melhegu - Bacanak

Hydzhebz - Kız

U l STE - oğlan

Nehyzh - Büyük

Nehysch l e - Küçük

Fyzabe - dul kadin

T l uane - Kuma

Mylhuane - analık

Mylhuukue - üvey Erkek Kardeş

Mylhuphu - üvey Kız Kardeş

Bydzyshe l ehegu - SÜT Kardeş

Gunegu - komşu

Blage - akraba (akrabalık Bagi Olan)

Unekuesch - Ayni akrabadan Olan (Kardeş)

 

Sitz l er Ilhensch.

C uneguets l er Schokulsch.

C kuazher Endreysch.

Si adem uu l er Nef l YTS l Esch

Deniz anem uu l Nag er l imesch.

Se minre schibgure thusch l pe Per gem sykalhuasch.

C unaguer mekumeshysch l e unaguet.

Nobe B nybzhyr thusch l pe NULL huasch.

Nobe aneri si si Adair siyape itsch. Onları uzyncheu thuigepseuhe.

Zekueshipl l pe hydzhebzit l pe dohu.

Zekueshhem köpek unage yasch l Aul'du. Unaguem hehezhahesch.

Hydzhebzhem ZYM unage isch l Aul'du. Zyri Di ane adem bgedessch.

C ve adem adem uu l er Ahmedsch. Aby ve adezhym uu l eri P l yt l Esch.

P l yt l ve e adem uu l Erie Lakesch.

Laker hekum kik l yu kek l uarasch.

Göl bynisch ve l kesmek olan SLIP Dünya zeueshhuem l uedasch.

Sari bynipl l kyssch l ehuasch. U l elitler l pe hydzhebzit l pe.

Aheri nobek l E iodzhehe l Esch l yaş zragegutynu.

C schhegusem uu l Erie Hetydzhesch.

Ari Minre schibgure hysch l kalhuasch gem.

Ve nybzhri nobek l e mp l ysch l pe nd mehu.

C adekueshheri Per mehu.

Se si adeshyphuu l Erie zysch.

C adeshyphum uu l er Batssch.

C Aner Hamehe yaphusch.

Abyi kueshit l pe Tehdit shyphure ve l Aul'du.

Aher Them zhenetk l igeguf e l e.

Duneym ehyzhahesch

 

Met dili bilgilenme olarak öğrenmekten ziyade seslerin telaffuzları önem taşıyor. Met nedenle Çok İyi Bilgi Yerine öğrendiğini telaffuz Etme ve kullanmaya ağırlık verilmelidir. Eger sesler Doğru olarak çıkarılabilinirse dili konusmak gerçekten kolaylaşır. Dil ses anlam temelinden oluştuğu Click first duyduğunuz sözcük tarafınızdan anlamlandırılabilir. DOĞAL sureçte oluşan sözcükleri anlamak Kolay Olur. Sadece sorun Doğru telaffuzdadır. Bir sekilde met problemi halletmedikçe birşeyler öğrenilmiş sayılmaz. Telaffuzun düzeltilmesi de Bilgi Ile Arda ülkesine. Seslerin uzerinde doğrusu bulununcaya sorunu çözecek kadar çalışılmalıdır.

 

Biz serasch Zaire duneyr

 

Gathe dahem

Sodehasch l e

Dünya daher insch.

Ve udahem

Se sydahesch.

Dahe NULL l er minsch.

Psch l aschem psch l Ascher

Io l uschasche

Mezyr kegeush.

Bzuhem yabze

Uered kabzer

Gasch l em ve thegushsch.

 

Buradaki telaffuz tam olarak başarılırsa anlam kendiliğinden  oluşur. Gerçekte dili bilmeyenler bunun gerçekliğini anlayamayabilirler fakat dilin yapısı öyledir ve anlamını büyüklüğü önceki Ön bilgilerden hareketle öğretir. Biz onu ne kadar karanlık dili kuralları Ile öğretmeğe çalışıyor isek de Temel esprisi sesleri öğrenmekten Geçer. Met dilin tüm diger dillerle Bağlantıları vardir. Ses anlam temelinde demek istiyorum mesela Türkçedeki kılıf sözcüğünü ele alalım Yani Kíla fe olandır Yani kil Türkçe Kök Kelime esaslıdır fe imkb Adigecenin kalıntısı olarak oraya girmiştir. Fe imkb Adigece de derisi, yüzeyi, yüzeyini örten sey, uydurulan bahane anlamındadır. Met Sadece Bir örneklemedir. Mesela arapçadaki zi eki hem Ayni anlam ve Ayni işleyiş Ile Ayni söylem Ile adigecede mevcuttur.Anlaşılmasını istediğim sey Çok İyi basittir.

Sadece telaffuzların Yani seslerin Halli birçok problemi Kökten çözer.

 

Zafer uu l eu Tehdit u l soc STE l YHU

Ankara desu

Ezym zerzhi l EMC! e kuedu u l elef l nk

Ve zahuem uhueyme

Pezhu u l elef l u zhys l em zgebeta hunkym

Schlelef l kym zhys l em mi l hunsch var.

Schlelef l kym zhys l eu

Beslenen schhek l e mi l syupsyn s

Beslenen schhek l e huemfasche zhys l tr.

Beslenen schhek! E mi l teslhen var.

Ap Se negabesch schysts l yhuar.

Adygebze zedgesch l enusch zhyt l eu,

Ankara ve Tehdit hesch l bir l e Guerra dyschyzhuashesarsch.

Beslenen huedizu negabesch zhys l emp

Kued u l Aue soc l YHU ar se.

Dyschyts l L / K l zihin şapka l e hese dyschyzdedzheguasch

Bash upepts l ak l e di kuazhe kuenchybyschhehem.

Masch l EDE harine dyschit l yshakym

Dee psch l karınca l e ölüm deshhueyshhuem ve labzhem.

C gasch l em ve dethene pl l enepem schysch

isleguasch ABY se Kued ve ne l zihin.

Yape schysleguam ve sedef hastalığı kyhezgur l CC l Aul'du.

Gur zerosch l e Mrs l e

Ezym sykisch l ve sykimsch l ve Cm l ekym

Aue se Cm l Aul'du, sigum isch l Aul'du.

Ve negum se islaguk l Aul'du

C gasch l em si negu u l eq l ve kued

Zdezgueshaue.

