Adıgece Ders No:05

Aralık 17, 2018

В - в Türkçe v harfi ile aynı sestir vı diye okunur.

Вы вэ ва во ву ви ув ив

Bu sesin girdiği sözcükler genellikle hal değişimi, pişme,

karıştırma ile ilgili sözcüklerdir.

Вэн - (Tarlayı) sürmek, pişmek

Вын - Erimek

Гувэн - Gecikmek

Гузэвэн - Sıkıntı çekmek, telaşlanmak

Щхьэрывэн - Gevezelik yapmak, bir şeyleri karıştırarak konuşmak

 

К -к Türkçedeki ince k sesi ile aynıdır kı diye okunur.

 

Казым -Kazım

Камил -Kamil

Ку -ку Dudaklar u sesi çıkaracak gibi yapılarak k sesi verilir yani k ve u sesi birbirine ulanarak çıkarılır.

 

Ку куэ куа куи куу

Куэ - Bacak

Куу - Derin

Куэбжэ - Avlu kapısı

Куэд - Yeterli, çok

Кусэ - Düzgün sıra

 

Ц -ц Türkçedeki t ve s harflerinin birbirine ulanmış sesidir tsı diye okunur.

 

Цы цэ ца ци ций цей

Цы - Kıl, yün

Цей - Keçe

Щхьэц - Saç

Нэбжьыц - Kirpik

Мэлыц - Koyun yünü

Бжэныц - Keçi kılı

Хьэцыбанэ - Kuşburnu(bitki)

Цыжьбанэ - Kirpi

Бацэ - Yün doku

 

Ч - ч Türkçedeki ç sesi ile aynıdır çı diye okunur.

 

Чы - Çubuk

Чыцэ - Çalılık

Гуэч - Ayrılmaktan emir

Гуэчын - Ayrılmak

 

Л - л Türkçedeki L sesi ile aynıdır lı diye okunur.

 

Лы лэ ла лу

Лы - Et

Лэ - Boyamaktan emir

Ла - Boyanmış olan

Лэн - Boyamak

 

Şimdiki zaman olumlu özel bildirimi dışındaki tüm söylemlerde şahıs eklerinin nasıl eklemlendiğini görmeye çalışalım.

 

Avlumuzun kapısını ben boyuyorum.

Ди куэбжэр сэ солэ.

Ди куэбжэр уэ болэ

Ди куэбжэр абы иелэ

Ди куэбжэр дэ долэ

Ди куэбжэр фэ фолэ

Ди куэбжэр абыхэм ялэ

 

Resimleri ben boyuyor muyum?

Сурэтхэр сэ злэрэ?

Сурэтхэр уэ блэрэ?

Сурэтхэр абы илэрэ?

Сурэтхэр дэ длэрэ?

Сурэтхэр фэ влэрэ?

Сурэтхэр абыхэм ялэрэ?

 

Kapıyı ben boyadım.

Бжэр сэ злащ.

Бжэр уэ блащ.

Бжэр абы илащ.

Бжэр дэ длащ.

Бжэр фэ влащ.

Бжэр абыхэм ялащ.

 

Resimleri ben boyadım mı?

Сурэтхэр сэ зла?

Сурэтхэр уэ бла?

Сурэтхэр абы ила?

Сурэтхэр дэ дла?

Сурэтхэр фэ вла?

Сурэтхэр абыхэм яла?

 

Burada şahıs ekleri ben sen o gibi zamirlerin günlük konuşmalarda söylenmediğini illa belirtilmesi gerekiyorsa yani benlik öne çıkarılmayacaksa söylenmediğini bilelim. Cümle yapılarının kavranması bakımından verilmesi gereği nedeniyle birlikte verildiğini düşünelim.

 

Avlumuzun kapısını ben boyayayım mı?

Ди куэбжэр сэ злэн ?

Ди куэбжэр уэ блэн?

Ди куэбжэр абы илэн?

Ди куэбжэр дэ длэн?

Ди куэбжэр фэ влэн?

Ди куэбжэр абыхэм ялэн?

 

Kapıyı ben boyarım.

Бжэр сэ злэнщ.

Бжэр уэ блэнщ.

Бжэр абы илэнщ.

Бжэр дэ длэнщ.

Бжэр фэ влэнщ.

Бжэр абыхэм ялэнщ.

 

Dudaklarımı boyayacağım.

Си lупэхэр злэнущ.

Уи lупэхэр блэнущ.

И lупэхэр илэнущ.

Ди lупэхэр длэнущ.

Фи lупэхэр влэнущ.

Я lупэхэр ялэнущ.

 

Tırnaklarımı boyayaca mıyım?

Си lэбжьанэхэр злэну?

уи lэбжьанэхэр блэну?

И lэбжьанэхэр илэну?

Ди lэбжьанэхэр длэну?

Фи lэбжьанэхэр влэну?

Я lэбжьанэхэр ялэну?

 

Bitmiş zaman olarak: Soruların vurgu ile yapıldığını görün.

 

Kapıyı boyamıştım.

Бжэр злат.

Бжэр блат.

Бжэр илат.

Бжэр длат.

Бжэр влат.

Бжэр ялат.

 

Kapıyı boyamış mıydım?( Vurgu ile )

Бжэр злат ?

Бжэр блат?

Бжэр илат?

Бжэр длат?

Бжэр влат?

Бжэр ялат?

 

Kapıyı boyayacaktım.

Бжэр злэнут.

Бжэр блэнут.

Бжэр илэнут.

Бжэр длэнут.

Бжэр влэнут.

Бжэр ялэнут.

 

Kapıyı boyayacak mıydım? ( Vurgu ile )

Бжэр злэнут?

Бжэр блэнут?

Бжэр илэнут?

Бжэр длэнут?

Бжэр влэнут?

Бжэр ялэнут?

 

Куэбжэр хэт ила? --- Avlu kapısını kim boyadı?

Сэ злащ. -------- Ben boyadım.

 

Ди куэбжэр Динэрэ сэрэ длащ.-- Avlu kapımızı Dine ile ben boyadık.

