Adıgece Ders No:22

Aralık 17, 2018

ФlЭХЪУСХЭР - SELAMLAŞMA

 

Уи пщэдджыжь фlы  ухъу. ------  İyi sabahlar.( muhataba)

Фи пщэдджыжь фlы фхухъу. --- İyi sabahlar. ( muhataplara)

Уи махуэ фlы ухъу. -------------- -- İyi günler. ( muhataba)

Фи махуэ фlы фхухъу. ---------- -- İyi günler (muhataplara)

Уи пщыхьэщхьэ фlы ухъу. ------- İyi akşamlar.

Фи пщыхьэщхьэ фlы фхухъу. -- İyi akşamlar.

Уи жэщ фlы ухъу. ------------------- İyi geceler.

Фи жэщ фlы фхухъу. --------------- İyi geceler.

Уи пшыхь фlы ухъу. ---------------- İyi geceler

Фи пшыхь фlы ухъу. ---------------- iyi geceler

Нэху лъэфl  фыкъикl. -------------- Aydın ve iyi  sabaha ermenizi dilerim.

Нэху лъэфl укъикl. ---------------- Aydın ve iyi sabaha ermeni dilerim.

Узыншэу  фыкъанэ. ------------- Sağlıkla kalın.

Гъуэгу махуэ. ---------------------- Yolunuz açık olsun.

Тхьэм гурыфlыгъуэкlэ дызригъэлъагъу.  -- Tanrı mutlulukla görüştürsün.

Тхьэм гурыфlыгъуэкlэ дызхуигъазэ.  -- Tanrı bizi mutlulukla karşılaştırsın.

Дызэрлъагъунщ. --------------------- Görüşürüz.

Фlыкlэ , дызэрлъагъунщ.  --------- İyilikle , görüşürüz.

 

Кхъыlэ.  ---------------------------------- Lütfen.

Упсэу.  ----------------------------------- Yaşa.

Тхьэм уи гукъэкl нэхъыбэ ищl. ---- Tanrı düşüncelerini çoğaltsın.

lуэхъус апщий. ------------------ Hoş geldin.( yabancı olarak  gelene söylenir)

lуэхъусыж. -------------- Hoş geldin. ( yabancı olmayanın dönüşüne söylenir)

Упсэуж. ------------------------- Hoş bulduk.( Tekrar çok yaşa anlamında)

Къеблагъэ.  ------------------- Buyur. ( buyur etmek için kullanılan söz)

Фlым ухуиблагъэ. ----------  İyiliğe buyurasın .

Уи лъагъуж фlы ухъу. ----- Tekrar görmek ne güzel.

 

Къысхуэгъэгъу. ------------- Özür dilerim.

Губгъэн къысхуомыщl.  --- Kusuruma bakma.

Уигу къызомгъабгъэ.  ------ Kusuruma bakma.

 

Бэ ухъу апщий. -------------- Bereketli olsun.

Гуп махуэ апщий. ----------- Gurubunuz açık ( içten) olsun.

 

Фlым ухуишэ. ------------------- İyiliğe yöneltilesin.

Фlым фыхуишэ. ---------------- İyiliğe yöneltilesiniz.

Ем ущихъумэ. ------------------ Kötülüklerden korunasın.

Ем фыщихъумэ. --------------- Kötülüklerden korunasınız.

Уи lуэху Тхьэм иузэнщl. --- Tanrı işlerini düzeltsin.

Фи lуэху Тхьэм иузэнщl. --- Tanrı işlerinizi düzeltsin.

 

Фигу илъ Тхьэм къывигъэхъулlэ. -- Tanrı düşüncelerinize eriştirsin.

Уигу илъ Тхьэм къуигъэхъулlэ. -- Tanrı düşüncelerine eriştirsin.

Ягу  илъ Тхьэм къаригъэхъулlэ. -- Tanrı onları düşüncelerine eriştirsin.

 

Фlыкlэ Тхьэм къывигъэлэжь. -- Tanrı iyilikle kazandırsın.

Фlыкlэ Тхьэм фигъэшхыж. -- Tanrı iyilikle yemeyi nasip etsin.

 

Фlыкlэ улажьэ.  --- İyilikle eskitesin. (yeni alınan bir şey için hayırlı olsun)

 

Selamlaşma ile ilili açıklama olarak söylenen çok fazla ve detaylı sözler çoktur. Dilimizin bu alanda zenginliği içerisine girildiğinde anlaşılabilir. Dilimizin en fazla gelişim alanı törenlerde iyi dilek anlatımları alanında olmuştur. Tanrıdan iyi şeyler dilemek üzerine, gelin alma , cenaze törenlerinde veya diğer törenlerde güzel dilekler dilemek üzerine , işe başlama işi bitirme başlı başına bir kültür olarak dilimizde yer tutmaktadır. Bunlar yazıldığı takdirde kitaplar dolusu yer tutar. Ben kendimce daha çok kullanılacağını tahmin ettiklerimi yazdım.

 

Selamlaşma ile ilgili ve onun adabı ile ilgili yaklaşımlara da bir göz atacak olursak; temel bazı kuralları şöyle sıralayabiliriz.

Selam verecek olan daima gelen olmak durumundadır. Eğer yolda bir karşılaşma olmuş ise selam verecek olan büyük olandır. Selamı alacak olan da küçük olandır. Yaşıtlarda böyle bir kayda gerek yoktur. Adigelerde selamlaşmada sarılmak, öpüşmek, kafa tokuşturmak gibi selamlaşma genel adaba aykırıdır. El ile tutuşup el sıkışarak selamlaşma dahi sonradan edinilmiş ve uygun görülmüş olmalı ki adaba aykırı görülmemiştir.

 

Özellikle baş sağlığı veya cenaze törenlerinde başsağlığı verilirken el tutmak ve öyle başsağlığı vermek bu adabın özüne çok aykırı düşmektedir. Sarılma öpüşme kafa tokuşturma gibi davranışların ise bu adapta çok ayıp sayıldığı unutulmamalı. Söylenmek istenilen şey ciddi bir duruş ile muhataba söylenmelidir.

 

Selamlaşma, hal hatır sormalar sonunda küçüklerin büyüklere birilerine  selam  söyle türünden selam gönderme girişimleri de çok ayıp sayılan bir davranış biçimidir.

 

Selam alış şekli de  büyük ve küçüğe göre değişkenlik gösterir.  Selam alışın genel standartları vardır onların bilinmesi selamı almayı kolaylaştırır.

 

Eğer selamı veren büyük ise küçük olan selamı şu cümlelerin biri veya tümünü veya bir ikisini söyleyerek alabilir.

 

Жьыщхьэ  махуэ ухъу. -- Aydın büyüğümüz olmanı diliyorum.

Тхьэм и щlасэ ухъу.  -- Tanrının hoşnutluğu içinde olasın.

Щхьэ махуэ ухъу.  -- Akıl önderimiz olasın

 

Eğer selamı veren küçük alan büyük ise şu cümle veya cümleler ile selamı alır.

 

Упсэу.  ---------- Yaşa

Насыпыфlэ ухъу. -- Kısmetli olasın

Гъащlэ кlыхь ухъу. -- Uzun ömürlü olasın.

Щауэ махуэ ухъу. -- Genç önder olasın.

Насыпыфlэ, насып защlэ ухъу.-- Kısmetli, kısmet içinde olasın.

 

Апщий  -- sözcüğü her selam verme almanın sonuna eklemlenebilir. Bunun cümleye katkısı karşıdakini yüceltme ve değerli kılma sözcüğüdür.

Arapçadan dilimizde yer tutan Selamun aleykum ve cevabi olarak Aleykum selam. Bu selamlaşma her türlü selamlaşma için yeterli bir selamlaşma olarak kabul edilir.

 

Şimdi de selam verme cümlelerine bakacak olursak

Bir işte çalışan herhangi bir kişi yanına gidildiğinde verilecek selam

 

lуэху фlохъуэ апщий.  --- Kolay gelsin, işin rast gelsin.

-- Уи lуэху фlы икlуэ.  --- İşin iyilikle yürüsün.

-- Фlэхъус апщий. --- Hoş geldin.

 

Bir guruba rastlandığında

 

Гуп махуэ апщий ------ Değerli gurup olasınız.

--- Щауэ махуэ ухъу апщий. -- Genç önder olmanı dileriz

 

İyileşmiş kalkmış hasta ziyaretinde

Лъапэ махуэ къыухьэжьэж. -- Sağlıklı olarak tekrar topluma katılmanı diliyorum

Тхьэм уигъэlуэтэж. -- Tanrı hastalığını hikayeleştirip anlatmayı nasip etsin.

Ameliyat geçirmiş veya yara almış hasta için

Фэбжь хъуами лажьэ Тхьэм имыщкlэ. -- Acı verdi ise de Tanrı ölümden korusun.

 

Bu söylemlerin sonuna eklenecek cevaplar yukarıda zikrettiğimiz büyük küçük olma durumları gözetilerek verilecek cevaplardır.

 

Bu kültürde damat sağdıcı ile kardeş olur ve sağdıcının ailesi ile ömür boyu sürecek bir akrabalık ilişkisi başlar. Her türlü mutluluk ve sıkıntıyı beraber paylaşmayı beraberinde getirir. Щауэ, къан  tabirleri burada kullanılır. Sağdıcın ailesi onun da ailesi sayılır. Kardeşleri de kardeşi sayılır.

 

Sağdıca veya ailesine bu sözler söylenebilir

 

Уи къуэшыгъэ тхьэм кlыхь ищl.  -- Kardeşliğiniz uzun olsun.

Фи къуэшыгъэ Тхьэм кlыхь ищl. -- Kardeşliğiniz uzun olsun

Гущэпс быдэ Тхьэм фхуищl. --- Aranızdaki bağı Tanrı güçlendirsin.

 

Kızı evlenene , gelin gönderen aileye;

 

Лъэдакъэ махуэ Тхьэм къыфхущигъанэ -- Aydın geleceğe gitmiş olanlardan etsin

Зыхэхьам Тхьэм яхигъэзагъэ.  -- Girdiği aileye uyumlu olmayı nasip etsin.

Зыхэхьам Тхьэм щигъэтынш. -- Tanrı girdiği ailede rahat yaşama nasip etsin.

 

Gelini alan, gelin gelen aileye;

Лъапэ махуэ къыфхишияуэ Тхьэм жиlэ.

------------- Aydın kişi olarak ailenize girmiş olmasını Tanrıdan diliyorum.

Фызэрхуейуэ Тхьэм къыфхущlигъэкl. -- İstediğiniz gibi  çıkmasını diliyorum.

Акъылэгъу Тхьэм къывдищl. -- Akıl birliği içerisinde olmasını diliyorum.

Her iki aileye birlikte iyi dilek dilemek gerekiyor ise

Благъэ захуэмахуэ Тхьэм фищl.

-- Akrabalığınızın birbirinize açık ve içten samimi  olmasını Tanrıdan diliyorum.

 Фи блэгъагъэр Тхьэм кlыхь ищl. -- Tanrı akrabalığınızı uzun kılsın.

Damat veya geline arkadaşlarının söyleyeceği sözler

 Пlэщхьагъ махуэ Тхьэм пхуищl.

-- İçten samimi yastık arkadaşlığınızın olmasını Tanrıdan diliyorum.

Тхьэм гу зыщывигъахуэ. -- Birlikte mutluluğa eresiniz.

 

Doğan çocuk için

Тхьэм гъащlэ кlыхь ищl. -- Tanrı uzun ömürlü kılsın

Тхьэм насыпыфlэ ищl.  -- Tanrı kısmetli kılsın

 

Ölümlerde  başsağlığı olarak;

Тхьэм фщимыгъэгъупщэкlэ.  -- Tanrı unutturmasın.

Зыдэкlуам Тхьэм щигъэтынш. -- Gittiği yerde Tanrı kolaylık versin.