 

Bir kursym kek l Weale l ar se sizakuetekym

Bir köpek yahuschytasch huedeu efendim.

Sedef hastalığı zdischteu zehuedeu

Beslenen schyguey nezheguzheu

Beslenen schyguei gumasch l eu

kygury Köpek gukeuer ben l ueu.

Şapka l eryhur dischteu

zyhuenykuer de Hat l bu.

Tehdit mahuei sleguakym ve neschh zyheuk l Aue

ZYM nermypl iriplu

Abazeu, abzehyu, kebardeyue.

Yahetasch ve gupym l uehu l Aul'du l eu.

Şapka ve gupsysem kyhihyu

Şapka ve gupsysem hilheu.

Aue myhun Tehdit psale kyzhdek l akym izhem.

Huemfasche kiupselakym,

Imygue zey ihuakym.

Gur kabzem utyku mezhabze.

Aru kysch l eq l Ynt u l yzha l ar.

 

Buradaki Güzel Bir SÖZ durdurum söylenmiş görmeme zikredildi fakat ONU ben hic duymamıştım SÖZ gelimi söyledim AMA gerçekte söylenip söylenmediğini bilmiyorum fakat Güzel uymuş düşüncesindeyim.

 

Gur kabzem utyku mezhabze.

 

Kalp temiz olursa Ortam berraklaşır Taksi dusunulebilir.

 

Sere C Unaguemre

 

Se si unaguer r l yue solagu.

ZYM l epyhur ZYM dischteu dyzdopseu.

C schhguser r l solagu s dyddeu.

Aby schhek l Esch sischhem guse u l yhuessch l ar.

Ar se si schhegusemi

Kyschaupselk l e

Ilhen uneguasche ve Bayan l er.

Ve fyz schyzha l ei mehu

C bynym PE zerhuehuam schhek l er.

C bynym ANE zerhuehuam schhek l er.

Sari ABY il l selyte var

A l ygeshhue shelu ilyteu.

Arasch adygebzer u l edaher

Psaleu hetyr u l yhure u l yhunre u l yhugere IPE irigeschu.

Psch l E huesch l Eun EF l L / K l E ehuehun hueunet l Aue zerschytyrsch.

 

Byn unague schyhuk l e

Hetyr edzhap l e haşhaş l ue

Hetri ve l uehu haşhaş l ue mahue kes.

Sedef hastalığı r l yue zrolagu

SLIP için ZYM l epyku zerhuzf l EKC l e

Aheri pschedey Enstitüsü hunuhesch

Unague zyryz yauhuenusch.

Se si Kelen nehyschhesch

Aher zykuezgetynu zesshel l trk, zershuzf l EKC l er.

Uzkuetme gasch l er neh hyguaf l e hunu soguge.

 

Araue kysch l eq l ynsch u l yzha l ar

ZYM l epyhur ZYM kischtezhu Them bere fyzdigepseu.

 

FE SYTS l L / K l Y

 

Deniz anem aynı l er,

C PSE u l L / K l y

Si adem aynı l er,

C BZU u l L / K l y

Pscheddzhyzh KESK l ve

Neh inyzh

Syhuu Bayan l e

Syzoplyzh.

Dade aynı l e

Babysch u l L / K l y

Nane aynı l e

Shyre u l L / K! var.

C l L / K l ue u l L / K l ue

C l L / K l ue u l L / K l y

Köpek yadezhk l ve

Se syts l L / K l geçit.

l er Cm l inci

bzuher meletezh

Psym babyschher

Holedezh.

Kes l etat harbyz u l L / K l y

Kys l epyhuri

Huasch u l L / K l y u l L / K l y

Se

Um l ane

Ahem nehre

Ahem nehre

Syneh u l L / K l y

Kezher Patry

 

Biz guk kullanmak daher l e ze zegesch l ve hum neh bzeri zegesch l eguaf l e

neh Gora l ueguaf l e hunsch.

Neh IPE igeschypher Masch l Amy kuedmi guk l e zyguerher zegasch l eu

keupselynyrsch.

 

nk - sesi fiil başına geldiği Zaman - belirtilen Yerde - anlamına Gelir.

fiil eger m - hal eki alırsa imkb belirtilen zamanda anlamı katar.

 

Zafer Ankara se schysleguasch. - Zaferi Ben ankarada gördüm.

Zafer Ankara se schysts l yhuasch. - Zaferi Ben ankarada tanıdım.

Okur belirtilen yer de anlamı katıyor.Eylemin gerçekleştiği Yerde.

 

fiilden Hiçbiri schygue Gelsin veya gelmesin anlam değişmez.

 

Yape uschysleguam schygue neh geçit l alet. ilk gördüğüm Zaman daha gençtin.

Yape uschysleguam neh uschalet . - ilk gördüğümde daha gençtin.

Okur belirtilen Zaman Da anlamı katıyor. Yani Eylem gerçekleştiği zamanda.

Lezhyger zyhezylhar Schokul Ilhensch .

 

 

 

Adıgece Ders No:19

Aralık 17, 2018

Лъэхъэнэм Теухуа Къэупсэлъыкlэхэр.

 

Лlэщlыгъуэ дапщэ къэдгъэщlами,

Сэлам къытпежьэм дэ етхынщ.

Кlыщокъуэ Алим

 

Лlэщlыгъуэ - asır

Илъэсищэр зы лlэщlыгъуэ мэхъу.

 

Гъэ -- Илъэс ------- yıl , sene

 

Щlымахуэ -- kış

Гъатхэ ------ ilkbahar

Гъэмахуэ -- yaz

Бжьыхьэ -- sonbahar

 

Мазэ - ay

 

Махуэ щэщlыр зы мазэщ.

 

Щlышылэ - ocak

Мэзае - şubat

Гъэтхэпэ - mart

Мэлыжьыхь - nisan

Накъыгъэ - mayıs

Мэкъуэуэгъуэ - haziran

Бадзэуэгъуэ - temmuz

Шыщхьэlу - ağustos

Фокlадэ - eylül

Жэпуэгъуэ - ekim

Щакlуэгъуэ - kasım

Дыгъэгъазэ - aralık

 

Тхьэмахуэ – hafta

 

Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу.

 

Блыщхьэ - pazartesi

Гъубж - salı

Бэрэжьей - çarşamba

Мэхуэку - perşembe

Мэрем – Cuma

Щэбэт - cumartesi

Тхьэмахуэ - pazar

 

Махуэ - gün

 

Зы жэщрэ зы махуэм щхьэкlэ махуэ жыдоlэ

Зы махуэр сэхьэт тlощlрэ плlы мэхъу.