 

Куэбжэр хэт илэрэ? ----- Avlu kapısını kim boyuyor?

Дэ долэ. ---------- Biz boyuyoruz.

 

Умар хьэсэр иевэ. ----- Ömer tarlayı sürüyor.

Абы хьэсэр исэнущ. ----- O tarlayı ekecek.

Гуэдз жылэ трисэнущ.---- Buğday tohumu ekecek.

 

Уи адэр дэнэ щыlэ? ---------- Baban nerede?

Хьэсэм щолажьэ. ---------- Tarlada çalışıyor.

 

De çalışmak de olmak, de etmek de eylemek gibi anlamların fiil ön ekleri ile belirtildiğini hatırlayalım. - de nin eklemleneceği isim м halinde olur. Özel isimlerin eki düşer.

 

Ben bahçede çalışıyorum.

Сэ хадэм сыщолажьэ.

Уэ хьэсэм ущолажьэ.

Ар фабрикэм щолажьэ.

Дэ Анкара дыщолажьэ.

Фэ Истанбул фыщолажьэ.

Ахэр Мыекъуапэ щолажьэхэ.

 

de çalıştım

Сэ кlыщым сыщылэжьащ.

Уэ хасэм ущылэжьащ.

Ар хадэм щылэжьащ.

Дэ унэм дыщылэжьащ.

Фэ жузым хадэм фыщылэжьащ.

Ахэр еджап!эм щылэжьахэщ.

 

de çalışırım

Пщэфlапlэм сыщылэжьэнщ.

Еджапlэм ущылэжьэнщ.

Шхапlэм щылэжьэнщ.

Хьэщlапlэм дыщылэжьэнщ.

Пэшым фыщылэжьэнщ.

Мэзым щылэжьэнхэщ.

 

Ахьмэд дэнэ щылажьэрэ?

Истанбул щолажьэ.

Фабрикэм щолажьэ.

Юниверситэм щолажьэ.

Сымэджэщым щолажьэ.

 

Дэнэ ущылажьэрэ?

Анкара сыщолажьэ.

 

Дэнэ ущыпсэурэ?

Коня сыщопсэу.

 

Сошхэ. - Ben yeme eğlemini gerçekleştiriyorum. Konu bahsi ben ve yaptığım.

Сыщошхэ. -- (bilinen yerde) De yiyorum.

Унэм сыщошхэ. -- Evde yiyorum.

 

Сошх. --- Bir şey yiyorum.( Konu bahsi benim yediğimdir.)

Щызошх. --- Bir şeyi (Bilinen yer) de yiyorum.

Унэм щызошх. --- Bir şeyi evde yiyorum.

Мыlэрысэр унэм щызошх. --- Elmayı evde yiyorum.

 

Yemek bir şey yemek, yıkamak bir şey yıkamak, yazmak bir şey yazmak farklılıklarını görmeğe çalışalım.

 

Шхэн - шхын, тхьэщlэн -- тхьэщlын, тхэн -- тхын

 

Мыlэрысэр унэм щызошх.

 

щы - de

з - ben

о - şimdiki zamanda.

шх - Bir şey yeme fiil kökü.

Bir şeyi ben belirtilen veya bilinen yerde yiyorum.

 

Мыlэрысэр сэ хадэм щызошх.

Мыlэрысэр уэ хадэм щыбошх.

Мыlэрысэр абы хадэм щешх.

Мыlэрысэр дэ хадэм щыдошх

Мыlэрысэр фэ хадэм щывошх.

Мыlэрысэр абыхэм хадэм щашх

 

 

Мыlэрысэр сэ унэм щы - с - шх - а - щ.

Мыlэрысэр уэ унэм щы - п - шх - а - щ.

Мыlэрысэр абы унэм щ - и - шх - а - щ.

Мыlэрысэр дэ унэм щы - т - шх - а - щ.

Мыlэрысэр фэ унэм щы - ф - шх - а - щ.

Мыlэрысэр абыхэм унэм щ - а - шх - а - щ.

 

Fiildeki çekimde şahıs eklerini açıkça görebiliriz.Anlamsız ı harflerinin sessizler arasına geldiğini sesli gelince ı sesinin düştüğünü de görebiliriz.

 

щ- de

а -onlar

шх-birşey yeme fiil kökü

а - sıfatlaştırma eki( yani yemiş olan durumuna getiriyor.).

щ - Şu anki durum. Yani yenmiş halde

 

Yani belirtilen yerde belirtilen şey yenmiş durumdadır.

 

Мыlэрысэр сэ сшхащ.

Мыlэрысэр уэ пшхащ.

Мыlэрысэр абы ишхащ.

Мыlэрысэр дэ тшхащ.

Мыlэрысэр фэ фшхащ .

Мыlэрысэр абыхэм яшхащ . --- я - иа ile aynı olduğunu görebiliriz.

 

Bu durumda şahıs ve zaman eklerini biraz daha açıklıkla farkedebiliriz.

 

Щ щ - Bu harf ön ek olarak yaparken ederken eylerken anlamlarında da kullanılır.

 

Сэ сыщылажьэм - ben çalışırken

Уэ ущытхэм - sen yazı yazarken

Ар щышхэм -o yemek yerken

Бжэр щыдлэм - biz kapıyı boyarken

Мыlэрысэр щысхьым - ben elmayı götürürken

Хьэсэр щызвэм - ben tarlayı sürerken

Усэ щыстхым - ben şiir yazarken

 

Dili işlek hale getiren ön ekler ve son eklerdir. Bu ekleri ve nasıl işlediklerini sırası

geldikçe öğreneceğiz.

 

Шэн - Bir şeyi beraberinde götürmek

Хьын -Bir şeyi taşıyarak götürmek

 

Ж - Bir şeyi çıkış noktasına döndürme veya tekrarlama son eki

 

Уи адэр унэм шэж. - Babanı eve götür.(evine)

уи мы1эрысэр унэм хьыж - Elmanı eve götür.(evine)

 

Dineyi eve götürdüm. ( Eve dönüş yaptırdım şekli ile düşünülebilir.)