Дунейкlэ къемыхъуэпсэн Тхьэм ищl. -- Tanrı onu dünyaya imrendirmesin.

Ар фщызгъэгъупщэн Тхьэм фимгъэлъагъукlэ.-- Unutturacak acı yaşatmasın.

Тхьэм рахьмэт дахэ кърит. -- Tanrı rahmet etsin

 

Eğer cenaze töreninde bulunulamamış ise sonradan başsağlığı verilmesi gerekiyor olabilir. Başsağlığı karşılaşıldığında verileceğinden

 

Лажьэр жьы хъукъым.  -- Ölümün eskisi olmaz.

denilir ve sonra başsağlığı yukarıdaki cümlelerle gerçekleştirilir.

Başsağlığı buluşması veya törenlerinde el tutuşması bu kültürün yapısına  uymadığının özellikle unutulmaması gerekir.

 

Diğer buluşmalarda ise büyük elini uzatmadıkça el tutma çabasına küçüğün  girmesi de uygun düşmez. Büyük olan el tutmak istiyor ise hareketi yapacak  olan büyüktür. Küçük  gözetmek ve büyük olanın hareketine göre icabet etmek durumundadır.

 

Къуажэхэм зы унэ lухьахэм  япэ тlэкlу загъэпскэlурт.

----- lхьхьу, lухьху жаlэурэ.

Иужькlэй

----- Еей фыщlэсхэ, жаlэурэ, тlэкlуи  lэуэлъауэ ящlурэ lухьэхэрт.

Иужькlэй бжэм е куэбжэм теуlэхэрт.

Езгъэблэгъэн зыгуэрхэр къыщlэкlмэ  фlэхъус ирахыурэ еблагъэхэрт.

Мы  lухьэкlэм куэд къегъэлъагъуэ.

Мыхъун зыгуэр уlумыуэным теухуауэ.

-----------------------------------------

Уридыхьэшхын зыгуэрхэри къэмыхъуу щыттэкъым.

 

Анзурей къуажэ зы лlы гуэр и хьэсэм щылажьэу итт.

И зы гъунэгъуи  Тхьэм иещlэ сыт и lуэхугъуэми

Езым и хьэсэм кlуэ къэкlуэжурэ тlо щэ блэкlащ къыблэкlыжащ.

Зэй фlэхъус кърихакъым.

Сыт щlэгупсысми.

Ищхьэр щlэгуауэ блэкlащ къыблэкlыжащ.

Махуэр щыхэкlуатэм мы хьэсэм итым и щхьэгъусэр къэкlуащ.

Илlым гъуэмылэ тlэкlу къыхихьри.

Зэлl Зэфыз  зыбгъэдэсу шысхэу я гъунэгъур аргуэру  и  хьэсэмкlэ

Кlуэуэ щыблэкlым гу къалъитауэ къыщlэкlынти.

Ищхьэр къиlэтри

--- Сэламун гlэлейкум жиlэри фlэхъус къарихащ.

Фlэхъусым мыбы зыри щыпимыдзыжым  и щхьэгъусэм

--- lэнна фlэхъус къуихащ сыт къыщlыlомыхыр  жиlащ.

--- Къеlызмыхын уэлехьи. Уэ къеlых. Уэращ фlэхъус зрихар.

--- lэнна ар хъурэ, дауэ сэ къызихыу.

--- Уэлехьи мэхъум сыт щlэмыхъунур.

Нобэ лъандэрэ пщlэ блэкlащ къыблэкlыжащ  фlэхъус къызихакъым.

Иджы фlэхъус къызехыр. Жиlэри  къыпидзэжащ.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

 

Adıgece Ders No:23

Aralık 17, 2018

ГЪУБЖЭР НАРТХЭМ ЛЪЭПЩ ЗЭРАХУИЩlАР

Нартхэм мэш бэв къагъэкlат,

ауэ къызэрахьэлlэжынур ямыщlэу гузавэу зэхэсхэрт.

Лlыжьхэр зэчэнджэщырт.

Щlалэгъуалэр зэдауэрт.

 

Сыт жаlэми, сыт ящlэми

мэшыр зэрыlуахыжыну амал къахуэгупсысыртэкъым.

 

Икlэм зыгуэрым жиlащ:

Ди жылэм нэхъыжь дыддэу дэсыр Уэрсэрыжьщи,

фыкlуэй къафшэ.

Абы зы чэнджэщ гуэр къыдитынщ.

 

Ар щызэхахым,

щlалэ гуп зэрохьэжьэ,

Уэрсэрыжь къашэну,

къэмыкlуэфмэ къахьыну.

 

Уэрсэрыжь пэщащэу дыгъапlэм кlэрысу ирохьэлlэхэ.

 

lуэху зыlутыр хуаlуатэ.

Мыкlуэфыну щыжиlэм,

ар щlалэхэм пхъэхьым тралъхьэри

нартхэр щызхэс щlыпlэм яхь.

 

Нарт хэщlапlэр кумбылъэти,

къыщеувэхым фызыжьыр мэджалэ.

 

-- Уии, нартхэ я унэм сыныщlоджагуэри,

фызыжьым щыжиlэм,

щlалэгъуалэр зэщlодыхьэшхэ.

-- Укъыщlэджагуэркъым, укъыщlэджэлащ.

 

Щlалэхэм я ауаныр гущlыхьэ щыхъуауэ,

Уэрсэрыжь зегъэгусэри йожьэж.

 

-- Зумыгъэгусэ, жраlэ

нарт лlыжьхэм Уэрсэрыжь.

-- Дымыщlэкlэ дыноупщlыну аращ,

чэнджэщ къыдэт.

Ди мэшыр губгъуэм йокlуэдэж,

къызэретхьэлlэжынури тщlэркъым.

-- Сэ фи мэш си лажьэкъым,

Сэ жьы сыхъуащ,

сыщхьэмыгъуэщ. Жиlэри

Уэрсэрыжь гъуэгу техьэжащ.

 

-- Ар щхьэхупсалъэщ,

къыджимыlар ищхьэ хужиlэурэ кlуэжынущ,

Фыкlэлъыкlуатэ, фыкlэлъыдаlуэ,

яжриlащ Лъэпщ нарт хасэм.

 

Щlалэ нэхъ жьыджэру зы тlущ,

Уэрсэрыжь кlэлъыщlэпхъуащ.

Кlэлъыщlэхьахэм мыр зэхахащ.

 

-- Лlо абы гугъуехьу хэлъыр?

Адакъэкlэу къэбгъэшрэ,

пхъэшыкъу тlэкlу фlэбукlэу,

къазшырыдзэу дупкlыкlыжмэ,

гъубжэ жыхуэпlэнур аракъэ?

 

Ар зэрызэхахыу,

щlалэхэм къагъэзэж,

къагъэзэжри къокlуэж,

къосыжхэри я тхьэкlумэ къиlуар

нарт хасэм хуаlуэтэж.

 

lуэхур щызэхихым,

Лъэащ щlалэхэм унафэ яхуищlащ.

 

-- lэплlэкlэ фхьыжи

ди Уэрсэрыжь дыщэр

дыгъапlэм кlэрывгъэтlысхьэж.

дыгъэпсым хэсу куэдрэ ирепсэу.

Сэ кlыщым сыкlуэнщи, гъубжэ фхуэсщlынщ.

 

Ар жиlэри Лъэпщ кlыщым кlуэжащ.

 

Гъущl кlапэ

адакъэкlэу къигъэшащ,

къазшырыдзэу дипкlыкlащ,

пхъэшыкъу тlэкlуи фlиlужащ.

 

 Нартхэм ар я гъубжэу

я мэш бэвыр къахыжащ.

 

Кlуантlэ lэзид зэритхыжамкlэ.

 

Щlын -- yapmak

Щlэн – bilmek

Щlэн – bir şey etmek eylemek

 

Bu iki fiilin her ikisi de ikinci tür fiillerdendir. Çünkü yapılan bir şey veya bilinen bir şey konu bahsimizdir. Fiillerin çekimlenmeleri de, şahıs eklerinin oluşumu da ona göredir. Her ne kadar fiil ayrık gibi görülse de her ikisi de birbiri ile aynı yazım ve seslenimlerle aynı anlamlarda kullanılırlar. Eğer bahsedilen şey bir nesne ise veya bir kavram ise bilmek, bahsedilen şey bir eylem ise yapmak anlamına gelir.

 

Щlы -- yap

Умыщl – yapma

 

Сыт пщlыр? -- Nesnel olarak yaptığın şey nedir?

Сыт пщlэр? – Eylem olarak yaptığın şey nedir?

Зэр---- р – yaptığı, yapışı.

Зэр --- у – yaptığı ettiği eylediği zaman

 

Зафер, узэрышхэу къакlуэ. – Zafer, yemeğini yiyince gel.

Пщэдджыжь къэс Зафер шей зэрефэр пщlэрэ?

Her sabah Zafer’in çay içtiğini biliyor musun?

Зафер щей зэрефар сэри сощlэ.

Zafer’in çay içtiğini ben de biliyorum.

 

Ефэн – bir şeyi içmek

Зэрефэр – bir şeyi içtiğini

 

Зэрищlыр – nesnel olarak yapış şekli

Зэрищlэр – eylem olarak yapış şekli

Зэрищlэр – bilişi

 

Мы къэдыупсэлъар Зафер ищlэн хуейкъым.

Bu konuştuğumuzu Zafer’in bilmemesi gerekir.

А жыхупlар Зафер ищlэн хуейкъым.

O söylediğin işi Zafer’in yapmaması gerekir. ( yapmaz )

Onu ben yapıyorum.Onu ben yaptım. Onu ben yapacağım.

 

---------- Сэ сощl --------- Сэ сщlащ. ------------- сэ сщlынущ.

---------- Уэ бощl --------- Уэ пщlащ. -------------- уэ пщlынущ.

Ар ---- абы иещl –Ар - абы ищlащ. – Ар –--- абы ищlынущ.

---------- дэ дощl ---------- дэ тщlащ. -------------- дэ тщlынущ.

---------- фэ фощl -------- фэ фщlащ. ------------ фэ фщlынущ.

------ абыхэм ящl ----- абыхэм ящlащ. ------абыхэм ящlынущ.

 

Bir cümlenin sonuna – р – gelir ise o cümlenin tamamı konu bahsi olur.

Нышэдибэ лъандэрэ Мазэ зэлэжьахэр плъэгъуа?

Sabahtan beri Maze’ nin uğraştığı şeyleri gördün mü?

 

Cümle içerisinde – р – halindeki şahıs veya nesnenin konu bahsimiz olduğunu zaten daha önceden öğrenmiştik. Konu bahsi ile Türkçedeki cümle öznesi aynı gibi görülse de farklı şeylerdir. Burada konu bahsi bazen şahıslar olabildiği gibi bazen de değildir. Şahıslar figüran olduğundan konu bahsi durumunda değillerdir. Şimdi konu bahsinin şahıslar olduğu – хуэ – ön eki ile cümle tablomuza bir bakalım. Fiil başındaki birinci şahıs eki eden eyleyen, ikinci şahıs eki ise kimin için edildiği ve eylendiğini göstermektedir.

 

Сэ ------ сэ ---------- сы ---- с ---- хуэ –-- лэжьащ.

Уэ ------ уэ ----------- у ------ п ---- хуэ --- пщэфlащ.

Ар ------ абы --------- . ------ . ----- хуэ --- щэхуащ.

Дэ ------ дэ ----------- ды ---- т ---- хуэ --- кlуащ.

Фэ ------ фэ ---------- фы --- ф --- хуэ --- тхьэшlащ.

Ахэр – абыхэм ------ . ------ а ---- хуэ --- лъэсащ.