 

Жэщ - gece

Махуэ - gündüz

Пщэдджыжь - sabah

Шыджагъуэ - öğlen

Пщыхьэщхьэ - akşam

Жэщныкъуэ - gece yarısı

Кlэху - şafak

 

Сэхьэт - saat

 

Зы сэхьэтыр дакъикъэ хыщl мэхъу.

Сэхьэт ныкъуэр дакъикъэ щэщl мэхъу.

Сэхьэт плlанэр дакъикъэ пщlыкlутху мэхъу.

 

Дакъикъэ - dakika

Сэхьэт ныкъуэ - yarım saat

Сэхьэт плlанэ - çeyrek saat

Блокl - geçiyor

Иlэщ - var

 

Вэсмахуэ - evelsi gün

Дыгъуасэ - dün

Нобэ - bugün

Пщэдей - yarın

Пщэдеймыщкlэ - öbür gün

 

Ищыпэгъэ - bir önceki yıl

Нэгъабэ - geçen yıl

Мыгъэ - bu yıl

Етlэнэгъэ - gelecek yıl

Ещэнэгъэ - bir sonraki yıl

 

Лъандэрэ - denberi

Кlэ - kadar

Нэсыху - ekadar

Нэсыхункlэ - o zamana kadar

Лъэхъэнэ - zaman

Щыгъуэ - zaman

Игъуэ - zamanı

Имыгъуэ - zamansız

Игъуэджэ - uygun olmayan zaman.

Пlалъэ - mühlet, zaman aralığı

 

Мыlэрысэм игъуэ мыхъуу

И мэ lэфlыр къыпимых.

Лъагъуныгъэр гум нэсакъым

Жыпlэу си псэр сlэщlомых.

 

Мы усэ дахэр гукlэ зэвгъащlэ.

Уэрэдууи къыжыфlэ.

 

Зафэррэ сэрэ нэгъабэ дызэрцlыхуащ.

Нэгъабэ дэнэ ущыlа?

Нэгъабэ Бурса сыщыlащ.

 

Нэгъабэ и щыпэгъэм Истанбул сыдэсащ.

Мыгъэм уафэхэр дахэу макlуэ.

Мыгъэм си мэктэбыр сыухынущ.

Етlэнэгъэ Зафер сыдэлэжьэнущ.

Схузпыгъахуэм етlэнэгъэ Налъшик сыкlуэнущ.

 

Дыгъуасэ дэнэ ущылэжьа?

Кызылай сыщылэжьащ.

 

Пщэдей дэнэ укlуэну?

Еджапlэм сыкlуэнущ.

Пщэдей уэшх къешхынущ.

Нобэ уафэр уфащ.

Нобэ сыту махуэ дахэ.

Нобэ шыджагъуэ нэужьым уэшх къешхыну жаlэ.

Пщэдей уэс къесынк!эй хъунщ.

 

Мыгъэ бжьыхьэм къуажэхэм уэфышхуэ къыщехащ.

Мыlэрысэхэр зыхикъутащ.

Унэхэм я щхьэгъубжэхэр кърикъутэхащ.

 

Уэшхыр жьыгъейуэ къешхырейщ.

Пшагъуэр щlыгум техьэрейщ.

Къуэлэбзухэр мэлъэтэж.

Тхьэмпэр жыгым полъэлъыж.

 

Мы усэр гъэм и дэтхэнэ лъэхъэнэм тепсэлъыхьрэ?

Мыгъэ бжьыхьэр уэшх уэлбанэу блэкlыным ещхь хъуащ.

 

Нобэ сыт махуэ?

Мэхуэкущ.

Щэбэт махуэм къэкlухьакlуэ дыкlуэнщ.

Тхьэмахуэ махуэр зыгъэпсэхугъуэ махуэщ.

Ди унагъуэр а махуэм ди унэ дисыжщ.

 

Дэтхэнэ мазэм дит?

Гъэтхэпэ мазэм дитщ.

Мазэм и дапщэ?

Нобэ гъэтхэпэ мазэм и пщlыкlутхущ.

 

Дэтхэнэ илъэс дызитыр?

Минитlрэ и гъэм дитщ.

Дэтхэнэ гъэрат мэктэбыр уэ къыщыбухар?

Минрэ щибгъурэ бгъущlрэ бгъу гъэрат.

 

Блэкlа лlэщlыгъуитхур адыгэхэмкlэ хэплъэгъуей хъуащ.

Ауэ дызит лlэщlыгъуэм зыкъэтщlэжыну согугъэ.

 

Жэщ ныкъуэ хъуауэ уэрамым сыт дэпщlыхьыр?

Щысакlуэ сыкъокlыж.

 

Пщыхьэщхьэ синемам дыкlуэн?

Хьэщlэ сиlэщ. Сынэкlуэфынкъым.

 

Шыджагъуэ нэужьым сэхьэтыр тlум дакъикъипщl хуейуэ

Кызылай дыщызхуэзэнщ.

 

Сэхьэтыр дапщэ хъуа?

Зырэ ныкъуэрэщ.

 

Сэхьэтыр дапщэупlэрэ?

Сэхьэтыр щым плlанэ блокl.

 

Сэхьэтыр дэнэ нэса?

Пщlым плlанэ иlэщ.

 

Пщэдджыжьхэм сэхьэт дапщэм унэм ущlэкlрэ?

Бгъум дакъикъипщl блэкlыу сыщlокl.

 

Сытым щыгъуэ унэм укъекlуэлlэжрэ?

Сэхьэтыр блым дакъикъипщl иlэу унэм сыкъокlуэж.

 

Зы махуэм сэхьэт дапщэ улажьэрэ?

Сэхьэтий солажьэ.

 

Кызылай сыщыппоплъэ укъэкlуэфын?

Сэхьэт ныкъуэкlэ абы сыщыlэщ, къыспэплъэ.

 

Илъэс дапщэ лъандэрэ Анкара удэс?

Илъэс пщlыкlутху хъуауэ Анкара сыдэсщ.

Илъэс минрэ щибгъурэ бгъущlрэ й гъэ лъандэрэ мыбы сыдэсщ.

 

Мы lуэхум узэрхуежьэрэ сыт хуэдьз хъуа?