 

Динэ унэм сшэжащ.

Мазэ унэм пшэжащ.

Мазэ унэм ишэжащ.

Данэ унэм тшэжащ.

Данэ унэм фшэжащ.

Динэ унэм яшэжащ.

 

Şiiri (tekrar) yazıyorum

Усэр сотхыж .

Усэр ботхыж.

Усэр иетхыж.

Усэр дотхыж .

Усэр фотхыж.

Усэр ятхыж..

 

Elmayı eve (evime) götüreceğim

Мыlэрысэр унэм схьыжынущ.

Матэхэр унэм пхьыжынущ.

lэнэр унэм ихьыжынущ.

lэнэхэр унэм тхьыжынущ.

Матэхэр унэм фхьыжынущ.

Мыlэрысэхэр унэм яхьыжынущ.

 

Ф ф - Yapabilme edebilme eyleyebilme son eki.

 

Зы махуэм зы усэ сотхыф.

Зы махуэм зы мыlэрысэ сошхыф.

 

Зы махуэм уситl птхыфын?

Стхыфынщ.

 

Мы мыlэрысэр унэм пхьыфын?

Схьыфынщ.

 

Ушхэфын?

Сышхэфынщ.

 

Псы уефэн?

Сефэнщ.

 

Псы уефэфын?

Сефэфынщ.

 

Шей уефэн?

Сефэнщ.

 

Шей уефэфын?

Сефэфынщ.

 

--- Зы махуэ умышхэу ущытыфын?

--- Сыщытыфынщ.

 

Olumsuz emir bildirimleri şahıs eki ile fiil arasına мы getirilerek yapılır.

 

Умышхэ ----- Beslenme

Умышх ------- Onu yeme.

Псы уемыфэ. ---- Su içme.

Мыlэрысэ умышх. --- Elma yeme.

Мыlэрысэхэр унэм умыхь. ---- Elmaları eve götürme.

Танэр хадэм фымышэ. ----- Danayı bahçeye götürmeyin.

Мыlэрысэр хадэм щомышх. -- Elmayı bahçede yeme.

Унэм щышх. --------- Evde ye.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

 

Adıgece Ders No:07

Aralık 17, 2018

Къ - къ K harfinin kalın sesidir. Arapçadaki kaf harfi ile aynı sesi verir.

 

Къы -- къэ -- къи -- къе -- къа

 

Къым - Bu dildeki olumsuzluk ekidir. Джылэхъстэней diyalektinde lым şekli ile de ifade edilir. Genel literatürde ise önceki belirtilen şekli kullanılır.

 

Сышхэкъым. -(Eylem olarak yemek) yemiyorum.

Сытхэкъым -( Eylem olarak yazı) yazmıyorum.

Сшхыкъым - (Herhangi bir şey) yemiyorum

Стхыкъым -(Herhangi bir şey) yazmıyorum.

 

Къэ - Fiil son eki olarak cümleyi olumsuz soru kalıbına sokar.

 

Сышхэкъэ? -( Eylem olarak yemek) yemiyor muyum?

Сытхэкъэ? - ( Eylem olarak yazı) yazmıyor muyum?

Сшхыкъэ? - ( Herhangi bir şey ) yemiyor muyum?

Стхыкъэ? - ( her hangi bir şey ) yazmıyor muyum?

 

Къ - Fiil ön eki olarak yapılan işin eylemin sözü söyleyene doğru yapıldığı anlamı katar.

 

Къ - Fiil ön eki olarak İsmin den halini fiile ulayarak den gelmek den almak den etmek den eylemek şeklinde anlam oluşturur.

 

Жэ. -------------- Koş.

Къажэ. ---------- ( Benim yanıma ) koş.

Нажэ. ----------- ( Belirttiğimiz yere doğru ) koş.

Къысхуэжэ. -- Bana doğru koş.Bana koş.

Шэ. --------------- (birini beraberinde ) götür.

Къашэ. --------- ( birini beraberinde) getir

Нашэ. ----------- ( birini beraberinde belirlenmiş yere) götür.

Хуэшэ. --------- ( birini beraberinde ona ) götür.

Къысхуэшэ. --- (birini beraberinde bana ) getir.

Хьы. ------------- (taşınan bir şeyi ) götür.

Къэхь. --------- (taşınan bir şeyi ) getir.

Нэхь. ----------- (taşınan bir şeyi belirttiğimiz yere ) götür.

Хуэхь. ----------- ( taşınan bir şeyi ona) götür.

Къысхуэхь.--- (taşınan bir şeyi bana ) getir.

Щтэн ------------ Almak, edinmek, belirteçsiz olarak almak.

 

Genel kabuller olarak;

 

х ------------------ Yön ve konum belirteçleri ile almak.

н ------------------ Belirli yön belirteci, sana yönü.

къ ---------------- Bana veya emir ise emredilene doğru yön belirteci.

и ------------------ konum olarak içini ( tabak, kavanoz, kuyu içi gibi),

т ------------------ konum olarak üstünü (masanın üstü gibi),

хэ ---------------- bir çoğulun içini anlatır

щl ---------------- konum olarak altını ( masanın ev örtmenin altı gibi),

дэ ---------------- konum olarak bir şeyin arasını (sokak arası gibi)

п ------------------ konum olarak uç kısmını ifade eder.

их ----------------- içinden al ( Yön belirteci yok.)

тех ---------------- üstünden al

дэх --------------- arasından al

пых --------------- ucundan al

хэх ---------------- çoğulun içinden al

ш ------------------- beraberindekini almak götürmek kökü

иш ----------------- içinden al ( çıkart götür gibi)

къиш ------------- yön belirteci ile bana doğru çıkar

теш --------------- üzerinden al (Taşınmazı, beraberindekini)

дэш --------------- aradan al sokaktan al, çıkar gibi

щlэш -------------- altından al çıkar

къих --------------- yön belirteci ile, içinden al

къытех ------------ yön belirteci ile, üzerinden al

къыхэх ------------ yön belirteci ile, çoğuldan al

къыдэх ------------ yön belirteci ile, arasından al

къыпых ------------ yön belirteci ile, ucundan al

 

Dilin ses anlam temelli olması nedeni ile seslerin genel kabullerinin bilinmesi işleri kolaylaştırır. İleride daha detaylı anlatılacaktır.