 

Bildiğimiz üzere birisi için bir şey yapma tablosundan çaprazlamalarla 28 cümle üretilmektedir. Sen benim için, ben senin için şunu, bunu yaptım türü cümlelerdir. Şimdi de konu bahsimizin bir nesne olduğu cümlelere ve cümle kalıbına bir bakalım. Bu kalıpta ön ek birinci ve ikinci şahıs eklerinin arasına girmektedir.

 

Гъубжэр сэ ---------- сэ ----------- с --- хуэ – с – щlащ.

------------- уэ ---------- уэ ---------- п --- хуэ – п ---------.

------------- абы -------- абы -------- . --- хуэ – и ---------.

------------- дэ ---------- дэ ---------- т --- хуэ – т ---------.

------------- фэ ---------- фэ --------- ф – хуэ – ф ---------.

------------- абыхэм --- абыхэм --- . --- хуэ – а ----------.

 

Bu tablonun tek istisnası ise гъубжэр абыхэм ile başlayan beş cümlede fiil başına я ( иа ) gelmek durumundadır.

 

Гъубжэр абыхэм сэ яхуэсщlащ.

------------------------ уэ яхуэпщlащ.

----------------------- абы яхуищlащ.

----------------------- дэ яхуэтщlащ.

------------------------ фэ яхуэфщlащ.

------------------------ абыхэм абыхэм хуащlахэщ.

 

Diğer çaprazlamaları da sizler yaparak kendinizi geliştirebilirsiniz.

 

Şimdi de зэр ön eki ile yapılan cümle tablosuna bakalım. Benim senin onun yapışı anlamı oluşturan cümleler.

 

Гъубжэр сэ зэрысщlар.

------------ уэ зэрыпщlар.

------------ абы зэрищlар.

------------ дэ зэрытщlар.

------------ фэ зэрыфщlар.

------------ абыхэм зэращlар.

 

Şimdi de benim için senin yapışın, senin için benim yapışım türü cümle tablosunu inceleyelim. Sanırım şahıs eklerinin sıralanışını tekrar etmeğe gerek yoktur.

Гъубжэр сэ -------- сэ ---------- зэры – с --- хуэ – с – щlар.

------------ уэ -------- уэ ---------- зэры – п --- хуэ – п -------- .

------------ абы ------ абы ------- зэры --- . --- хуэ – и ------- .

------------ дэ --------- дэ --------- зэры – т --- хуэ – т -------- .

------------ фэ -------- фэ -------- зэры – ф – хуэ – ф ------- .

----------- абыхэм -- абыхэм – зэры --- а ---хуэ – а -------- .

 

Гъубжэр абыхэм абы зэрахуищlар.

Гъубжэр нартхэм Лъэпщ зэрахуищlар.

 

Bu çalışmaları ilerleterek çalışmayı zevkli hale getirebilirsiniz. Çaprazlamaları yapabilirseniz artık pratiklerinizi geliştirebilirsiniz.

Mesla ben küstüm sen küstün cümlelerine bakalım.

 

Сэ зызгъэгусащ.

Уэ зыбгъэгусащ.

Абы зигъэгусащ.

Дэ зыдгъэгусащ.

Фэ щывгъэгусащ

Абыхэм загъэгусащ.

 

Ben sana sen bana küstün türü cümle kalıbına bakacak olursak

 Къы – ны – yön belirteçlerini de dahil edelim.

 

Сэ --------- сэ ----------- зы – къы – с – хуэ – з – гъэгусащ.

Уэ --------- уэ ----------- зы – ны ---- п – хуэ – б -------------- .

Абы ------- абы -------- зы ------------ . – хуэ – и -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – къы --- т – хуэ – д ------------- .

Фэ --------- фэ ---------- зы – ны ---- ф – хуэ – в ------------- .

Абыхэм – абыхэм --- зы ------------ а -- хуэ – а -------------- .

 

Сэ абы зыхуэзгъэгусащ. – Ben ona küstüm.

Сэ Зафер зыхуэзгъэгусащ. – Ben Zafer’e küstüm.

 

Абы сэ зыкъусхуигъэгусащ. – O bana küstü.

Зафер сэ зыкъысхуигъэгусащ. – Zafer bana küstü.

 

 Сэ уэ зыныпхуэзгъэгусащ. – Ben sana küstüm.

 Уэ сэ зыкъысхуэбгъэгусащ. – Sen bana küstün.

 

Bu cümlelerde küsenin kalp olması nedeniyle konu bahsi zikredilmemiş olmasına rağmen cümle oradan kurgulanmıştır. Diğer çaprazlamaları sizler yaparak 28 cümleyi dizmeye çalışın ve pratik yapın. Şimdi de küsüşme benzeri cümlelere bakalım. Bu cümle yapısı daha önceki derslerde anlatılmıştı. Hatırlamak ve tekrar etmek yararlı olacaktır.

 

Заферрэ сэрэ дызэргъэгусащ. – Zafer ile ben küsüştük.

Мазэрэ и адэмрэ зэргъэгусахэщ.—Maze ile babası küsüştüler.

 

Мазэрэ уэрэ фызэрцlыхуа? – Maze ile tanıştınız mı?

Абырэ абырэ зэрцlыхуахэ? – Onunla o tanıştılar mı?

Ахэр зэрцlыхуахэ? – Onlar tanıştılar mı?

 

Дэ дыгъуасэ дызэрлъэгъуащ. – Biz bu gün görüşeceğiz.

Ахэр нобэ зэрлъагъунухэщ. – Onlar bu gün görüşecekler.

 

Bana doğru eylemin başına – къ – yön belirteci.

Sana doğru eylemin başına – н -- yön belirteci geldiğini zaten biliyoruz.

 

 Bu açıklamalardan sonra yukarıdaki metnin tahlilini yapacak olursak olayı şöylece bölümlere ayırabiliriz. Öncelikle Nartların içerisinde bulundukları durum ve problemlerinin xasede görüşülüp çözüm bulunmaya çalışıldığı. Büyüklerden danış alınmak istenildiği. Onun küstüğü. Onun kendi başına konuştuğu. Bu durumu bilen demircilerin pirinin verdiği fikir ve çözüme ulaşılması anlatılmaktadır.

Sözcük dağarcığı:

Зэгъэгlапхъэ псалъэхэр

Къэкlын – (Yerden ) bitmek

Чэнджэщ -- danışık

Къехьэлlэжын -- hasat

Зэдэуэн – birbiriyle davalaşmak, münakaşa

Мэш -- ekenek

Бэв -- bereketli

Гупсысэн -- düşünmek

Жылэ – halk ( diğer bir anlamı da tohumdur fakat buradaki anlamı halk anlamındadır.)

Пэщэщэн – eliyle bir şeylerle uğraşmak

Пхъэхь – ağaçtan yapılmış tutuşmalı taşıma aracı

Хэщlапlэ – xasenin yapıldığı yer

Кумб – çukur

Кумбылъэ -- engebeli

Джэлэн -- yıkılmak

Ауан -- alay

Кlуэдын -- kaybolmak

Пхъэшыкъу – ağaçtan sap

Къэгъэшын -- bükmek

lэплlэ -- kucak

Кlыщ -- atölye

Дэпкlыкlын – uçunu kenarını döverek çıkarmak

Гъущl -- demir

Къэхын.—biçmek

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:24

Aralık 17, 2018

Dilimizde sözcük oluşumları üzerine bir hayli çalışma yapılmıştır. Ön ekler, son ekler, şahıs ve zaman eklerinin fiillere eklenişi ile ilgili çalışmalar gerek Adige dilinde gerekse Rusça olarak detaylıca çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalara erişmek isteyenler gerekli kaynak sanırım bulabilirler. Bu dilde fiiller üzerinde yapılmış hayli geniş çalışmalar mevcut olmakla birlikte Türkçe olarak yapılan bazı çalışmalar birçok yanlışlıkları da taşımıyor değildir. Her ne olursa olsun bu alanda emek sarf etmiş olanlara saygı duymamak onların yazılı kaynakları olmadan el yordamı ile yaptıkları çalışmaları takdir etmemek mümkün değildir. Yalnız cümle kurulumu dizilişleri üzerine ben bir çalışma ile karşılaşmadım. Yapılan çalışmalar da cümle diziliş mantığını yansıtmamaktadır. Bu durumun nedeni kanaatimce bu dilin yazı diline çok sonradan geçmiş olması, yazı diline geçilirken diğer egemen dillerin cümle dizilişlerinin etkilerinin olması ihtimal dahilindedir diye düşünüyorum.  Bu nedenlerle Türkiye’de yaşayanlar Türk dilinin cümle dizilişlerinin, Rusya’da yaşayanlar da Rus dilinin cümle dizilişlerinin etkisinde kalmış olduklarını zannediyorum. Bu nedenle yazılanların yörenizde bizim anlatmaya çalıştıklarımıza aynen uymama ihtimalleri de vardır. Bazı şartlanmışlıklarımız olabileceğini zaten anlatmıştık. Kalmış ki biz Türk dilinin kurallarını dahi yanlış öğrendiğimizden bu şartlanmışlıklarımızla devam ediyoruz. Cümle kurulumlarını incelerken bu uyarıları dikkate almanız gerektiğini düşünüyorum ve olabildiğince yeni duruma adapte olmanız gerektiğini, bölgesel söylemlerden ziyade olması gerekeni verdiğimizi, olabildiğince yöresel söylem farklılıklarını da anlatıp eklemeğe çalışacağımızı da bilmenizi isterim. Burada cümle yapıları, cümle oluşumları, ses anlam temelinde anlam oluşumlarını daha dikkatlice anlama imkanımız olacaktır.  Ben sen o gibi şahısların konu bahsi yapıldığı cümle örneklerini inceleyelim.

Сэ   сыхэлъщ. – Ben yatıyorum.

Уэ  ухэлъщ. – Sen yatıyorsun

Ар  хэлъщ. – O yatıyor.

Дэ  дыхэлъщ. – Biz yatıyoruz.

Фэ  фыхэлъщ. – Siz yatıyorsunuz.

Ахэр  хэлъхэщ. – Onlar yatıyorlar.

Şimdi de konu bahsinin davranış biçimi, şahısların figüran olduğu cümle yapısına bakalım:

Bu güzel davranış biçimi ( güzel adet ) benim davranışlarımda var

İnsan davranışları bir çoğul olarak algılanıp bu konu bahsi ettiğimiz davranış biçimi de o çoğulun içerisindedir şeklinde cümle yapısını oluşturuyor.

 

Мы хабзэ дахэр сэ схэлъщ.

--------------------- уэ пхэлъщ

-------------------- абы хэлъщ.

--------------------- дэ тхэлъщ.

--------------------- фэ фхэлъщ.

--------------------- абыхэм яхэлъщ.

Bu güzel davranış biçimi benim davranışlarımın arasında vardı. Cümlelerinin oluşumu da şöyledir; Bu kalıbın şimdiki zaman kalıbı ile olmasının nedeni de o davranış biçiminin süreğen olması nedeniyledir. Olmuş ve o anda bitmiş olsaydı bitmiş zaman kalıbı uygulanması gerekecekti.  Hikayeleştirmeler anlatılırken bu aşağıdaki anlatım uygun düşer. Yani sıfat olarak o özelliği vardı anlamındadır.

Мы хабзэ дахэр сэ схэлъащ.

-------------------- - Уэ пхэлъащ.

---------------------- абы хэлъащ.

---------------------- дэ тхэлъащ.

---------------------- фэ фхэлъащ.

---------------------- абыхэм яхэлъащ.

Olmuş bitmiş olarak süreğenliği göz ardı edilirse cümle şöyle oluşur;

Мы хабзэ дахэр сэ схэлът.

--------------------- уэ пхэлът.

--------------------- абы хэлът.

--------------------- дэ тхэлът.

--------------------- фэ фхэлът.

--------------------- абыхэм яхэлът.

БЭДЫН   ДАДЭ  -- НАРТ lУЭРЫlУАТЭ

 Хабзэу Нартхэм яхэлъащ

жьы хъуар бгым шадзыжу.