Илъэсиплl хъуащ.

Илъэсиплl лъандэрэ мыбы солэжь.

 

Мазэ махуэ къэс и еджап!эм мак!уэ.

Абы сэхьэтихкlэ щолажьэ.

Сэхьэт ныкъуэкlэ и унэм къосыж.

Ешха ефа иужь зы сэхьэт зегъэпсэху.

Сэхьэтитlрэ ныкъуэк!э и унэ лэжьыгъэхэм иолэжь.

Жэщ къэси сэхьэтибгъук!э мэжей.

 

Зафер и щхьэгъусэр здещтэри гъэмахуэ къэс и къуажэ мэкlуэж.

Абы зымазэкlэ зыщегъэпсэху.

И нэгу зрегъэужь.

И благъэ и пыхъуэ пышэхэм яхоплъэри Анкара къегъэзэж.

Щlымахуэми Анкара дэсщ.

Анкара и щlымахуэр щlыlэу блокl.

И гъэмахуэ хуэкlуэхэм идей гъатхэкlэхэм дахэ мэхъу.

Жыгхэр къогъагъэ, щlылъэр къоущхъуэнтl.

Гъэмахуэм къуажэр нэхъ дахэ мэхъу.

 

Мы Дунейр Сэращ Зейр

 

Дунейр

Сысейщ,

Сысеймэ, ар ууейщ.

Сабийгъуэу дыгъэ щыгъэр

Тыгъэ псом ялейщ.

Уэрщ зи фlыщlэр,

Си хэку дыщэ

Нобэ ди дунейм.

Ди пщэдейм и дыгъэ гъуазэр

Дэ къыдогъэуш,

Сабийгъуэр

Гъащlэ набдзэщ,

Псэщlэм и тхьэгъушщ,

Дэ ар къыдогъэуш.

Дунейр

Сысейщ,

Сысеймэ, ар ууейщ.

Къэжэр Петр

 

Гъатхэ Пщэдджыжь

 

Дыгъэм пшэплъыр

Лэгъупукъуу къещlыр,

Нэпсхэр щызэпеш.

Дыжьын ткlуэпсу

Дзэлхэм гулъыр къащlыр.

Бжэндэхъу цlыкlум

И уэрэд къреш.

Псы хьэлыгъуэм

Пlащlэу зеутхытхэ,

Цlыкlухэм я псы щхьэлыр

Кърехуэкl.

Къеблэгъащи

Къазшырыфэ гъатхэр,

Гулъытэншэу

Уэри блумыгъэкl.

Къэжэр Петр

 

Илъэсыщlэ Уэс

 

Къосыр, къосыр

Къос уэсыщlэ,

Дыхэхьащи илъэсыщlэм.

Феплъыт, феплъыт

Мы щlымахуэм,

Махуэ дыдэр кlыхь ищlащ.

Уэсыр къосри

Жэщри махуэщ.

Ар зи фlыщlэу

Илъэсыщlэм

Жэщри махуэу къыздихьащ.

Къэжэр Петр.

 

Мы усэ дахэхэр гукlэ зэгъэщlапхъэщ.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:20

Aralık 17, 2018

КЪЭХУТАПХЪЭ ЛЭЖЬЫГЪЭ

 

Зыфlэгъувауэ Адыгэбзэ зэгъэщlэн -- егъэщlэн

 

PROJE ÇALIŞMASI

YAPILANDIRICI ADIGE DİLİ ÖĞRENİMİ - ÖĞRETİMİ

 

Зэгъэщlэн егъэщlэныр зэрырикlунур

 

1-- Зытелэжьыхьыпхъэм хьэзыр ехъулlэн.

2 -- Зытелэжьыхьыпхъэр гурыlуэгъуэ ещlэкlын.

3 -- Тхыгъэм еджэурэ зэгъэщlэн.

4 -- Уи гурылъхэр къэlуэтэн.

5 -- Къыхэдгурlукlахэм хэплъэжын.

6 -- Гурыlуэгъуэ хъуарэ мыхъуарэ гъэунэхун.

 

Öğrenim öğretim süreci

 

1-- Üzerinde çalışılacak konuya hazırlanmak

2 -- Üzerinde çalışılacak konuyu anlaşılır kılmak

3 -- Metni okuyarak öğrenmek

4 -- Düşüncelerini açıklamak

5 -- Kazanımları gözden geçirmek

6 -- Amaca ulaşılıp ulaşılmadığının değerlendirilmesi.

 

Мы зигугъу тщlахэм лъэlэсын щхьэк!э

 

1 -- Тхыгъэм еджэн.

2 -- Тхыгъэр тхын.

3 -- Еджэм щlэдэlукlын.

4 -- Узэджар къэупсэлъыжын.

5 -- Зэджапхъэм хуэунэтlауэ нэрылъагъу гуэрхэр утуку къилъхьэн.

 

Süreci gerçekleştirmek için

 

1- Metni okumak

3- Okuyanı dinlemek

4- Okuduğunu anlatmak

5- Metne uygun görseller ortaya koymak.

 

Ди Унагъуэр, Ди Уэрамыр, Ди Хьэблэр

 

Ди унагъуэр дывгъэцlыху. Унагъуэм исхэм япэ лъандэрэ трагъэха

сурэтхэр зэвгъэзахуэурэ гурыфlыгъуэ хэплъэгъуэхэр зыхэфлъхьэ.

Фи унэ куомпитур ( щlэныгъэ гъэлъагъуэ ) щlэту щытмэ aбыи фи

унагъуэм щlэсхэм я сурэтхэр дахэурэ щызхэфлъхьэ.

Фи унагъуэм исхэм я цlэхэр къифтхыкl. Фи унэгъуэцlэр а

кифтхыкlахэм пывгъэувэ.

Фы сабийгъуэм фтраха сурэтхэм феплъыж. Фи анэ фи адэр

къызэрфхущытахэр фигу къэвгъэкlыжи къэфlуэтэж.

 

 

Си Нанэ Дахэ

 

Ди псыхъуэ сыщlэдэlукlмэ

Уи макъыр къызэхызохыр.

Щlыгу бэрабэм и пщlащэр

Уэр щхьэкlэ къызоlущащэ.

 

Си нанау си нанэ дахэ

Дунейри схубогъэдахэ

Насыпыр уэ къызэптащ

Дунейри уэ схухэпхащ.