 

Хадэм мыlэрысэ къыщыщтэ.-- Bahçeden elma al.

Истанбул зы джанэ къысхуих. – İstanbul’dan bana bir gömlek getir.

dan eki buradaki къы eki ile verilmektedir.

 

къы -- с -- ху -- и -- х.

къы- yön belirteci( dan ) с - bana ху-belirtilen şahıs için

 

и- belirtilen yerden( içinden) х- al, getir.

 

Görüldüğü gibi fiil sözcüğü tam olarak bir açıklamadır. Diğer tüm sözcükleri de sizler parçalayabilirsiniz. Yalnız bunu anlamadıysanız fazla takılmanıza da gerek yoktur. Zamanla anlaşılacaktır.

 

Къу - къу -- Yukarıdaki sese u ulanmış şekilde çıkan sestir.

 

Къуэш - erkek kardeş

Къуажэ -köy

Къуэ - oğul - vadi

Къуэладжэ - kuytu yer

Къудамэ - dal

Къу - sap

Къуапэ - kenar, köşe, uç

 

Кхъ - кхъ Keskin bir k sesidir.

 

Кхъэ - mezar

Кхъахэ - harabe

Кхъэсын - mezar taşı

Бэкхъ - Balkon altındaki yer

 

Кхъу - кхъу Sert k sesine u ulanarak çıkarılan sestir.

 

Кхъухь -Gemi

Кхъуафэ -Tekne

Кхъуафэжьей -Kayık

Кхъуей - Peynir

Кхъуэщын -Küp

Кхъузанэ - Un eleği

Кхъужьей - Armut ağacı

Кхъужь - Armut

 

Burada bilinmesi gerekli bazı hususları hafızamıza yerleştirelim. Bu dilde söylenen şeyler tam olarak anlatılır. Yanlış anlaşılma gibi bir  ihtimal yoktur. Her şey açık ve nettir. Diğer dillerin kalıpları ile farklılıkları vardır. Mesela seviyorum sözcüğünü düşünelim. Kim seviyor sorusunun açık bir cevabı vardır. Ben seviyorum. Şahıs eki fiile ulanmış.

 

Kimi sorusunun cevabı ise 1 - onu seviyorum. 2 - seni seviyorum  3- sizi seviyorum 4 -kendimi seviyorum 5 -onları seviyorum gibi beş ayrı seçenek var ve belirtilmemişse kime sevgi olduğu açık değil.

 

Bu dilde ise sevenin ve sevilenin şahıs ekleri fiil başına ulanmak  zorunluluğu vardır. Dilin yapısı böyledir ve bu şeklinin farkına varmamız da gerekir. Şahıs zamirleri günlük konuşmalarda zikredilmese dahi şahıs  ekleri fiil başında görülmek durumundadır. Bu iki şahıs ekinden fiil köküne  yakın olan eden eyleyen veya ettiren eyletendir, diğeri ise edilen dir. O şahıs  eklerinin Türkçedeki gibi boş kaldığını da fark etmek de gerekir.

 

Cümle kuruluşlarında dikkate alınması gereken diğer bir husus ise  taşıma işi yapılırken ar yani taşınan şey e göre cümle oluşur. Taşıyan ise m haline girer. Burada taşınan şey yani konu bahsi daima r halindedir. Eğer  ar var ise şahıs ekleri de ona göre oluşur. Yok ise zaten konu bahsi ben sen o biz siz onlar olacağından сы у . ды фы . şeklinde fiil başına ulanır.

 

Üçüncü çoğul çekiminde ise хэ çoğul eki alır.

 

Konu bahsi yenen şey taşınan şey yazılan şey ise şahıs ekleri de  --- с з\ б п\ и е\ д т \ в ф \ а я\ -- şeklinde oluşur. Bunlar ses uyumuna söyleniş uyumuna göre uygun olan birisi yerini alır.

 

Кl - кl Кlу - кlу , Щl - щl , Лl - лl , Пl - пl , Тl - тl , Фl - фl , Цl - цl

 

Bu ezik seslerin nasıl seslendirileceği öğreticilerden alınmalıdır. Ağıza hapsedilen hava devamı kesilerek bir anda ezilerek çıkarılan seslerdir. Dilin ses dili olduğu göz önünde tutulursa sesleri tam olarak telaffuz etmenin önemi ortaya çıkar. Ufak ses farklılıklarının anlamları değiştirdiğini zaten biliyoruz.

 

Сэ сыкlуащ. ----- Ben gittim

Уэ укlуащ. ----------Sen gittin

Ар кlуащ. --------- O gitti

Дэ дыкlуащ ------- Biz gittik

Фэ фыкlуащ.------ Siz gittiniz

Ахэр кlуахэщ. ----- Onlar gittiler.

 

Şahısların yaptığı eylem olarak;

 

Сэ сышхащ. -------- ben yedim.

уэ ушхащ

Ар шхащ

Дэ дышхащ

Фэ фышхащ

Ахэр шхахэщ.

 

Burada açıkça görüldüğü gibi şahıs ekleri fiil başına Türkçedeki gibi geliyor. Türkçede sözcük sonuna geliyor. Konu bahsi ben sen o dur.

 

Bir şey yemek olarak;

 

Мыlэрысэр сэ сшхащ. --- Elmayı ben yedim.

---------------- уэ пшхащ.

---------------- абы ишхащ.

---------------- дэ тшхащ.

---------------- фэ фшхащ.

---------------- абыхэм яшхащ.

 

Burada konu bahsi elmadır. Şahıslar o işi yapan figüran durumundadır.

 

Götürmek fiili çekimlenecek olursa götürülen şey konu bahsi durumuna geçiyor. Sanırım örnekleme incelenirse konu anlaşılır.