Бэдын и ныбжь хэкlуатэри жьы хъуат.

Зэй – тlой къыхуаlуэхуащ,

Нарт хабзэр Бэдынокъуэ игъэзэщlэну.

Щымыхъужым ещанэу лlыкlуэ  къыхуагъэкlуащ,

е ди хабзэр гъэзащlэ е тхэкl , жаlэу.

Амалынчэ щыхъум, Бэдынокъуэ мэзым кlуэщ,

Чы гулъэ къишэри тажджэ иухуэу пэрыувэжащ.

Махуэ ныкъуэ лэжьыгъэр тхьэмахуэкlэ зэпишри,

тажджэр ухуэн иуха нэужь,

мывэ шэрхъиплl  щигъэувэжащ.

Тажджэр зыфlэлъхьэныр щиухым,

щалэр и адэм бгъэдэхьэри ещыхьэкlуащ.

-- Ди адэ, мы къэлэн мыгъуэр

уэ нэхърэ нэхъ къызохьэлъэкl, ауэ

хабзэр забзэщи,

ар сымыгъэзащ!эмэ ,

уэр дыддэм губгъэн къысхуэпщlынщ.

-- lыхьы -- lыхы, тlу, lыхьы lыхьы.

Хабзэр жьы хъурэ убзэщхъу щыхъу лъэхъэнэр

Къэзыщlэф цlыху

Нартым къыхэкlыу щlидзэмэ,

Нартхэри абы кlэлъыкlуэнщ.

Иджы Жьыгъейбг дыдэкlын ди къэлэнщи,

дыкlуэнщ.

Ар къэзыублар Тхьэм иещlэ

щызыгъэтыжынури уи нэ фlыкlэ илъагъу.

 Зэдэзэкъуэр Жьыгъейбг нэсщ,

Зэкlэлъхьэужьу пэнтхым къытеуващ.

тэлайкlэ къуакlэм дэплъэу щыта нэужь,

щlалэм жиlащ,

-- Иlэ ди адэ итlысхьэ.

Бэдын зыри жимыlэу тажджэм итlысхьащ.

Бэдынокъуэ тажджэр щыхупlэм  щхьэщилъафэри

еlунщlащ.

Тажджэм и мывэ шэрхъиплlыр хуэмурэ ежьэри,

кlуэтэху нэхъ псынщlэ хъуурэ  ежэхыу щlидзащ.

псынщlэ дыддэ щыхъум Бэдын натlэкlэ чийм еуэу

тажджэр зэщlэувыlыкlащ.

Еплъмэ

тажджэм и пхэ шэрхъитlыр  жыг лъабжьэ гуэрым

фlэнауэ адрей шэрхъитlыр кlэрахъуэу

жьым хэту иелъагъу Бэдын.

Уэ ди тхьэ ущыlэр пэжщ.

Жиlэри къэхъуным пэплъэу тысыжащ.

 

И къуэр бжьэпэм къехщ, тажджэм къыбгъэдыхьэри

шэрхъыр лъабжьэм къыфlихыу щlидзащ.

Къуэр а лэжьыгъэм гугъу зэрыдехьыр  щилъагъум,

Бэдын къыпыгуфlыкlащ.

Бэдынокъуэ абы гу лъитэри и адэм еупщlащ,

-- Сыт ди адэ узыщыгуфlыкlыр? Жиlэри.

-- Сыт си гуфlэгъуэ сэ?

 Ауэ... сщlэркъым сигу къыщlилъэдар

уи къуэм мыбы ущридзыхьжкlэ

уи тажджэри мы жыг лъабжьэм фlэнэу

укъызтригъэувыlэну пlэрэ? жысlэу.

 

Бэдынокъуэ и лэжьыгъэр игъэувыlэри

тэкlу гупсыса нэужь, и адэр тажджэм кърихыжащ.

 

-- Нартхэм я хабзэр згъэзэщlащ.

Бгым ушыздзын си къэлэнти ущыздзащ.

Уэ тхьэм укъигъэувыlамэ

сэ тхьэм сыпэувыну гуэныхьщ.

Нартхэм саукlами тlо ущыздзынкъым...

 

Тажджэ нэщlыр жыг лъабжьэм къыфlихыжщ,

бгым ириутlыпщхьэхри

зэдэ зэкъуэр мэзым щlэхьэжащ.

 

Мэзыр щlащыкlыурэ,

бгъуэнщlагъ гъущэ гуэр къагъуэтри,

ар Бэдын егъэзыпlэ хуищlащ.

Бэдыгокъуэ унэм кlуэжащ,

къыкlэлъыплъыну къигъэгугъэри.

 

Бэдын бгым щадзыжа фlэкl ямыщlэу,

Бэдынокъуэ и адэм гъуэмылэ хуихьурэ куэдрэ кlуащ...

 

Зэгуэрым

и къуэм къихьа гъуэмылэм

щынэл зэрыхэмылъым гу лъитэри къеупщlащ.

-- Щынэлым щхьэ уефыгъуэжа щlалэ?

А къыфхуэзгъэнар

уэри уи щlэблэми къывдэхуэжынти!

-- Нарт хэкум тlылlэ къихьэри псори ихьащ,

гуартэм щынэ хэтыжкъым.

-- Атlэ абы амал иlэщ, щlалэ.

гуартэхэр Амыщ  и чэтыпlэжьым тевгъэт бжьыхьэм.

абы зыгуэр къыфхуихьынщ.

 

Нартхэр Бэдынокъуэ жиlэм едаlуэри

я мэлыр псэф хъуащ,

икlи зы мэлым щынитl щы щlэсу гъатхэ техьащ.

 

Ауэрэ кlуэурэ

зэгуэрым Бэдынокъуэ ихьа гъуэмылэм

щlакхъуэ хэмылъу къыщlэкlащ.

-- Гъавэм ущысхьыжай тlэ щlалэ?

-- Нарт хэку псом зы ху шынакъ илъыжкъым,

гъэблэ хъуащи, щlыр бгъэуэ гъэ техьэнущ,

трасэн ху жылэ яlэкъым.

-- Ари амалынчэкъым, щlалэ.

Тхьэгъэлэдж и гъэсашэ гъуэгужьыр ввэй,

абы фи гъавэр дэбэгъуэнщ.

 

Бэдынокъуэ аргуэру нартхэ чэнджэщ яхилъхьэри

я гъавэр зэфlэувэжащ.

 

Апхуэдэу екlуэкlыурэ

Бэдын гу лъитащ

Хуахьа гъуэмылэм мыlэрысэ зэрыхэмылъым.

 

-- Мыр лlо, щlалэ.  Мыlэрысэ къысхуэпхьакъыми?

-- Мыlэрысейуэ хэкум итыр игъукlащ.

Сабий гъымэ lэщlэплъхьэн зы мыlэрысэ телъыжкъым

ди адэ.

-- Мы мэзым ущlэкlыжу ущехыжкlэ

уафэм удэплъеурэ ехи, зыгуэр плъагъунщ.

 

Бэдынокъуэ и адэм гъуэмылэ зэрыхуихьа

хъуржын нэщlыр къищтэжри,

уафэмкlэ дэплъейуэ мэзымкlэ ехыжу щlидзащ.

куэд имыкlуауэ

мыlэрысищ жыг щхьэкlэм пыту  илъагъури

дэкlуейри къыпичащ, игъэзэжри и адэм хуихьащ.

-- Мыр сэ сшхымэ жылэр зыгуэркlэ пфlэкlуэдынщ.

зэрыпсэууэ хьый жылэр хэфщlэ.

 

А мыlэрысищым нартхэ я

мыlэрысэ хадэ цlэрыlуэр къытехъукlыжащ.

 

Апхуэдэурэ кудрэ екlуэкlыну къыщlэкlынт,

ауэ зы губзыгъэ гуэрым гу лъитэри жиlащ.

 

-- Уа, дэ дымыщlэу Бэдынокъуэ дэнэ щищlэрэ

мы lущыгъэ къомыр?

Ди гъавэр игъэбэвыжащ.

Ди жыг хадэр къигъэщlэрэщlэжащ.

Мыр даурэ?

 

Нартхэр зэхуэсри Бэдынокъуэ ираджащ.

Къыджеlэ lуэхур зытетыр, жаlэу къыщыпаубыдым,

яжриlащ.

-- Тезыр къыстевмылъхьэну сыкъэвгъэгугъэмэ

вжесlэнущ,

сыкъэвмыгъэгугъэмэ вжесlэнукъым.

-- Птетлъхьэнкъым зыри, жаlэри къагъэгугъащ.

-- Фыкъедаlуэ нтlэ.

Фэр нэхърэ сынэхъ lущкъым,

ауэ дэ псом нэхърэ Бэдын нэхъ lущщ.

Бэдын бгым щыздзыжакъым,

абы а псори къызжиlащ.

 

-- Уа, дэ ди Тхьэ,

Сыту щыуэгъэшхуэ тщlэуэ дытета

иджыри къэс мы дунейм. Жаlэри

зэрынарт жылэу  ежьэри

Бэдын я дамэм тесу къахьжащ.

 

Абдежым Нартхэм зыханащ

я хабзэ бзаджэр.

Жьы хъуахэр бгым щадзыжыныр.

 

Нало Ахьмэдхъан Щэритхыжамкlэ.

 

 

Жыlэн – söylemek. İki parçalı fiiller gurubuna girer. Bu nedenle şahıs ekleri de parçaların arasına girer. Konu bahsi söylenen şey olduğundan cümle ona göre oluşur. Şahıs eklerinden zaten anlayabilirsiniz.

 

Сэ жысlащ. – Ben söyledim.

Уэ жыпlащ. – Sen söyledin.

Абы жиlащ. – O söyledi.

Дэ жытlащ. – Biz söyledik

Фэ жыфlащ. – Siz söylediniz.

Абыхэм жаlащ. – Onlar söylediler.

 

Buradaki söylemeler ortaya söylemelerdir. Herhangi birine veya yöne değildir. Yön belirteci olmadığını da sizler fark etmiş olmalısınız.

 

Сэ жызоlэ. – Ben söylüyorum.

Фэ жывоlэ. – Sen söylüyorsun.

Абы жеlэ. – Onlar söylüyorlar.

Дэ жыдоlэ. – Biz söylüyoruz.

Фэ жывоlэ. – Siz söylüyorsunuz.

Абыхэм жаlэ. – Onlar söylüyorlar.

 

Bu cümlelerde konu bahsi bir şeydir yani bir şey söylemektir. Konuşmak değildir. Konuşmak – псэлъэн – veya -- гушыlэн -- dır.

 

Birilerinin birilerine bir şey söylemesinin kalıbını çıkaralım ve onu işleterek kendimizi geliştirelim.

Konu bahsimizin cümle başına geleceğini de unutmayalım. Fiil başına gelen şahıs eki söylenen fiil ortasındaki şahıs eki de söyleyeni temsil etmektedir.

 

Сэ --------- сэ  ---------- къы ---- з --- же – с – lащ.

Уэ --------- уэ ----------- ны ----- б --- же – п -- lащ.

Абы ------ абы -------------------- . --- ж  --- и -- lащ

Дэ --------- дэ ----------- къы ---- д – же –- т -- lащ.

Фэ --------- фэ ----------- ны ----- в --- же – ф -- lащ.

Абыхэм – абыхэм --------------- я --- ж --- а -- lащ.

 

 Bu tablo işletilirken – щ – kalkarsa cümle soru cümlesi,

n       Щ – yerine --  къэ – gelirse olumsuz soru

n      Щ – yerine – къым – gelirse olumsuz

n      Щ – yerine – нущ – gelirse gelecek zaman

n      Щ – yerine – т – gelirse bitmiş zaman olduğunu biliyoruz.

 

O – o ile veya onlar ile eşleşecek olursa  жри – жра  şeklinde  araya kaynaştırma dolgu harfi girer.

 

Мы псалъэр сэ абы къызжиlащ.