 

Гущlэгъуыныгъэ уэ пхэлъым

Цlыхуыгъэм сыхуеузэнщlыр

Дэхагъэу уэ уигум илъым

Дунейри къегъэщlэращlэ

 

Вагъуэхэм ухызолъагъуэ

Ди губгъуэм сэ узолъагъуэ

Уи жьауэ сыщlэт зэпыту

Уи наlэ къыстыбогъэтыр.

 

 

Дэжьу

 

Хьойра хьойра хьорира

Хьойра хьойра хьорира си нанэ дахэ

Си нанэ си нанэ си нанэ си нанэ

Си нанэ дахэ.

 

 

Мы усэр гукlэ зэгъэщlапхъэщ. Уэрэду и жыlэкlэри зэвгъащlэ.

Зырыз зырызу, гуп гупууи къыжыфlэ.

 

Фыщыцlыкlум фи анэм сытхэр къывжиlэурэ фигъэудыlуами фигу къэвгъэкlыж

Сэ си нанэ сигъэгуфlэн щхьэкlэ къызжи!эу щытар нывжесlэжынщ.

 

Пхъащхьэ мыщхьэр мэщащэ.

Щауэ цlыкlухэр мэщыпэ.

lэкlэпыlэр къыщанэ.

Дадэ макlуэри мэшынэ

Си щlалэр макlуэри къехьыжыр.

 

Сэ си нанэ мыр къызжиlэти сигъэгуфlэт. Фэри къывжаlахэр

фигу къэвгъэкlыж.

 

Мы усэ дахэми фыкъеджэ.

 

Ухъу Цlыху Щхьэпэ

 

Лэу пщlыркъэ, си щlалэ нагъуэ,

Данагъуэр уэ къошэкlащ.

Уи гущэр щабэщ, тыншыгъуэщ,

Мазэгъуэ жэщри мамырщ.

Мазэщlэу ухызолъагъуэр

Къэдабэ щхьэнтэу пщlэдзам.

Пщыхьэщхьэ мазэм и нурым

Ди lуащхьэмахуэ полыд.

Лэу пщlыркъэ, си щlалэ нагъуэ,

Уэ насып вагъуэу уолыд.

Жэманшэрыкъыр пхузопlыр,

Уэ цlыху щхьэхуиту укъохъу.

Лэу пщlыркъэ си щlалэ нагъуэ,

Андемыркъану къытхуэхъу.

Ди инжыдж цlыкlум и макъым

Мамыру къуажэр дожей.

Лэу щlыи си щlалэ нагъуэ,

Пщlыхь lэфlхэр плъагъуурэ жей.

Ухъу гъащlэ мамырым хуэщхьэпэ,

Лъэпкъ хабзэ- нэмысым хуэпэж.

Лlыгъэр цlыхугъэр зи плъапlэ

Зи лъэкlыныгъэр зыщlэт.

 

Хьэкъун Исуф

 

Цlыхухэр я закъуэу псэукъым. Цlыхухэр я закъуэу щlэмыпсэум

фыщlэгупсысыкl.

 

Цlыхумрэ Цlуху зыхэтхэмрэ

 

Тхыгъэм и щхьэфlэщыгъэцlэр -- Цlыхухэр Зэрызыхэт Хабзэхэр

Тхыгъэм и лlэужьыгъуэр -- Щlэныгъэ тхыгъэ.

Зытепсэлъыхъыр -- Хабзэу убзыхуахэр

Зэрытелэжьыпхъэ гъуэгуанэхэр -- Гупсысэхэр утыку илъхьэн

Упщlэхэр къэгъувын джеуап зэгъэпэщыжын.

Цlыхухэм я к!элъыплъын, Дэплъагъухэр къэ!уэтэжын.

Жьэрыlуатэу къэупсэлъын.

lэмэпсымэ лlэужьыгъуэхэр -- Хэзгъэгъуазэ гъуэгу гъэлъагъуэхэр

lэщlагъэ тхуэхъупхъэхэр -- Адыгэбзэр гурыlуэгъуэу къэупсэлъын

-- Цlыхухэр зэпсалъэурэ зэрзыгурыlуэр нахуэ къэщlын.

 

İnsan ve toplum

 

Metnin başlığı-Toplum kuralları

Metin türü ------ Bilgilendirici metin

İçerik ------------ Görgü kuralları

Çalışma yöntemleri: Düşünceleri ortaya koymak, Soru ve cevaplar oluşturmak, Gözlemlemek ve gözlem sonuçlarını anlatma

 

Anlatım

Araç ve gereçler : Uyarı levhaları

Kazanımımız olacak beceriler : Adıgeceyi doğru ve etkili konuşmak

İnsanların konuşarak iletişim kurduklarının farkına varmak.

 

Цlыхухэр Зэрызыхэт Хабзэхэр

 

Сэ сыщlалэ цlыкlущ, нэмыщl цlыхухэм я гъусэу сащыдэпсэукlэ зы хабзэм

сытетын зэрыхуейри сощlэ.

Ди унэм си анэм си адэм си къуэшым зыхэтлъхьапхъэу хабзэхэр дызэри!эр

сощlэ.Сэ пщэдджыжьым жьыlуэу сыкъотэджри еджапlэм сокlуэ.

 

Нэмыщl цlыхухэм пщlэ яхузощl. Щlэхуу нэмыщl цlыхухэм сащlэдэlукlкъым.

Сэ къызэпсалъэхэм я псалъэр зыпызупщlкъым, я псэлъэн яуха иужь сопсалъэ.

Нэхъыжьхэм къызжаlэхэм сакъу содаlуэ. Абыхэм сэр нэхърэ нэхъ куэд я нэгу

щlэкlащ. Нэмыщlхэм я тхылъ я тхылъылъэхэм ямыщlэу сахэплъэкъым.

я lэмэпсымэхэр зесхьэкъым.

 

Си пэщыр къэбзэ лъабзэу, узэдауэ зытызоlыгъэ. Си адэм си анэм унэр

щыгъэкъабзэкlэ садоlэпыкъу. Си анэм имыщlэу телефонымкlэ сыпсалъэкъым.

Щхьэусыгъуэ имыlэу ауэлъауэ сщlыкъым. Унэм топ сыщыджэгукъым.

Радйо телевизйоным я макъхэр ину lусхыу ди гъунэгъу жэрэгъухэм

ящхьэр сыудэгукъым.