 

Динэ сэ сшащ. ------- Dine’yi ben götürdüm

Мазэ уэ пшащ. ------------------- sen götürdün.

Динэ абы ишащ.----------------- o götürdü.

Мазэ дэ тшащ. ------------------- biz götürdük.

Динэ фэ фшащ.------------------ siz götürdünüz.

Мазэ абыхэм яшащ. ----------- onlar götürdüler.

 

Buradaki şahıslar p halindedirler fakat özel ad oldukları için ekler düşmüştür. İsimlerin yerini tutan sözcükler ise м halindedirler.

 

хъуейр сэ сшхащ. ------- Peyniri ben yedim.

Хьэлыгъур уэ пшхащ. ----- Ekmeği sen yedin.

Хьэлгъуанэр абы ишхащ.- Simidi o yedi.

Щlакхъуэр дэ тшхащ. ------ Ekmeği biz yedik.

Хьэлывэр фэ фшхащ. ------ Böreği siz yediniz.

Лэкъумыр абыхэм яшхащ.- Lokumu onlar yediler.

 

Sanırım şahıs ekleri açıkça görülebiliyor.

 

Şimdi bir sınıfta bulunan öğrencilerin bir birlerini herhangi bir şeyle ilgili olara yani bir sosyal etkinlikle ilgili olarak yazdıklarını düşünelim ve bunun tablosunu yapalım. Burada şahıs zamirlerinin sadece cümle yapısını kavratmak için yazıldığını hatırlayalım.

 

Şimdiki zaman kalıbı:

 

Сэ -------сэ -------------- сы --- з --- о -- тх

Уэ ------- уэ --------------- у ---- б --- о -- тх

Ар ------ абы ------------ . ---- и --- е -- тх

Дэ-------- дэ ------------- ды --- д --- о -- тх

Фэ ------- фэ ------------ фы --- в --- о -- тх

Ахэр --- абыхэм ------- . ----- и --- а -- тх -- хэ

 

Bu tabloda сэ ile дэ ve уэ ile фэ eşleşemez diğer her türlü çaprazlama yapılabilir. Fiil başındaki şahıs ekleri sıralanırken - ы и е- veya - ы и а -bir araya gelirse - ы и- ler düşer ve sadece - е- ve - а - kalır. - у и е- olursa da - уе- kalır. Birinci sütun üçüncü sütunda ikinci sütun da dördüncü sütunda temsil edilmektedir. Son dört sütun fiilin çekimlenmiş halidir. Сэ ile сэ , уэ ile уэ , дэ ile дэ ve  фэ ile фэ eşleşecek olursa üçüncü sütun зы olur, çünkü kendi kendini yazıyor  olur ve sonuna ж sesi eklenir. Şimdi örnek çaprazlamaları yapalım.

 

Сэ ----- уэ -------- сы -- б -- о -- тх

Сэ уэ сыботх. -- Beni sen yazıyorsun.

 

сы - yazılan, б yazan, о şimdiki zamanda, тх fiil kökü yazmak.

 

Уэ ------ абы ------ у -- и -- е -- тх.

Уэ абы уетх. --- Seni o yazıyor.

 

у yazılan, е yazan ve zaman bileşkesi и ve о, тх fiil kökü.

 

Фэ ----- сэ ----- фы -- з -- о -- тх

Фэ сэ фызотх. -- Sizi ben yazıyorum.

 

Дэ -------абыхэм ------ ды -- и -- а -- тх.

Дэ абыхэм датх. -- Bizi onlar yazıyorlar.

 

ы ve а yan yana gelirse ы düşer.

 

Cümle başına ар ve ахэр gelirse üçüncü sütundaki işareti düşer ve şahıs eklerinden з с ye ve в de ф ye döner ve ахэр de cümle sonuna хэ çoğul eki alır.

 

Ахэр фэ фотххэ. Onları siz yazıyorsunuz.

Ахэр сэ сотххэ. Onları ben yazıyorum.

Ар уэ ботх. Onu sen yazıyorsun.

 

Tek şahıs eki olduğundan  yazılan o, б yazan , о şimdiki halde, тх fiil kökü.

 

Kendi kendini yazmak da anlaşılabilir.

Сэ сэ зы -- з -- о -- тх -- ыж

Уэ уэ зы -- б -- о -- тх -- ыж. Sen kendi kendini yazıyorsun.

Ахэр абыхэм затхыж. Onlar kendi kendilerini yazıyorlar.

 

Etkisi şu anda olan geçmiş zaman. Yani yazmış durumdayım.

 

Сэ ------- сэ --------- сы --- с --- тх --- а --- щ

Уэ ------- уэ ---------- у ---- п

Ар ------ абы -------- . --- и

Дэ ------ дэ ---------- ды -- т

Фэ ------ фэ --------- фы -- ф

Ахэр --- абыхэм ---- . ----- а"я ---------------- хэщ.

 

Сэ уэ сыптхащ. ------- Уэ сэ устхащ.

Сэ абы ситхащ. --------- Уэ абы уитхащ.

Сэ фэ сыфтхащ. ---------Уэ дэ уттхащ.

Сэ абыхэм сатхащ.------Уэ абыхэм уатхащ.

 

Ар сэ .стхащ. --------- Дэ уэ дыптхащ.

Ар уэ . птхащ. ---------- Дэ абы дитхащ.

Ар абы . итхащ.--------- Дэ фэ дыфтхащ.

Ар дэ .ттхащ. ---------- Дэ абыхэм датхащ.

Ар фэ . фтхащ.

Ар абыхэм . ятхащ.

 

------------------------------------- Ахэр сэ .стхахэщ.

Фэ сэ фыстхащ. ---------- Ахэр уэ .птхахэщ.

Фэ абы фитхащ. --------- Ахэр абы .итхахэщ.

Фэ дэ фыттхащ. ---------- Ахэр дэ .ттхахэщ.

Фэ абыхэм фатхащ. ---- Ахэр фэ .фтхахэщ.

------------------------------------- Ахэр абыхэм . ятхахэщ.