Мы псалъэр сэ Зафер къызжиlащ.

 

Мы усэ дахэр абы абы жриlащ.

Мы усэ дахэр Мазэ и адэм жриlащ.

 

Bu sözcük ile ilgili detaylı çalışma ileride yapılacaktır. Ön çalışma olarak tablonun işletilebilmesi önemlidir. Benim çalışmalarımın kocaman okyanus içerisinden su damlalarını size anlaşılır hale getirmek olduğunu anlayabilirseniz sanırım dilin genişliğini de bir nebze anlaşılır kılmış olurum.

Bu cümleleri öğrenme güçlüğü olarak algılamayınız. Dilin işleyiş mantığını öğrenmenizin önemi ile ilgili olarak sizinle paylaştım. Eğer dilin işleyiş mantığı bir defa kavranır ise iş kolaylaşacaktır. Kendi mantığı içerisinde söylenen her söz herkesçe anlaşılabilen bir yapıya sahiptir. Bu mantıkla yeni üretilen sözcük dahi herkesçe ilk işitildiğinden itibaren anlaşılır durumdadır.

 

Bunu veya herhangi bir şeyi söyleme şeklindeki cümle oluşumu;

 

Сэ жызмыlэ. – Ben söylemeyeyim. ( söylemiyorum )

Уэ жумыlэ. – Sen söyleme.

Абы жремыlэ. – O söylemesin.

Дэ жыдмыlэ. – Biz söylemeyelim. ( Söylemiyoruz )

Фэ жывмыlэ. Siz söylemeyin.

Абыхэм жрамыlэ. Onlar söylemesinler.

 

Зыри жызмыlэу сыщысщ. – Bir şey söylemeden oturuyorum.

Зыри жумыlэу щыс. – Bir şey söylemeden otur.

Мы къэдупсэлъар уи адэ жумыlэ. – Bu konuştuklarımızı babana söyleme.

Мы къэдупсэлъар уи адэ жумыlыж. – Bu konuştuklarımızı babana nakletme.

Мы къэдупсэлъар хасэм щыlуэтэж. – Bu konuştuklarımızı dernekte anlat.

 

Nart destanlarından Bedın Dede’ nin ve oğlu arasındaki ve Nartların törelerini uygulamaları ile ilgili bazı ip uçlarını veren yukarıdaki  parça töre değişimleri, xabzenin oluşum ve değişimlerine de ışık tutmaktadır.

 

  Sözcük dağarcığı;

 

Гу зылъытапхъэ псалъэхэр

 

Амал – çare, çıkış yolu

Губгъэн – kabul edilmeyen şey

Убзэшхъу – değiştirmek, düzeltmek, berrak hale getirmek

Пэнтх – uçurumun tepesi, yamacın en yüksek yeri

Бгы -- yamaç

Чы -- çuguk

Гулъэ – kağnı dolusu

Ухуэн -- kurmak

Пэрыувэн—işe başlamak, işe koyulmak

Зыфlэлъхьэн – parçaları bir birine takmak

Ещыхьэкlуэн – üzüntüsünü iletmesi

(ölüm ile ilgili zamanının geldiğini iletmesi )

Къэлэн – görev

Къехьэлъэкlын – ağırına  zoruna gitmek

Тажджэ – çubuktan örülerek yapılan çevirme

Мыгъуэ – zavallı, faydasız, mesnetsiz

Зэпышын -- uzatmak

Дзын -- atmak

Дэдзейн – yukarı atmak

Едзыхын – aşağı atmak

Дэхьейн – yukarıya götürmek

Ехьэхын – aşağıya götürmek

Дэкlуейн – yukarıya çıkmak

Къехын – aşağıya indirmek

Шэрхъ -- teker

Ежьэн – yürümeye başlamak, çıkış

Хуэм  -- yavaş

Псынщlэ -- hızlı

Мывэ -- taş

Лъабжьэ -- dip

Къэублэн – bir şeyi başlatmak

Щыгъэтыжын – bir şeyi bitirmek

Еутlыпщхьэхын – aşağıya boşluğa bırakmak

Тезыр -- ceza

Гъаблэ -- kıtlık

Шынакъ -- tabak

Гъуэмылэ -- azık

Псэф – yüklü, hamile

Бгъэ – yüksüz, kısır

Ху – Buğday pirinç türü insanlık tarihinde ilk ekim biçimi yapılan ürün türü.

Лъытэн – fark etmek

lущ – eğitimli, akıllı

Щыуагъэ – hata, yanılgı

Иджыри къэс – bu zamana kadar

Гъэгугъэн – güvence vermek

Гъавэ – ekilip biçilen ürün

Къом -- çok

Гъасэ – buğday türü ürünlerin biçilmiş hali

Цlэрыlуэ – ünlü

Зыхэнын – o davranışı, adeti terketmek

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхтэнщ.

 

 

Adıgece Ders No:25

Aralık 17, 2018

Bu dersimizde dilin işleyiş özellikleri üzerinde daha detaylı bir çalışma yapacağız. Dilin işleyiş özellikleri iyi anlaşılırsa bu yapılan veya yapılacak olan açıklamalara gerek kalmaz. Her şey anlaşılır hale gelebilir. Biz her şeye rağmen dilin işleyişi ile ilgili bazı ayrıntıları bu dersimizde anlatmaya devam edeceğiz.

 

Щытlэгъэн – Bir şey giymek

Щыхын – Bir şeyi çıkarmak

Зыхуэпэн -- Giyinmek

Зытlэщын – Soyunmak ( Buradaki soyunmak çıplak hale gelmek anlamında değildir. Bu soyunma günlük hayatta toplum içerisinde giydiğimiz elbiselerin yeni ortamdaki rahat oturuşumuza uygun hale gelmesi için yapılan elbise değişikliği için yapılan soyunmadır. Diğer soyunma ise  -- зыупцlэнын --  bu ders içerisinde ele alınmayacaktır. )

 

Зафер къищэхуа джанэр зыщетlагъэ.

Zafer satın aldığı gömleği giyiniyor.

Giyinme kendi üzerine olduğu için fiil başına – зы—gelmiş.

 

Ар сэ зыщызотlагъэ.

---- уэ зыщыботlагъэ

--- абы зыщетlагъэ.

--- дэ зыщыдотlагъэ.

--- фэ зыщывотlагъэ

--- абыхэм зыщатlагъэ.

 

Bu fiil iki parçalı fiillere dahil olduğundan şahıs ekleri  -- щы -- ve -- тlэгъэн – arasına girmiştir. Banlarla ilgili ön bilgi verilmişti ileride de daha detaylı bilgi verilecektir.

Dilin ses bileşenleri ile ve işletimin farklı bazlar alınarak işletimi diyalektler arasındaki farklılıkları ortaya çıkardığını bilmemiz gerektiğini düşünüyorum. Aslında dilin işleyiş mantığı olarak farklılıklarının olmadığını düşünüyorum. O mantık anlaşılır ise tüm diyalektlerin anlaşılması sorun olmaktan çıkacaktır.

 

Зафер къищэхуа джанэр зыщитlагъэрэ?

Zafer aldığı gömleği giyiniyor mu?

 

Ар сэ зыщыстlагъэрэ?

--- уэ зыщыптlагъэрэ?

--- абы зыщитlагъэрэ?

--- дэ зышыттlагъэрэ?

--- фэ зыщыфтlагъэрэ?

--- абыхэм зыщатlагъэрэ?

 

Зафер и лъэпэдхэр зышитlагъэкъым.

Zafer çoraplarını giyinmiyor.

 

Ар сэ зыщыстlагъэкъым.

--- уэ зышыптlагъэкъым.

--- абы зышитlагъэкъым.

--- дэ зышыттlагъэкъым.

--- фэ зышыфтlагъэкъым.

--- абыхэм зышатlагъэкъым.

 

Зафер и пыlэр зышщхьэритlагъэкъэ?

Zafer şapkasını giymiyor mu?

 

Ар сэ зыщыстlагъэкъэ?

--- уэ зыщыптlагъэкъэ?

--- абы зыщитlагъэкъэ?

--- дэ зыщыттlагъэкъэ?

--- фэ зыщыфтlагъэкъэ?

--- абыхэм зыщатlагъэкъэ?

 

Мазэ и фащэхэр зыщитlэгъащ.

Maze elbiselerini giydi.

 

Ар сэ зыщыстlэгъащ.

--- уэ зыщыптlэгъащ.

--- абы зыщитlэгъащ.

--- дэ зыщыттlэгъащ.

--- фэ зыщыфтlэгъащ.

--- абыхэм зыщатlэгъащ.

 

Burada eklerin değişimi ile  щ kalkarsa cümlenin soru cümlesi olduğunu ,  щ  yerine къэ gelirse olumsuz soru, къым gelirse soru cümlesi, т gelirse bitmiş zaman cümlesi, нущ gelir ise gelecek zaman cümlesi veya benzeri detaylar daha önceki derslerde anlatıldığından daha fazla detaylara girilmeyecektir.

Зафер и пыlэр зыщхьэритlагъэри унэм къыщlэкlащ.

Zafer şapkasını giyip evden çıktı.

Başına giyindiği için baş eki geldiğini fark ettiniz.

Biz başına giyinmeyi çıkararak yazacak olursak;

 

Ар сэ зыщыстlагъэри унэм сыкъыщlэкlащ.

--- уэ зыщыптlагъэри унэм  укъыщlэкlащ.

--- абы зыщитlагъэри унэм  къыщlэкlащ.

--- дэ зыщыттlагъэри унэм дыкъыщlэкlащ.

--- фэ зыщыфтlагъэри унэм фыкъыщlэкlащ.

--- абыхэм зыщатlагъэри унэм къыщlэкlахэщ.

 

Ev bir örtme altı olarak düşünüldüğü için altından çıkmak şeklinde sözcük oluşmuş. Ayrıca burada anlatımı yapan olayın müdahili ve evin dışındaki bir anlatım olduğu anlaşılabilir. Daha önceden genel kabullerde değinilmişti. Eğer evdeki biri dışarıdakine bir anlatım sunsaydı  къыщlэкlащ  yerine ныщlэкlащ olacaktı veya kendisi sadece evdekilere bir anlatım olarak sunum yapsaydı sadece щlэкlащ diyecekti.

 

Зафер, уи лъэпэдхэр зыщытlагъэй унэм къыщlэкl.

Zafer çoraplarını giy de evden çık.

 

 Dili öğrenme üzerinde çalışma yapanların bunlarla çokça alıştırma yapmaları kendilerini geliştirecektir. Burada anlatılanlar salt bilgi olarak verilmesi ve öğrenilmesinin bir kazanımı olacağını düşünmüyorum. Eğer onlar pratiğe aktarılmadığı sürece biliyor olmanın bir yararı olmayacaktır. Bu temel basamaklar dilin işletim mantığının verilmesine yöneliktir. Öğrenici bunu pratiğe dökmesi gerekir veya öğreticilerin metinlerden bunları açabilmelerine yönelik çalışmalardır.

Cümle oluşumu bu dilde fiilin sıfat haline getirilmesi ve başına sonuna ön ekler son ekler şahıs ekleri getirilmesinden ibarettir. Bu durum dilin öğrenimini kolay hale getiriyor. Dilin ses dili olması nedeniyle seslerin doğru çıkarılması temel esastır. Bundan sonrası ise kolaydır. Cümlenin kurulumu mantığını kavramak gerekir. Cümlelerin mantığı – sen beni sevensin – ben senin giyindirdiğinim – şeklindeki cümle yapılarıdır. Mantık anlaşılır ise iş kolaylaşır. Dikkat ederseniz bu cümlelerde iki tane şahıs eki vardır. Ses bileşenleri ayrıca alıştırmalarla anlaşılması gerekir.

 

И фащэхэр Мазэ Зафер щрегъэтlагъэ.

Zafer Maze’nin elbiselerini giyindirdiriyor.