Синемам тиятром сыкlуэм сагъэлъэгъуа щlыпlэм сотlыс. Гъэлъагъуэр

щекlуэкlым сышхэу сыпсалъэу сызбгъэдэсхэм ягу згъэбампlэкъым.

 

Гъуэгухэм къыщыщыскlухькlэ сlыгъ зыгуэрхэр уэрамхэм дэздзэу

згъэуфlейкъым. Къэкlыгъэхэм емкlун зыгуэрхэр есщlылlэкъым. Абыхэми псэ

зраlутыр сощlэ.

Ди уэрамыр псоми я уэраму зэрыщытыр сощlэ. Псоми сэр хуэдэу

уэрамхэр ди щlыгур къэбзэлъабзэу зытыраlыгъэным хуэсакъыну согугъэ.

 

 

 

Toplum Kuralları

 

Ben küçük bir çocuğum, diğer insanlarla bir arada yaşarken bazı  kurallara uymam gerektiğini biliyorum. Diğer insanlara saygı gösteriyorum.Gizlice başkaların konuşmalarını dinlemem.Benimle konuşanların sözlerini kesmiyorum, konuşmaları  bitince konuşuyorum. Büyüklerimi dikkatli dinliyorum. Onlar benden daha deneyimli. Başkaların kitap ve çantalarına izinsiz bakmıyorum, eşyalarını kullanmıyorum. Odamı temiz ve düzenli tutuyorum. Annem babam evi temizlerlerken onlara yardım ediyorum. Annemden habersiz telefoda konuşmuyorum Lüzumsuz yere gürültü yapmıyorum. Evde top oynamıyorum. Radyo televizyonun sesini fazla açıp komşuları rahatsız etmiyorum Sinemaya tiyatroya gidersem gösterilen yere oturuyorum. Gösteri  süresince birşeyler yiyerek, konuşarak çevremdekileri rahatsız etmiyorum. Sokaklarda dolaşırken elimdeki şeyleri sokağa atıp kirletmiyorum Sokağımızın herkesin olduğunu biliyorum. Herkesin benim gibi sokakları çevreyi temiz tutmaya özen göstereceklerine inanıyorum.

--------------------------------------------------------------------- 

Сэ Мазэ Дэслъэгъуахэр.

Maze ile ilgili gözlemlerim.

 

И пэщыбжэм инышхуэу тхылъымпlэм тхыгъэ инышхуэкlэ тритхауэ къыпилъащ.

Odasının kapısına büyükçe bir kağıda büyükçe yazı ile yazıp astığı.

 

БЖЭМ ФЫКЪЫТЕМЫУlЭУ ФЫКЪЫЩlЭМЫХЬЭ.

KAPIYI ÇALMADAN GİRMEYİN

 

И пэщыми мыр пилъауэ пылъу слъэгъущ.

Odasına bunu astığını asılı olarak gördüm.

 

СЭ ХУИТ СЫМЫЩlАР СИ lМЭПСЫМЭХЭМ ИРЕМlУСЭ

BENDEN İZİNSİZ KİMSE EŞYALARIMA ELLEMESİN

 

ЩЭХУУ УЗЭРЫПСАЛЪЭМ ЩХЬЭКlЭ ФlЫЩlЭ ПХУЗОЩl

SESSİZ KONUŞTUĞUNUZ İÇİN SİZİ DEĞERLİ ADDEDİYORUM

 

-----------------------------------------------------------------------

 

-- Фэри фи унэм фыритетыну щывубзыхуа хабзэхэр къэфlуатэ.

-- Хабзэ , щlыхъ псалъэхэм сыт къигъэлъагъуэми зэвгъащlэ.

-- Мы тхыгъэм фымыщlэу хэт псалъэхэр къыхэфтхыкl.

-- Зыгуэр къыщеджэкlэ фыщlэдэlукl. Гурыхуэу фыкъеджэ.

-- Зытетыпхъэ хабзэ къигъэлъагъуэу гъуэгу гъэлъагъуэу фщlэхэр къэфlуатэ.

Къэвгъэлъагъуэ.

-- Мы тхыгъэм хэт щlалэ цlыкlур дахуэдэу къыфщыхъуами къэфlуатэ?

 

 

--- Siz de evinizde uymak için belirlediğiniz kuralları anlatın

--- Kural ve saygı sözcüklerinin anlamını öğrenin

--- Bu metinde anlamını bilmediğiniz sözcükleri çıkarıp yazın

--- Birisi okurken dikkatli dinleyin. Anlaşılır şekilde okuyun

--- Uyulması gereken kuralları belirten bildiğiniz uyarı levhalarını söyleyin gösterin

--- Bu metindeki çocuk sizce nasıl bir çocuktur?

Adıgece Ders No:21

Aralık 17, 2018

Уафэм И Шытыкlэхэм Теухуауэ

 

Зэгъэшlапхъэ псалъэхэр

 

Хуабэ - sıcak

Щlыlэ - soğuk

Щlыlэтlыlэ - serin

Гъуркl - kuru

Псыlэ - ıslak

Псыlэтlыlэ - nemli

 

Щlымахуэ - kış

Гъатхэ - ilkbahar

Гъэмахуэ - yaz

Бжьыхь - sonbahar

 

Уафэ - gökyüzü

Уэфэгу - uzay

Уэгу - gök

Жьы - hava

 

Пшэ - bulut

Пшагъуэ - sis

Пшэплъ - akşam veya sabah oluşan bulut kızıllığı

Уафэ гъуагъуэ - gök gürültüsü

Шыблэ - yıldırım

Уафэ хъуэпскl - şimşek

Лэгъупыкъу - gök kuşağı

 

Уэшх - yağmur

Уэс - kar

Уэф - dolu

Уэсэпс - çiğ

Жэп - kırağı

Ткlуэпс - damla

 

Къешхын - yağmurun yağması

Къесын - karın yağması

Къехын - dolunun yağması

Кърипхъыхын - kar atıştırması

Къепсэпсэуэн - yağmur çiselemesi

Жьы къепщэн - rüzgarın esmesi

 

Уэфl - açık hava

Уфа - kapalı hava

Уэшх уэлбанэ - yağmurlu

Уае - fırtına

Жьапщэ - rüzgar

Уэс укхъуэ - kar fırtınası

Уэс утэ - çığ

Псыдзэ - sel

Уэс щхьэфэ - don

Шыц уэс - taneli kar

 

Псы - su

Мыл - buz

Бахъэ - buhar

Щтын - donmak

Выжын - erimek

 

Уэсылl - kardan adam

Уэс lэшкlэ - kar topu

lэшанэ - kayak

lэжьэ - kızak (eşya yük taşıma kızağı veya üzerine oturularak kayılan kızak)

 

Псыф - ıslak

Упсыфын - ıslanmak

Цlынэ - ıslak (içine su çekip kendini bırakması ekmeğin toprağın su çekip ıslanması yani kendini bırakması.)