 

Yukarıdaki tablodan çıkan 28 çaprazlama cümlesi bunlardır. Fiil köküne yakın şahıs ekinin yazan diğerinin yazılan olduğunu zaten biliyoruz. Üçüncü tekil ve çoğul şahıs eklerinin yani yazılan durumundakilerin şahıs eklerinin yerlerinin boş kaldığı da tablodan açıkça görülüyor.

 

Şimdiki zaman olumlu bildirimi dışında tüm söylemlerde şahıs eklerinde bir karışıklık olmayacağını hatırlayın.

 

Хьын - Götürmek -- Ар( Мыlэрысэ, Кхъуей, Кхъужь, Шыгъу , Фошыгъу )

yani taşınan herhangi bir nesne o.

 

Onu ben götürüyorum.-- götürüyor muyum? -- götürmüyorum. -- götürmüyor muyum?

 

--------- сэ сохь. ------------ схьырэ? ---------- схьыкъым.--------- схьыкъэ?

--------- уэ бохь. ------------ пхьырэ? ---------- пхьыкъым.--------- пхьыкъэ?

- Ар -- абы иехь. ----------- ихьрэ? ------------ ихькъым.----------- ихькъэ?

--------- дэ дохь.------------- тхьырэ? ---------- тхьыкъым.--------- тхьыкъэ?

--------- фэ фохь.------------ фхьырэ? --------- фхьыкъым. -------- фхьыкъэ?

------ абыхэм яхь. ---------- яхьрэ? ------------ яхькъым.----------- яхькъэ?

 

Geçmiş zamanda: ------ Gelecek zamanda: ----- Götürme isteği( irade beyanı )

 

------------- сэ схьа? ------------- схьыну? --------------- схьын?

------------- уэ пхьащ. ----------- пхьынущ.-------------- пхьынщ.

Ар ------ абы ихьакъым.------ ихьынукъым.--------- ихьынкъэ?

-------------- дэ тхьакъэ?---------- тхьынукъэ? ---------- тхьынкъым.

-------------- фэ фхьа.------------- фхьыну. ---------------- фхьынщ.

---------- абыхэм яхьа. --------- яхьыну. ---------------- яхьынщ.

 

Geçmiş bitmiş zamanda: -- Bitmiş zamanda götürecektim

 

----------------- схьат? ------------------ схьынут

----------------- пхьат.-------------------- пхьынут

----------------- ихьатэкъым. --------- ихьынутэкъым

----------------- тхьатэкъэ? ------------ тхьынутэкъэ?

----------------- фхьат. ------------------ фхьынут.

----------------- яхьат. ------------------- яхьынут.

 

Bitmiş zaman sorularının vurgu ile yapıldığını fark etmiş olmalısınız. Şahıs ekleri hiç değişmeden olumlu, soru, olumsuz ve olumsuz soru çekimleri fark edilmiş oldu.

 

Şimdi de getirmek fiiline bakalım. Bu fiil iki parçalı olduğundan  şahıs ekleri iki parça arasına girecektir. Къэ ve хьын

 

Мыlэрысэр сэ къэсхьащ.

-------------------- уэ къэпхьа?

-------------------- абы къихьакъэ?

-------------------- дэ къэтхьакъым.

-------------------- фэ къэфхьащ.

----------------- абыхэм къахьащ.

 

Нобэ мыlэрысэ къэсхьащ. -Bugün elma getirdim.

Умар кхъужь къехь. -------- - Ömer armut getiriyor.

Иджыпсту шыпс пlастэ къэсхьынущ.- Şimdi paste şıps getireceğim.

Мыlэрысэ тlэкlу къэхьи тшхынщ. - Biraz elma getir de yiyelim.

Шей къэхьи дефэнщ. --- Çay getir de içelim.

Псы къэхьи зыттхьэщlынщ. --Su getir de yıkanalım.

Псы къэхьи дефэнщ. --- Su getir de içelim.

Мыlэрысэ къэпхьа? - Elma getirdin mi?

Къэсхьащ. ------------- - Getirdim.

Къэпхьар дыгъэшх. - Getirdiğini yiyelim.(bize yedir)

Ахьмэд псы хуэхьи зегъэтхьэщl.- Ahmet’e su götür de yıkansın.

Зафер кхъуей къысхуихьащ. - Zafer bana peynir getirdi.

Динэ шей къытхуихьащ. - Dine bize çay getirdi.

Шей дыригъэфащ. ---------- -O bize çay içirdi.

 

Мы усэ дахэр Динэм Зафер хуитхащ. Bu güzel şiiri Dine’ye Zafer yazdı.

 

Мыр сыт? ------------------------ Bu nedir?

Ар нэгъуджэщ. --------------- O gözlüktür.

Мыр хэт и нэгъуджэ?------- Bu kimin gözlüğüdür?

Ар нанэ и нэгъуджэщ.----- O ninenin gözlüğüdür.

Нэгъуджэр нанэ хуэхь.----- Gözlüğü nineye götür.

 

Тын ----------------------- Vermek

Етын --------------------- Birine vermek.

 

Нэгъуджэр нанэ ет. -Gözlüğü nineye ver.

Нэгъуджэр нанэ естащ. -Gözlüğü nineye verdim.

 

e - иэ açılımı olduğunu bilirsek daha anlaşılır olabilir. O şahsının и ile gösterildiği bilindiğinden. Şahıs eklerinin aynı çıkışlı seslerle uyumlu değişimlerini de fark edebiliyorsunuz sanırım.

 

Мыlэрысэ къызэт. - Bana elma ver.

Псы къызэптын? - Su verir misin?

Нэгъуджэр къызэптыфын? - Gözlüğü bana verebilir misin?

Уи нэгъуджэр къызэптыфын? - Gözlüğünü bana verebilir misin?

Кхъыlэ уи нэгъуджэр къызэт. - Lütfen gözlüğünü bana ver.

Кхъыlэ зы шейбжьэ сегъафэ. - Lütfen bana bir bardak çay içir.

Кхъыlэ мыlэрысэ тlэкlу къысхуэхь. - Lütfen bana biraz elma getir.