 

Ар сэ -------- сэ ---------- зы – щы – зы ---- з ---- о – гъэ -- тlагъэ.

--- уэ -------- уэ ----------- зы – щы – у ------ б ---- о ----------------- .

--- абы ------ абы -------- зы – щы -- . – р – е ----------------------- .

--- дэ -------- дэ ----------- зы – щы – ды---- д ---- о ----------------- .

--- фэ -------- фэ ----------- зы – щы – вы --- в ---- о ----------------- .

--- абыхэм – абыхэм  --- за  – щы -- . –р --а ------------------------ .

 

Bu tablo işletiminden sadece şimdiki zaman olumlu söyleminin çekimi olduğunu biliyoruz. Bu tablonun işletiminde özel bazı durumlar olsa dahi genel yapı olarak işletim mantığını vermesi bakımından önemlidir ve işletiminin kavranması gerekir. Burada  ар  yerine herhangi bir elbise adı konulabilir. O herhangi bir elbiseyi temsil etmektedir. Ayrıca --  Ар  абыхэм --  ile başlayan cümlelerin ilk ön ekinin çoğul eki alma durumunda olduğunu da görebilirsiniz.

 

Ар сэ -------- сэ ---------- зы – щы – зы ---- з ---- о – гъэ -- тlагъэ.

--- уэ --------  уэ ----------- зы – щы – у ------  б ---- о ----------------- .

--- абы ------ абы -------- зы – щы -- . – р – е ----------------------- .

--- дэ -------- дэ ----------- зы – щы – ды---- д ---- о ----------------- .

--- фэ -------- фэ ----------- зы – щы – вы --- в ---- о ----------------- .

--- абыхэм – абыхэм  --- за  – щы -- . –р --а ------------------------ .

 

Ар сэ уэ зыщызыбогъэтlагъэ.

Onu bana sen giydirensin.

( Onu bana sen giydiriyorsun. )

 

Ар сэ -------- сэ ---------- зы – щы – зы ---- з ---- о – гъэ -- тlагъэ.

--- уэ -------- уэ ----------- зы – щы – у ------ б ---- о ----------------- .

--- абы ------ абы -------- зы – щы -- . – р – е ----------------------- .

--- дэ -------- дэ ----------- зы – щы – ды---- д ---- о ----------------- .

--- фэ --------  фэ ----------- зы – щы – вы ---  в ---- о ----------------- .

--- абыхэм – абыхэм  --- за  – щы -- . –р --а ------------------------ .

 

 Ар сэ фэ зыщызывогъэтlагъэ.

Onu bana siz giydirensiniz.

( Onu bana siz giydiriyorsunuz. )

 

Şimdiki zaman olumlu özel söylemi dışındaki diğer tüm cümlelerin kalıbı;

 

Ар сэ --------- сэ -------- зы – щы – зы – з – гъэ – тlэгъа – щ.

--- уэ ---------- уэ -------- зы – щы – у --- б ---------------------- .

--- абы ------- абы ------ зы – щы -- . р – е --------------------- .

--- дэ --------- дэ ------- -зы – щы – ды – д --------------------- .

--- фэ --------- фэ -------- зы – щы – вы – в --------------------- .

--- абыхэм – абыхэм – зы – щы – а – р - а ------------------- .

 

Bu tabloda щ kalkarsa ve yerine konulacak eklerin katacakları anlamlar ile ilgili açıklamalar defalarca  yapıldığı için yeniden anlatıma sanırım gerek yoktur. Ayrıca oluşan ses bileşenleri de alıştırmalar yaparak çıkarabileceğinizi sanıyorum.

 

 

Ар сэ --------- сэ -------- зы – щы – зы – з – гъэ – тlэгъа – щ.

--- уэ ---------- уэ -------- зы – щы – у --- б ---------------------- .

--- абы ------- абы ------ зы – щы -- . р – е --------------------- .

--- дэ --------- дэ ------- -зы – щы – ды – д --------------------- .

--- фэ --------- фэ -------- зы – щы – вы – в --------------------- .

--- абыхэм – абыхэм – зы – щы – а – р - а ------------------- .

 

Ар фэ сэ зыщывызгъэтlэгъащ.

Onu size ben giyindirdim.

 

Ар сэ --------- сэ -------- зы – щы – зы – з – гъэ – тlэгъа – щ.

--- уэ ---------- уэ -------- зы – щы – у --- б ---------------------- .

--- абы ------- абы ------ зы – щы -- . р – е --------------------- .

--- дэ --------- дэ ------- -зы – щы – ды –  д --------------------- .

--- фэ --------- фэ -------- зы – щы – вы – в --------------------- .

--- абыхэм – абыхэм – зы – щы – а – р - а ------------------- .

 

Ар фэ дэ зыщывэдгъэтlэгъащ.

Onu size biz giyindirdik. ( giydirdik )

 

Ар сэ --------- сэ -------- зы – щы – зы – з – гъэ – тlэгъа – щ.

--- уэ ---------- уэ -------- зы – щы – у --- б ---------------------- .

--- абы ------- абы ------ зы – щы -- . р – е --------------------- .

--- дэ --------- дэ ------- -зы – щы – ды – д --------------------- .

--- фэ --------- фэ -------- зы – щы – вы – в --------------------- .

--- абыхэм – абыхэм – зы – щы – а – р - а ------------------- .

 

Ар уэ сэ зыщыузгъэтlэгъащ.

Ар уэ сэ зыщозгъэтlэгъащ.

Onu sana ben giyindirdim. ( giydirdim )

 

Зыщыхын – giydiği herhangi bir giysiyi çıkarmak da tamamen

 щытlэгъэн – giymek gibidir.

 

Зафер и пыlэр зыщхьэрихри пилъащ.

Zafer şapkasını çıkarıp astı.

 

Мазэ и лъэпэдхэр зыщихащ.

Maze çoraplarını çıkardı.

И лъакъуэхэр фlитхьэщlыкlащ.

Ayaklarını yıkadı.

 

Сыт Зафер ищlэр? – Zafer ne yapıyor?

И лъэпэдхэр щех. – Çoraplarını çıkarıyor.

 

Ар сэ щызох.

--- уэ щыбох.

--- абы щех.

--- дэ щыдох.

--- фэ щывох.

--- абыхэм щах.

 

Ар сэ щысхащ.

--- уэ щыпхащ.

--- абы щихащ.

--- дэ щытхащ.

--- фэ щыфхащ.

--- абыхэм щахащ.

 

Bu sözcüğün tüm işleyiş mantığı ve kalıpları diğerinin aynısı olduğundan bu kadarı ile yetiniyoruz. Öğreniciler detaylı çalışma yaparak kendilerini geliştirmeleri gerekir. Щытlэгъэн – щыхын

Щы –тlэгъэн

Щы -- хын

Buraya kadar konu bahsi yaptığımız şeyler bir şeyi giymek veya çıkarmak üzerine olmuştur. Şimdi de giyinmek eylemi yani yapılan işin, giyilenin değil de kişinin yaptığı işin konu bahsi yapıldığı yapıya bakalım.  Хуэпэн – тlэщын.

 

Зыхуэпэн – хуэпа – хуапэ – giyinmek yapısı

Bu giyinmek yapısının bir şey ile olacağından şahıslar м haline girmek durumundadırlar.

 

Зафер пщэдджыжьым къотэджри зехуапэ.

Zafer sabah kalkıp giyiniyor.

 

Giyiniyorum. --------- giyiniyor muyum? -------- giyinmiyorum.

 Сэ зызохуапэ.-------- зысхуапэрэ? ------------ зысхуапэкъым.

Уэ зыбохуапэ.-------- зыпхуапэрэ? ------------ зыпхуапэкъым.

Абы зехуапэ. --------- зихуапэрэ? -------------- зихуапэкъым.

Дэ зыдохуапэ. ------- зытхуапэрэ? ------------- зытхуапэкъым.

Фэ зывохуапэ. ------- зыфхуапэрэ? ------------ зыфхуапэкъым.

Абыхэм захуапэ. ---- захуапэрэ? --------------- захуапэкъым.

 

Зафер пщэдджыжьым къэтэджри зихуэпащ.

Zafer, sabah kalkıp giyindi.

 

Сэ зысхуэпащ.

Уэ зыпхуэпащ.

Абы зихуэпащ.

Дэ зытхуэпащ.

Фэ зыфхуэпащ.

Абыхэм захуэпащ.

 

Bu tablodan щ  kalkarsa soru cümlesi – giyindim mi?

Къым – giyinmedim.

Къэ? – giyinmedim mi?

Ну? – giyinecek miyim?

Нущ -- giyineceğim

Нщ – giyineyim.

Н? – giyinir miyim?

Т. – giyinmiştim.

Т? – ( vurgu ile ) giyinmiş miydim?

Эт -- giyiniyordum

Рэт? – giyiniyor muydum?

Нт – giyinirdim.

Нут – giyinecektim.

Нутэкъым  -- giyinmeyecektim

Нутэкъэ? – giyinmeyecek miydim?

 

Сэ сыщыкlуам Зафер зыхуэпат.

Ben gittiğimde zafer giyinmişti.

 

Зафер зимыхуапэу хадэм къехащ.

Zafer giyinmeden bahçeye indi.

 

Сэ зызмыхуапэу хадэм  сехащ.

Уэ зомыхуапэу хадэм  уехащ.

Абы зимыхуапэу хадэм  ехащ.

Дэ зыдмыхуапэу хадэм  дехащ.

Фэ зывмыхуапэу хадэм  фехащ.

Абыхэм замыхуапэу хадэм  ехахэщ.

 

Зафер зихуапэри унэм щlэкlащ.

Zafer giyinip evden çıktı.

 

Сэ зысхуапэри унэм сыщlэкlащ.

Уэ зыпхуапэри унэм ущlэкlащ.

Абы зихуапэри унэм щlэкlащ.

Дэ зытхуапэри унэм дыщlэкlащ.

Фэ зыфхуапэри унэм фыщlэкlащ.

Абыхэм захуапэри унэм щlэкlахэщ.

 

 Зафер унэ нэщlым зыщихуэпащ.

Zafer boş evde giyindi.

 

Сэ унэ нэщlым зыщысхуэпащ.

Уэ унэ нэщlым зыщыпхуэпащ.

Абы унэ нэщlым зыщихуэпащ.

дэ унэ нэщlым зыщытхуэпащ.

Фэ унэ нэщlым зыщыфхуэпащ.

Абыхэм унэ нэщlым зыщахуэпащ.

 

Зафер зихуэпэнурэ унэм къыщlэкlынущ.

Zafer giyinip evden çıkacak.

 

Сэ зысхуэпэнурэ унэм сыщlэкlынущ.

Уэ зыпхуэпэнурэ унэм ущlэкlынущ.

Абы зихуэпэнурэ унэм щlэкlынущ.

Дэ зытхуэпэнурэ унэм дыщlэкlынущ.

Фэ зыфхуэпэнурэ унэм фыщlэкlынущ.

Абыхэм захуэпэнурэ унэм щlэкlынухэщ.

 

Birisine elbiseler alarak giyindirmek veya giyinmesine yardım ederek giyindirmek. Yani bir kişinin bir kişiyi giyindirmesini gösteren bu tabloda değişecek olanlar sadece şahıs ekleri ile zaman ekleri, olumlu olumsuzluk ekleri, ön ek ve son eklerin eklemlenmesi ile oluşacak değişimlerdir. Şimdiki zaman olumlu söylemi dışında farklı söylem oluşturmaz. Biz bu tablodan çıkaracağımız cüleleri yazmakla bitiremeyiz. Yapmamız gereken tablonun işleyişini kavrayıp onu işleterek cümleler üretmektir.

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Щ – yerine konulabilecek ekleri zaten biliyoruz.

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у -----  б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Сэ уэ зызыбгъэхуэпащ.

Sen beni giyindirdin.