 

Щхъуэ - mavi

Къащхъуэ - gök mavisi

Щхъуантlэ - yeşil

Гъуэжь - sarı

Гъуабжэ - gri

Хужь - beyaz

Фlыцlэ - siyah

Плъыжь - kırmızı

 

Мазэ - ay

Дыгъэ - güneş

Вагъуэ - yıldız

 

 

Уэшхыр жьыгъейуэ къешхырейщ.

Пшагъуэр щlыгум техьэрейщ.

Къуэлэбзухэр мэлъэтэж.

Тхьэмпэр жыгым полъэлъыж.

 

Упщlэхэр

 

1 - Мы усэр илъэсым дэтхэнэ и лъэхъэнэм тепсэлъыхьрэ?

2 - А лъэхъэнэм теухуауэ сытхэр нэхъ къыщыхъурэ?

3 - Къуэлэбзухэр дэнэхэм лъэтэжу фигугъэ?

4 - Къулэбзухэр щlэлъэтэжым и щхьэусыгъуэр сыт?

 

Къыпэкlуэхэр

 

1 - Усэр ..................... топсэлъыхь.

2 - А лъэхъэнэм нэхъыбэlуэу уэшх ................., пшагъуэр щlыгум .................... . къулэбзухэри ...................... .

3 - Къулэбзухэр .................... щlыпlэхэм мэлъэтэжхэ.

4 - Щlымахуэр къохьэ, уафэхэр ................... хъууэ щlедзэри аращ.

 

Бжьыхъэ жэпым дыгъэр тепсэм

Ар уэсэпсу мэкlуэдыж.

Фlыуэ слъагъум сыlуплъамэ

Си гукъеуэр сщхьэщокlыж.

 

Упщlэхэр

 

1 - Дэтхэнэ лъэхъэнэра жэп къыщехыр?

2 - Дыгъэр жэпым тепсэм сыт хъужрэ?

 

Къыпэкlуэхэр

 

1 - Жэпыр ................. къох.

2 - Дыгъэр жэпым тепсэм ................ мэхъури ................. .

 

БЖЬЫХЬЭР КЪИХЬАЩ

 

Жаным БОРИС

 

Бжьыхьэ мазэр къытхуихьащ.

Пшагъуэр щlыгум къытехьащ.

Къуэлэбзухэр мэлъэтэж,

Щlыпlэ хуабэхэм мэкlуэж.

 

Къущхьэхъу къикlыу къру инхэр

Уэгум иту мес мэкlуэж.

Колхоз lэщхэу мэл былымхэр

Пшэр хъужауэ къытхуокlуэж.

 

Губгъуэй мэзи хуэгъуэбжафэщ,

Бжьыхьэ уафэр уэлбэнафэщ,

Жыгхэм пщlащэр полъэлъыж.

Цlыкlухэр школым зэдокlуэж.

 

Мы усэр гукlэ зэвгъащlэ, дахэу фыкъеджэ.

 

Упщlэхэр

 

1 - Бжьыхьэ мазэм сыт къытхуихьар?

2 - Пшагъуэр сытым и гущlыlум техьэрэ?

3 - Къуэлэбзухэр дэнэхэм лъэтэжхэрэ?

4 - Кърухэр дэнэ къикlыжу дэнэ кlуэжхэрэ?

5 - Губгъуэхэм мэзхэм я плъыфэр бжьыхьэм сыт хуэдэ?

6 - Бжьыхьэм жыгхэм я пщlащэхэм ящхьэ сыт кърикlуэрэ?

 

Мы упщlэхэм къыпэкlуэжхэм ныкъуэу къэнахэр хэфтхэж.

 

Къыпэкlуэхэр

 

1 - Бжьыхьэ мазэм .................. къытхуихьащ.

2 - Пшагъуэр .................. къытохьэ.

3 - Къуэлэбзухэр ................ щlыпlэхэм .................... .

4 - Кърухэр ..................... къокlыжри ............... щlыпlэхэм .............. .

5 - Губгъуэхэр мэзхэр бжьыхьэм ................................ .

6 - Пщlащэр жыгхэм ....................... .

 

Уафэ къащхъуэр эи щхьэщыгу,

Щlылъэ щхъуантlэр зи утыку,

Гъатхэ гуапэ, дахэкlей!

Лъахэр фlыгъуэм иегъэсей.

 

1- Уафэ къащхъуэр лъахэм и щхьэщыгущ.

2 - Щlылъэ щхъуантlэр лъахэм и утыкущ.

3 - Гъатхэ дахэр лъахэм хуогуапэ, иодэхащlэ.

4 - Лъахэри фlыгъуэу щыlэм иагъэсей.

 

ЩlЫМАХУЭ

Щоджэнцlыкlу Алий

 

Щхьэхынэу пшагъуэбэм щlы напэр иеуфэ,

Чэф щlыкlэщ жыг тхъуахэр щыгъэхум зэрешэ.

 

Псы уэрхэр lущащэу мыл кхъуафэм щокlуасэ,

lэсэхэщ, нэщхъейхэщ, мылищэр зэрахьэ.

 

Щlы тафэр зэхуэдэу бжьэхуцкlэ хуэпащ.

Вындыжьхэу макъейхэр шыгъуэгум епщlащ.

 

Щlы щхьэфэр къузащи лъэбакъуэм дощэlур,

lэжьэлъэр щытежкlэ дзыхащи догызыр.

 

 

Дыгъэр щlымахуэм кlасэу къыщlокl, пасэу къохьаж,

щlагъуэуи уигъэхуабэкъым абы и бзийхэм. Щlымахуэ

махуэхэр кlэщlщ икlи щlыlэщ. Щlымахуэм уэс къосри

псыр мэщт. Жыгхэм я пщlащэхэр полъэлъри пцlанэу

къонэхэ. Къуалэбзухэм я нэхъыбэlуэр щlымахуэм

хуэбапlэхэм мэкlуэжхэ. Хьэпщхупщхэр щlы щlагъым

щопсэухэ.