Adıgece Ders No:08

Aralık 17, 2018

Лъ - лъ Le sesinin dilin damaktan ayrılmadan sürekli çıkarılan bir sestir.

 

Dilin iki yanından hava çıkarılarak seslendirilir. Ses öğreticiden alınmalıdır.

 

Bu harfin girdiği sözcükler genel olarak konum belirtmede yatay olan şeyler alt taraf ayak veya yol, iz peşi sıra veya kap gibi sözcüklerdir.

 

Лъы --- kan

Лъакъуэ- ayak

Лъынтхуэ - damar

Лъэужь - iz

Лъэ - kap – ayak

Лъагъуэ - belirti

Лъэн -- buruşma

Лъэлъэн -- sökülme, ufalanma

Пхъу -kız evlat

Пхъурылъху – kızın çocuğun çocuğu (torun).

Псэуалъэ - ev

Къуэ - erkek evlat

Фалъэ - tas

Къуэрылъху - oğul çocuğu ( torun )

Шыпхъу - kız kardeş

Къуэш - erkek kardeş

Дэлъху- kız için erkek kardeş

Псалъэ - kelime

Псэлъалъэ -sözlük

Псалъэуха -cümle

Тхылъ - kitap

Тхылъылъэ -kitaplık

Лъапэ -- alt uc başlangıç

Лъэбакъуэ – adım

Кхъухь – gemi

Лъэтэн- uçmak

Кхъухьлъатэ- uçak

 

Лъ nin т olması uçmaktır. Bildiğimiz gibi T harfi konum olarak yukarıyı temsil eder.

 

Бзухэр мэлъатэ ---- Kuşlar uçuyorlar.

Бзухэр мэлъэтэфхэ. -Kuşlar uçabiliyorlar.

Хьэхэр лъэтэфкъым. - Köpekler uçamıyorlar.

Жыгым тес бзухэр лъэтэжахэщ. - Ağaca tüneyen kuşlar geri uçtular.

Мылъэтэфу къэна бзур лlащ. - Uçamadan kalan kuş öldü.

Сымаджэ хъуа хьэжьыр лlащ. - Hastalanan yaşlı köpek öldü.

Бзур джэдум илlащ. ------------ Kuşu kedi boğdu.

Зафер и лъэпыlухэр игъэкlуэдащ. - Zafer terliklerini kaybetti.

Зафер и лъэпэдхэр ижьыщlыжащ. - Zafer çoraplarını yıkadı.

Сэ Зафер и щырыкъухэр плъыжьыфэу исlащ. Ben Zafer'in ayakkabılarınıkırmızıya boyadım.

 

Bu dilde bulunan bir kısım fiiller iki parçalıdır. İki parçalı fiillerde konu bahsi ap olduğunda şahıs ekleri daima iki parça arasına girer.

 

Жыlэн - söylemek иlэн - renklendirmek boyamak( bir şeyi olması bu kategoride değildir.) къэщтэн - almak лъытэн –fark etmek

 

lулъхьэн - Bir şeyi bir şeyin (ağzına ), önüne koymak.

 

телъхьэн - üzerine koymak gibi. т - üstüne е - bir nesnenin лъ - yatay veya cansız bir nesneyi хьэн- belirtilmiş konumuna getirmek.

 

Bunu ben söylüyorum. -------- Bunu ben mi söylüyorum?

 

Мыр сэ жызоlэ. ----------------- Мыр сэ жысlэрэ?

--------- уэ жыбоlэ. ------------------------ уэ жыпlэрэ?

--------- абы жеlэ. -------------------------- абы жиlэрэ?

--------- дэ жыдоlэ. ------------------------ дэ жытlэрэ?

--------- фэ жывоlэ. ----------------------- фэ жыфlэрэ?

--------- абыхэм жаlэ. --------------------- абыхэм жаlэрэ?

 

Bunu ben söyledim. ------------- Bunu ben mi söyledim?

Мыр сэ жысlащ. -------------- Мыр сэ жысlа?

-------- уэ жыпlащ. ----------------------- уэ жыпlа?

------- абы жиlащ. ----------------------- абы жиlа?

-------- дэ жытlащ. ----------------------- дэ жытlа?

-------- фэ жыфlащ. ---------------------- фэ жыфlа?

----- абыхэм жаlащ.------------------ абыхэм жаlа?

 

Мазэ и адэм и лъэпыlухэр бжэlупэм lуилъхьащ.

Сэри Мазэ и лъэпыlухэр бжэlупэм lуслъхьащ.

Уэри ----------------------------------------------- lуплъхьащ.

Абыи ----------------------------------------------- lуилъхьащ.

Дэри ------------------------------------------------- lутлъхьащ.

Фэри ------------------------------------------------- lуфлъхьащ.

Абыхэми ------------------------------------------- lуалъхьащ.

 

En alttaki cümlenin sonuna çoğul eki ayrıca alması gerekmiyor. Çünkü и - o , а- onlar olduğu belli.

 

 

Maze babasının terliklerini kapının önüne koydu

Ben de Maze'nin terliklerini kapının önüne koydum

Sen de ------------------------------------------------------ n.

O da ---------------------------------------------------------- .

Biz de ------------------------------------------------------- k.

Siz de ------------------------------------------------------- nuz.

Onlar da ---------------------------------------------------- lar.

 

 

Зэдэ - birlikte yapılan şeyler için ön ektir.

 

Нобэ Мазэрэ Динэрэ зэдэджэгуахэщ. -

Bu gün Maze ile Dine birlikte oynadılar.

 

Джэгун яуха иужьым, -------------- Oyunları bittikten sonra,

 

Зэрджэгуа lэмэпсымэхэр пхъуантэм далъхьэжащ.

Oynadıkları araç ve gereçleri sandığa koydular.

 

Динэ и унэ лэжьыгъэхэм зы сэхьэт пlалъэкlэ елэжьащ.

Din ev ödevlerine bir saat süre ile çalıştı.

 

Лэжьэн иуха иужьым, -------- Çalışmayı bitirdikten sonra,

 

и тхылъхэр дахэурэ и тхылъылъэм ирилъхьэжащ.