( Sen beni giyindirmiş olansın )

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Уэ сэ зыузгъэхуэпащ.

Уэ сэ зозгъэхуэпащ.

Seni ben giyindirdim.

( seni ben giyindirmiş olanım )

 

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Абыхэм сэ зыезгъэхуэпахэщ.

Абыхэм сэ зезгъэхуэпахэщ.

Onları ben giyindirdim.

Абыхэм – ile başlayan cümle sonu çoğul eki alır.

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Сэ фэ зызывгъэхуэпакъым.

Beni siz giyindirmediniz.

 

Сэ ---------- сэ ----------- зы – зы --- з – гъэ – хуэпа -- щ.

Уэ ---------- уэ ----------- зы – у ----- б – гъэ -------------- .

Абы ------- абы --------- зы -- . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ --------- дэ ----------- зы – ды --- д – гъэ -------------- .

Фэ --------- фэ ----------- зы – вы --- в – гъэ -------------- .

Абыхэм – абыхэм ---- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Дэ фэ зыдывгъэхуэпат.

Bizi siz giyindirmiştiniz.

 

Зытlэщlын – Soyunmak, yeni ortama uygun hale gelmek, rahat oturur hale gelmek için üst değişikliği yapmak için soyunmak. Oturacak veya yatacak elbiseleri ile kalmaya soyunmak. Çıplak olmak anlamında değildir.

 

Зафер зетlэщlри псым хохьэ.

Zafer soyunup suya giriyor. Yani suya girme konumuna kendini getiriyor ve giriyor.

 

Сэ зызотlэщl.

Уэ зыботlэщl.

Абы зетlэщl.

Дэ зыдотlэщl.

Фэ зывотlэщl.

Абыхэм затlэщl.

 

Зафер унэм къыщlэхьэжри зыщитlэщlыжащ.

 

Сэ унэм  сыщlэхьэри зыщыстlэщlащ.

Уэ унэм  ущlэхьэри зыщыптlэщlащ.

Абы  унэм  сыщlэхьэри зыщитlэщlащ.

Дэ унэм  дыщlэхьэри зыщыттlэщlащ.

Фэ унэм  фыщlэхьэри зыщыфтlэщlащ.

Абыхэм  унэм  щlэхьэхэрири зыщатlэщlащ.

 

Bu sözcük de tıpkı giyinmedeki cümle kalıbı şeklinde işletilebilir.

 

Birisinin birisini soyundurması;

 

 Сэ  --------- сэ -------- зы – зы ---- з – гъэ – тlэщlа – щ.

Уэ ---------- уэ --------- зы --- у ----- б – гъэ --------------- .

Абы ------- абы ------ -зы -- - . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ ---------- дэ --------- зы – ды ---- д – гъэ -------------- .

Фэ ---------- фэ --------- зы – вы ---- в – гъэ -------------- .

Абыхэм --- абыхэм -- зы – е – р – а – гъэ ------------- .

 

Bu cümle kalıbını örnek olarak işletecek olur isek;

 

Сэ  --------- сэ ---------- зы – зы ---- з – гъэ – тlэщlа – щ.

Уэ ---------- уэ ---------- зы --- у ----- б – гъэ --------------- .

Абы ------- абы -------- зы -- - . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ ---------- дэ ---------- зы – ды ---- д – гъэ -------------- .

Фэ ---------- фэ ---------- зы – вы --- в – гъэ --------------- .

Абыхэм --- абыхэм --- зы – е – р – а – гъэ -------------- .

 

 Уэ абы зыуигъэт!эщ!акъым.

Seni o soyundurmadı.

 

Сэ  --------- сэ ---------- зы – зы ---- з – гъэ – тlэщlа – щ.

Уэ ---------- уэ ---------- зы --- у ----- б – гъэ --------------- .

Абы ------- абы -------- зы -- - . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ ---------- дэ ---------- зы – ды ---- д – гъэ -------------- .

Фэ ---------- фэ ---------- зы – вы --- в – гъэ --------------- .

Абыхэм --- абыхэм --- зы – е – р – а – гъэ -------------- .

 

Абы абы зыригъэт!эщ!а?

O onu soyundurdu mu?

 

Сэ  --------- сэ ---------- зы – зы ---- з – гъэ – тlэщlа – щ.

Уэ ---------- уэ ---------- зы --- у ----- б – гъэ --------------- .

Абы ------- абы -------- зы -- - . –р – и – гъэ -------------- .

Дэ ---------- дэ ---------- зы – ды ---- д – гъэ -------------- .

Фэ ---------- фэ ---------- зы – вы --- в – гъэ --------------- .

Абыхэм --- абыхэм --- зы – е – р – а – гъэ -------------- .

 

Абыхэм уэ зыебгъэтlэщlащ.

Абыхэм уэ зебгъэтlэшlащ.

Onlar seni soyundurdular.

 

Bu durum didik didik etme anlamı da taşıdığından hırsızlık vakası olarak soyma anlamına da cümlenin gelişine göre gelebilir. Hırsızlıktan soyma anlamına gelen esas fiil ise  -- хъунчlэн --  dir.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:26

Aralık 17, 2018

Adige dili ses anlam temelinde oluştuğundan seslerin telaffuzları öğrenilmediği sürece hiçbir şey öğrenilmiş sayılmaz. Harflerden sonra verilmiş olan ses çalışmaları üzerinde tam bir çalışma yapılmış olması gerekir. Sesler ve genel kabuller öğrenildiğinde artık kendi kendinize de dili ilerletmeniz mümkün olacaktır. Bu dil bu dili bilenler ve konuşanlar var olduğu sürece hayatiyetini devam ettirecektir. Bu dili bilenlerin az olması veya çok olması onun varlığını devam ettirmesi ile ilgili değildir. Bu dilin ses dili olması onun varlığının teminatıdır. O dil insanlık tarihi oldukça var olacaktır. Bu dil herhangi bir dilin istilası ile yok olacak nitelikte değildir. Varlığı seslerin varlığı gibidir. Bu dilin hayatiyetinin sona ermesi o dili bilenlerin artık o dili konuşmuyor olması ile ancak sona erebilir. Bu dil kendi dışından isimler ithal edebilir. Eğer devlet dili veya eğitim dili olarak işlenmez ise bazı varlıkların isimleri, siyasi, iktisadi teknolojik terimleri içerisine alabilir fakat istisnai birkaç fiil dışında ki o fiiller de ses anlam temelinde dilin yapısını bozmadığı için atılmamış olsa gerektir ki yabancı fiillerin bu dili istila etmeleri mümkün değildir. Egemen diller bu dili yok edemezler. Yabancı sözcüklerin girmesi o dilin özüne zarar vermez. Çünkü isimler dışında bir şeyin dilde yer tutması mümkün görünmüyor. Dilin tüm yapılarını fiiller oluşturuyor. Fiillerin kendine has işleyişi kendi yapısına uygun olmayanı kabul etmez.  Sadece gülünecek bazı komiklikler oluşturur. -- Кхъыlэ сомыгъэgüldürme. – gibi. Lütfen beni güldürme.

Гу— Araba

Выгу—Kağnı, öküz arabası

Шыгу – At arabası

Хьэлъэгу – Yük arabası, kamyon

Кхъухь – Gemi

Кхъуафэ -- Sal

Кхъуафэжьей – Kayık

Кхъухьлъатэ – Uçak, uçan gemi

Мэфlэгу – Ateş arabası, kara tren

Şimdiki tren -- ?

Jet -- ?

Helikopter --?

Troleybüs -- ?

Metro -- ?

Metrobüs -- ?

Taksi – ?

Minibüs – ?

Otobüs -- ?

İnternet -- ?

Bilgisayar -- ?

Radyo -- ?

Televizyon -- ?

 

Buradan da görüldüğü gibi teknolojik gelişmelerin getirdiği yeni araçların insan hizmetine sokulması sonucu bu varlıkların isimleri de hayatın bir parçası durumuna girmektedir. Bu dilin devlet dili veya eğitim dili konumuna geçmemesi durumunda var olan söylemlerin de bu dilde yer bulmaması mümkün değildir. Buna direnç gösterme girişimi de çok anlamsız olur. Sizler bu varlıkları ses anlam temelinde isimlendirmenizin anlamlı hale gelmesi için bu yeni sözcüğün eğitim dili içerisinde kabul görüp işleniyor olması gerekir. Bunun yolu da bu dilde edebiyat ürünü veren yazar, şair, düşünürlerin yazılarında işlemiş, o sözcüğü kullanıyor olmaları sonucu herkesçe biliniyor olması gerekir. Bu dile hizmet o dili konuşmak, öğrenmek, öğretmek, işlerliğini devam ettirmekten geçer. Dile doğal olmayan her türlü müdahale boş bir çaba olarak ortada kalır. Önemli olan bu dilde ürünler verme çabası içerisinde olmaktır. Siz duygu ve düşüncelerinizi bu dilde yazıyor çiziyor konuşuyor iseniz çok şey yapmış oluyorsunuz demektir. Başka dilden bu dile özlemlerinizi dile getirme çabası içerisinde iseniz sadece nostaljik bir şeyler yaparak hem kendinizi tatmin ediyor hem de ifade ettiğiniz dile hizmet etmiş olursunuz. Yaptıklarınız buradan ileriye gitmez.  Kendini bu milletin parçası addedenlerin gereksiz uğraşılar yerine kendi dillerini konuşuyor hale gelmeleri ve onu kullanıyor olmaları gerekir diye düşünüyorum. Hatta bu kültürün inceliklerine vakıf olan diğer milletlerin insanlarını da insanlığa hizmet noktasında bu dili, barış sevgi kardeşlik paylaşım demokrasi söylemlerini öğrenmeye çağırıyorum. Bu dilin asli sahiplerini de ciddiyetle sahiplenmeye davet ediyorum. Çok kolay çalışmalarla edinebileceğimiz okur yazarlık yeteneğini kazanmaya ve bu dilde verilmiş edebiyat şiir roman hikâye düşünce yazılarını okuyup kendini geliştirmeye kendine ve insanlığa hizmet noktasında bu güzel kültürü sunmayı herkesin iş edinmesini diliyorum.

 

АДЫГЭ ТХЫДЭМ ЩЫЩ

Адыгэхэр ди лъэхъэнэм

щыуэ гуэша хъуащ.

Ахэр иджы

Къэбэрдей

Шэрджэс

Адыгей жыхуаlэхэращ.

 

Адыгэхэм я тхыдэр ижь – ижьыж лъэхъэнэм къыщожьэ.

Хы Фlыцlэмрэ Азов Тенджызымрэ  я lуфэхэр

Дон псым нэсу абыхэм я щlыналъэт.

 

Пасэм щыгъуэ Адыгэхэмрэ Абхъазхэмрэ

Зы лъэпкъу щытащ. Иужькlэ

лъэпкъ зырызу зыфlэувэжащ.

я блэгъагъэри яхъумэжащ.

Аращ Адыгэбзэмрэ  Абхъазыбзэмрэ

псалъэ куэд  зэтехуэу щlыхэтри,

я хабзэхэр, я lуэрыlуатэр щlызэгъунъэгъу дыддэри.

 

Ди эрэм и пэкlэ къэунэхуауэ щытащ

Синдикэ Адыгэ Къэралыгъуэр.

Абы и къэлащхьэт Горгоппие

( Иджы а къалэм зэреджэр Анапэщ. )

Синдхэм пасэрей Адыгэхэм тхыгъэ яlащ.

Иджырей Урысейм хиубыдэ щlыналъэхэм

щыпсэу лъэпкъхэм

а  лъэхъэнэм ирихьэлlэу

зыми къэралыгъуэ иlакъым,

Адыгэхэм фlэкl.

 

Гун зэрыпхъуакlуэхэр ди эрэм и 370 гъэм Адыгэхэм

къатоуэ.

Лъы гъажэ зауэм Адыгэ куэд  хокlуадэ.