 

 

КЪУЛЪКЪУЖЬЫН И ЗЫ МАХУЭ

 

Щоджэнцlыкlу Алий

 

Къуэ щхъуантlэ уэхым и лъащlэм

Псы гъуджэ цlыкlур щопщlыпщlэ.

Ткlуэпс щlыlэ щыгъэхэр lуфитlым

Я удз шlэращlэхэм хеутхэ.

 

Псынэ абджыфэм и lуфэм

Жыг хьэлэмэтхэр тожьауэ,

Дыгъэ нур гуащlэм пэлыду

Зишэщl – зиlуантlэу мэкlуасэ.

 

Махуэр хуабейщи, бгы нэкlухэм

Удз епэр тхьэмпэхэр шолалэ.

Къуэлэбзу цlыкlухэри бэмпlауэ

Псы щабэ lуфэми щохуарзэ.

 

Махуэ нэщхъуфlэм и дыгъэр

Гъуэгу зэхуэдитlым фlэкlат.

Зекlуэ шуужьхэу пшэ гупхэр

Бгыхэм къыдэпщу хуежьат...

 

А зы сыхьэтым дыщэблэм

Пщэр зэгуеудри зеупцl,

Щlылъэ удзыпцlэм жэщыфэу,

Нэр зригъэплъкъым - зеуфlыцl.

 

Зэкlэлъыпlащlэу а махуэм

Уафэм и топхэр мэгъуагъуэ,

Бгы жьэгъу лъаджэжьхэм губжьахэу

Псыдзэ тенджызхэми зыщадзхэ.

 

Псынэ щхъуэнтlэпсу дыгъуасэм

Щыта псы махэр Индылщ.

Шыблэм и макъыр хэкlуадэу

Абы и хъущlэр иныжьщ.

 

Махъсымэ плъыфэр lуфитlым

Хьэ гужьеяуэ жьэхопхъуэ,

Зыхъумэ пхъуантэуи щыиауэ

А къуэ зэв быдэри мэт!асхъэ.

 

Пшэхэм заунэщlри, куэд мыщlэу,

Бийм текlуа дзэуэ lуокlыжхэ,

Къулъкъужьын цlыкlуми псы хьэхуу

Зыгъэгушхуари хокlыжхэ.

 

Сабий гъа напэу lуфитlыр

Ятlэпс щlэжахэм ялащ,

Псыблэм зыпищlукъуэ лъэгум

Зишэщl – зиlуантlэу кlуэжащ.

 

Упщ!эхэр

 

1-       Псыр хуэмурэ щежэхым усакlуэм ар зригъэщхьхэр сыт?

2-       Псы ткlуэпсхэм щхьэкlэ усакlуэм жиlэр сыт?

3-       Уафэхъуэпскlымрэ уафэгъуагъуэмрэ щхьэкlэ усакlуэм жиlэр сыт?

4-       Псы къиуам и теплъэр усэм къызэрхэщыр къыжыlэ.

5-       Псы жэщlыжам и lуфитlыр сытым иригъэщхьрэ усакlуэм?

 

 

Зэгъэщlапхъэ псалъэхэр.

 

Къуэ – Vadi

Уэх – Derin

Лъащlэ -- aşağı

Гъуджэ – ayna

Пщlыпщlын – parıldamak

Щыгъэ – boncuk

lуфэ – kıyı kenar

Удз – ot

Утхын – püskürtmek

Щlэращlэ – nazlı

Бгы – yamaç

Бэмпlэн – sıkıntı, bunalmak

Хуэрзэн – uçuşmak

Лъаджэ – yüksek

Губжьын – kızmak

Индыл – İdil nehri

Быдэ – sağlam

Тlэсхъэн – gevşemek

Хъущlэн – kızgınlıkla söylenen sözler

Унэщlын – boşalmak, boşaltmak

Бий – düşman

Текlуэн – yenmek, yengi

lукыжын – geri çekilmek

Хьэху – ödünç

Гушхуэн – coşku

Гъын – ağlamak

Ятlэ – toprak

Зышэщlын – gerinmek

Зыlуэнтlэн – kıvrılmak

Псыблэ – su yılanı

Зыпыщlын – taklit etmek

Жэн – akmak

Махъсымэ – mısır unundan yapılan içki

Плъыфэ – renk

Гужьейн – telaşlanmak

Жэбзэн – suyun durduğu yerde temizlenmesi, bulanıklığın oturması

Жэшlын – suyun çekilmesi

 

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Hakkımızda

ÇerkesyaCerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.

Çok Okunanlar

Çerkesler Türk mü?

Çerkesler Türk mü?

Ara 02, 2018 Rate: 0.00

Kafkasya Neresidir?

Kafkasya Neresidir?

Ara 10, 2018 Rate: 0.00

Kabardey Aile Armaları

Oca 25, 2019 Rate: 0.00

Son Twetler

RT @profdrhalukkoc: Rusya Fed.Ank B.elçisi Aleksey Yerhov;1820-1870 yıllarında her türlü eziyet,baskı ve zorla topraklarından sürdükleri Ka…
https://t.co/z2AVKFGjVf
Adıge Cumhuriyeti'nin Kuruluş Yıl Dönümü Kutlu Olsun https://t.co/10PUan3hJA
RT @ajanskafkas: Mustafa Aydın Turan | Mehdi Nüzhet Çetinbaş yazdı https://t.co/bM0qHZIb6X https://t.co/LV5Nislevy
Follow Çerkesya on Twitter

Post Gallery

Çerkes Parası ve Kaffed'in Kozmik Aklı

Çerkeslerin Mitolojik Kahramanı Nart Sosruko Mobil Oyun Oluyor

Eski Kafkas halkları, Amerikan yerlileri ve Sibirya halklarıyla akrabaymış

Belgesel Film Gösterimi-Çerkes Atının Öyküsü Şağdi

Hayriye Melek Hunç Anısına Kitap Günleri

Adıgey Halkı Anadilde Eğitim İstedi

Sarıkamış’tan Bir Şehit Öyküsü

Efsanevi Kabardey Atları Dörtnala Geri Dönüyor

Çerkes Kültürüne Son Bir Yaşam Alanı