Бийм зэрепхъуэ зэтрегъасхьэ

къуажэхэр, къалэхэр.

зызужьу щlэзыдза Адыгэ къэралыгъуэр

абы иужькlэ къызэфlэувэжыфакъым.

Лъэпощхьэпо куэд къызэранэкlащ Адыгэхэм.

Бий lэджэм емызауэу хъуакъым.

Ауэ итlани

зыбзэ

зы хабзэ

зы културэ

зиlэ лъэпкъ лъэщу къызэтонэ.

 

Пасэрей Адыгэхэм lэзэу мэкъу мэш ящlэрт,

lэщ куэд ягъэхъурт, псом хуэмыдэу

шы гъэщlэгъуэнхэр зэрахуэрт,

бжьэ гъэхъуным елэжьхэрт,

пхъащхьэмыщхьэ жыгхэр куэду къагъэкlырт.

Тенджызым нэхъ пэгъунэгъухэм

бдзэжьей къаубыдырт

нэгъуэщl  лъэпкъхэм  иращэрт ирахъуэжырт

гъавэкlи хьэпшыпкlи.

 

Епщlыкlущанэ лlэщlыгъуэм

Адыгэхэмрэ Къавкъаз Ищхъэрэм ис

адрей лъэпкъхэмрэ я lуэхур хэплъэгъуей мэхъу.

Азием къокl Монгол зэрыпхъуакlуэхэр.

Европэр  къазэуэн ягурылъу.

 

1922 гъэм Монголхэр къытеуащ

Къавкъаз ищхъэрэм.

Епщlыкlущанэ лlэщlыгъуэм икухэм

Монголхэм къызэрагъэпэщ

Золотая Орду къэралыгъуэр.

А къэралыгъуэм куэдрэ пэщlэтащ Адыгэхэр.

я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ яхъумэжу.

 

Епщlыкlутхуанэ епщlыкlуханэ лlэщlыгъуэхэм

Адыгэхэм лъэкlыныгъэ яlэ мэхъу.

я бжыгъэкlи я лъэкlыныгъэкlи

я зэфlэккlи пжьыпэр щаубыд

Къавкъаз Ищхъэрэм.

 

Епщlыкlутхуанэ лlэщlыгъуэм щыщlэдзауэ

Къырым Хъанхэмрэ Тыркумрэ

Адыгэхэр лъэгущlэт ящlыну

бжыгъэкlэ къеныкъуэкъуащ.

щlэх щlэхыурэ зауэ къращlылlэу екlуэкащ.

Арщхъэкlэ Тыркухэми Къырым Татархэми

 Адыгэ хэкур яубыдын  яхузфlэкlакъым.

Адыгэхэм захъумэжыфащ,

лlыгъэшхуэ зэрахэлъым,

я хэкур, я хабзэр зыпащl щымыlэу

Фlыуэ зэралъагъум къыхэкlыу.

 

Адыгэхэм я бжыгъэр,

Епщlыкlуянэ епщlыкlубгъуанэ лlэщlыгъуэхэм

зы мелуаным щlигъурт.

Ахэр лъэпкъ цlыкlу куэду гуэшат,

ауэ нэхъ лъэпкъ инхэу пщlыкlутlым

егъэщlылlэжат,

Абэзэхэхэм

Бжэдыгъухэм

Натхъуэджхэм

Жанейхэм

Кlэмыргуейхэм

Шапсыгъхэм

Беслъэнейхэм

Хьэтыкъуейхэм

Мэхъуэщхэм

Еджэрыкъуейхэм

Къэбэрдейхэм

Убыххэм.

 

Адыгэхэм хабзэ дахэ яхэлът.

Фащэ дахэ зэрахьэрт.

Адыгэ фащэр къэвкъазым ис

лъэпкъ куэдым къащтащ.

Адыгэ къэфэкlэм, уэрэд  жыlэкlэм  щапхъэ

трахащ  ди гъунэгъу лъпкъхэм.

 

Ди лъпкъыр lуэрыlуатэкlэ къулейщ.

Нарт lуэрыlуатэхэр дуней псом щыцlэрыlуэщ.

Адыгэшым и пщ!эр лъаджэщ.

Ар щlыпlэ куэдым къыщацlыху.

 

Епщlыкlуянэ лlэщlыгъуэм и кlэхэм

Урысейм  къавкъаз  ищхъэрэр

Къизэун щlедзэ.

Быдапlэхэр щеухуэ,

языныкъуэ щlыпlэхэм

Къазакъхэр кърегъэтlысхьэ,

бгырыс лъэпкъхэм пэщlагъэувэн,

ирагъэзэуэн папщlэ.

 

Урыс пащтыхьхэм

lуэхур къызэрагъэувыр мырат,

бгырыс лъэпкъхэр

е жыlэдаlуэ щlын,

е ахэр псори зэтеукlэн,

е я хэкур егъэбгынэн.

Пащтыхьыдзэхэр куэдкlэ нэхъыбэт,

фlыуэ зэщlэузэдат,

топхэр гъунэжу яlэт.

Адыгэхэр щхьэмыгъазэу бийм пэщlэтащ

илъэсищэм нэскlэ.

А зауэр иухащ 1864 гъэм.

Урысейм ди лъахэр хагъэхьащ.

Адыгэ жылагъуэ lэджэ

щыпсэун ямыlэжу,

я хэкур ямыбгынэну амал имыlэжу къэнащ.

Аращ Истанбулакlуэ жыхуаlэжыр къызыхэкlар.

 

1858 – 1865 гъэхэм

Тыркум

Иорданикм

Сирием

Нэгъуэщl Къаралхэми lэпхъуахэщ

Адыгэ мелуаным щlигъу.

Абыхэм ящыщ lэджэ гъуэгухэм щыкlуэдащ,

Хы Фlыцlэм щlилъэфащ,

узыфэхэмрэ мэжэл!ал!эмрэ

куэдыр текlуэдащ.

Апхуэдэ щlыкlэкэ

Зэ гуэр  лъэпкъ лъэщу тета Адыгэхэр

Дунейм текъухьа  хъуащ.

Хэхэс хъуа Адыгэхэм я щlэблэр

И джы къэрал плlыщlым щlигъум щыlэхэщ.

Зыщыпсэу къэралхэм

пщlэрэ щlыхьрэ абыхэм щаlэщ.

Адыгэбзэри Адыгэ хабзэри яхъумащ.

 

Дунейм Адыгэу тетым я бжыгъэр иджы,

зэрыхуагъэфащэмкlэ

мелуанитхум щlегъу.

Сонэ Абдулчэрим Зэритхыжамкlэ.

 

Yukarıdaki metin Adigelerin tarih içerisindeki yolculuğu kısa olarak bilinenlerden hareketle  anlatılıyor.  Bulundukları coğrafya nedeniyle tarih boyunca milletlerin geçiş alanı olması nedeniyle saldırılardan her dönemde nasibini almışlar ve saldırgan ulusların talanından kurtulamamışlardır. Sadece vurmaya öldürmeye talan etmeye programlanmış bir kısım ulusların tarihi geçmişlerinden övünç çıkarmaları kadar gülünç . acıklı ve ibret alınacak ne olabilir. Hunların, Moğolların ve sonrasında Tatar’ların ve Kırım Hanlarının ve dolayısıyla Osmanlıların egemenlik alanı oluşturma alanları içerisine giren Adigeler her ne kadar kendi varlıklarını sürdürmüş iseler de sonunda kendi egemenlik alanında olmamış olduğu halde uluslar arası arenada Rus egemenlik alanı olarak devreden ve büyük, düzenli rus orduları karşısında dengesiz güç nedeniyle büyük direnişleri olmasına rağmen yenik duruma düşüp yersiz yurtsuz kalışları anlatılıyor.  Göç ve göçün uğrattığı kayıplar. Göçten sonra da yeni edinilen yurtlarda oraların bağımsızlık mücadelelerine katkıları herkesçe biliniyor. Aktif olarak bu mücadelelerde hep o milletlerin egemenliği yolunda  rol oynandığı kendi adlarına ise hiçbir şey istenmediği , kendi varlıklarının dahi kabulünün istenmediği manidardır. Burada sanırım diğer milletlerin oturma kalkma yaşama düzeyi olarak hayli ilerisinde olmaları nedeniyle hiç aşağılanmamışlık veya adige kültürünün gereği olarak sözüne güvenilirlik, düşünen insan olarak gittikleri yerlerde o milletlerin kültürlerinin gelişimine katkı sağladıkları için biraz övgü onlara yetmiştir. Sanırım kendileri de kayboluş ile karşı karşıya gelebileceklerini kestirememişlerdir. Bu gün hala ferdi bazı tedbirlerin kendilerinin o kültür içerisinde koruyup bırakacağını düşünenlerimiz olduğundandır ki örgütlenmeye şiddetli direnç gösterilmektedir. Kültürün bireysel olarak yaşatılamayacağı bilincine varmamız dileği ile.

 

 Кхъужьей Къудамэ

 

Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту

Ди хэкум къиши къысхуэгъэс

Арат цlыхубзым къысхуищlэну

Сызэрелъэlур нобэм къэс.

 

Кхъужьей къудамэм и гъусэнут

Псы уэр уэрэду си гъэфlэн

Пшынэнчэу къуршхэр къеуджэкlмэ

Сахэт си гугъэу сыгуфlэнт.

 

Сызыхуэныкъуэ сэ сыт щыlэ

Данэм сыхэсми сыхэхэсщ

Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту

Ди хэкум къиши къысхуэгъэс.

 

Ди кхъужьейжьыр гум ихуакъым

Езыр жыг уардэу щlым хэкlащ

Жыг щхьэкlэ дыддэм сэ сыпысу

Си сабийгъуэр щlиупскlащ.

 

Уэлбанэ хъуамэ шкlахъуэ пщыlэт

Дыщlэст жыг щlагъым дыщыджэгут

Жэщ хъуамэ бзухэм я тlысыпlэт

А жыгыр гоби щlэтщ си нэгу.

 

Согъазэ нобэ жысlэ защlэу

Хамэ къэралхэм салъоlэс

Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту

Ди хэкум къиши къысхуэгъэ.

Кlыщокъуэ Алим.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Hakkımızda

ÇerkesyaCerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.

Çok Okunanlar

Çerkesler Türk mü?

Çerkesler Türk mü?

Ara 02, 2018 Rate: 0.00

Kafkasya Neresidir?

Kafkasya Neresidir?

Ara 10, 2018 Rate: 0.00

Kabardey Aile Armaları

Oca 25, 2019 Rate: 0.00

Son Twetler

RT @profdrhalukkoc: Rusya Fed.Ank B.elçisi Aleksey Yerhov;1820-1870 yıllarında her türlü eziyet,baskı ve zorla topraklarından sürdükleri Ka…
https://t.co/z2AVKFGjVf
Adıge Cumhuriyeti'nin Kuruluş Yıl Dönümü Kutlu Olsun https://t.co/10PUan3hJA
RT @ajanskafkas: Mustafa Aydın Turan | Mehdi Nüzhet Çetinbaş yazdı https://t.co/bM0qHZIb6X https://t.co/LV5Nislevy
Follow Çerkesya on Twitter

Post Gallery

Çerkes Parası ve Kaffed'in Kozmik Aklı

Çerkeslerin Mitolojik Kahramanı Nart Sosruko Mobil Oyun Oluyor

Eski Kafkas halkları, Amerikan yerlileri ve Sibirya halklarıyla akrabaymış

Belgesel Film Gösterimi-Çerkes Atının Öyküsü Şağdi

Hayriye Melek Hunç Anısına Kitap Günleri

Adıgey Halkı Anadilde Eğitim İstedi

Sarıkamış’tan Bir Şehit Öyküsü

Efsanevi Kabardey Atları Dörtnala Geri Dönüyor

Çerkes Kültürüne Son Bir Yaşam Alanı