Kitaplarını güzelce çantasına geri koydu.

 

Ар зылъэгъуа и адэми абы фlыщlэшхуэ къыхуищlащ.

Onu gören babası da ona beğenisini bildirdi.

 

Динэ игу зэгъауэ и адэм бгъдэтlысхьэжащ.

Dine gönül rahatlığı içerisinde babasının yanına oturdu.

 

Шхэгъуэр къыщысым, ------------------Yemek vakti gelince,

Мазэ и анэм дэlэпыкъуащ. ------------ Maze annesıne yardım etti.

lэнэр къигъуващ, ------------------------ Masayı kurdu,

Бжэмышххэр lэнэм трилъхьащ, -- Kaşıkları masanın üzerine koydu,

Тепщэчхэр lнэм трилъхьащ. ---- Tabakları masanın üzerine koydu,

Щlакхъуэри lэнэм бгъурилъхьащ. - Ekmeği de masanın yanına koydu.

 

Мазэ и анэмрэ и адэмрэ и гъусэу зыдэшхахэщ.

Maze annesi ve babası ile birlikte yemeklerini yediler.

 

Şimdi de konum olarak - т , с ,лъ - durum bildiren seslere bir bakalım.

 

Зафер унащхьэм тетщ. ----- Zafer evin üstünde duruyor.

------------------------ тесщ. ------------------------------ oturuyor.

------------------------ телъщ. ---------------------------- yatıyor.

 

Мазэ унэм щlэтщ. ------- - Maze evin içinde duruyor.

--------------- щlэсщ. -------------------------------- oturuyor.

-------------------- щlэлъщ. ------------------------------ yatıyor.

 

Динэ псым хэсщ. ----- Dine suyun içinde oturuyor.

------------------ хэтщ. ------------------------------ duruyor.

------------------ хэлъщ. ---------------------------- yatıyor.

 

Дадэ хадэм итщ. ----- Dede bahçenin içinde duruyor.

------------------ исщ. ---------------------------------- oturuyor.

------------------ илъщ. -------------------------------- yatıyor.

 

Нанэ пырхъуэм тетщ.---- Nine balkonun üzerinde duruyor.

---------------------- тесщ. ----------------------------------- oturuyor.

---------------------- телъщ.---------------------------------- yatıyor.

 

Мазэ и ныбжьэгъухэм яхэтщ.-- Maze arkadaşlarının içinde duruyor.

------------------------------- яхэсщ. -- oturuyor.(oturan arkadaşlarının içinde)

--------------- яхэлъщ.-- yatıyor.(arkadaşları yatmışlar o da onlarla yatıyor)

 

- Дэнэ ущыщ? ----------------- - Neredensin?

- Ендрей сыщыщщ. ----------- - Yendrey denim.

- Дэнэ ущыпсэурэ? ---------- - Nerede yaşıyorsun?

- Истанбул сыщопсэу. ------- - İstanbulda yaşıyorum.

 

Сэ Ендрей сыкъыщалъхуащ. --- Ben Yendrey de doğdum.

Гуэкусун сыщеджащ. ------------ - Göksun da okudum.

Истанбул сыщолажьэ. ------------- - İstanbul da çalışıyorum.

 

Мазэ Анкара къыщалъхуащ. - Maze Ankara da doğdu.

Пэщlэдзэгъуэ еджапlэм щоджэ. - İlköğretim okulunda okuyor.

Абы ныбжьэгъуфlхэр щиlэщ. - Orada iyi arkadaşları var.

 

Быцэ юниверситэм щоджэ. -- Bıtse üniversitede okuyor.

Ар къиухым егъэджакlуэ хъунущ.- Orayı bitirirse öğretmen olacak.

 

Тlыкlуэ унэм щолажьэ. -- - T'ık'ue evde çalışıyor.

Ар унэм щошхэ. --------------- O evde yemeğini yiyor.

Ар унэм щожей. ------------ - O evde uyuyor.

Абы зыщегъэпсэху.---------- - Orada dinleniyor.

 

da de eklerinin щ sesinden alındığını farkedin. de eki alan ismin de

м halinde olduğunu görün.

 

Уадэр дэнэ щыlэ? ----- - Çekiç nerede?

lэнэм телъщ. ------------------ - Masanın üzerinde.

 

Умар дэнэ щыlэ? -------- -Ömer nerede?

Хадэм итщ.------------------- - Bahçede.

Сыт абы щищlэр?---------- Orada ne yapıyor?

Щолажьэ. -------------------- - Çalışıyor.

 

Konu bahsi ben sen o olan cümle çekimi.

 

Ben bahçede çalışıyorum. ---------- Çalıştım.

 

Сэ хадэм сыщолажьэ. --------------- сыщылэжьащ.

Уэ ------------- у --------------- . -------------- у ---------------- .

Ар ------------- . ---------------- . -------------- . --------------- .

Дэ ------------ ды ------------- . -------------- ды --------------- .

Фэ ----------- фы ------------- . -------------- фы -------------- .

Ахэр --------- . ----------- хэ. -------------- . ---------- хэщ.

 

 

Çalışırım( çalışma isteği ). --- çalışacağım.

сыщылэжьэнщ.------------- сыщылэжьэнущ.

у ---------------------.------------- у-------------------.

. --------------------.-------------- .-------------------.

ды ------------------.-------------- ды----------------.

фы ------------------. ------------- фы---------------.

. ------------------ хэщ.----------- . --------------- хэщ.

 

Şimdi de ар olan bir cümlenin çekimini yapım şahıs eklerinin nerede ve nasıl oluştuğuna bakalım. Konu bahsi elma olan cümle çekimi.

 

Elmayı ev de yiyorum. --------------------- de yedim.

 

Мыlэрысэр унэм щызошх. ----------- щысшхащ.

---------------------------- щыбошх.------------ щыпшхащ.

---------------------------- щешх. --------------- щишхащ.

---------------------------- щыдошх.------------ щытшхащ.

---------------------------- щывошх.------------ щыфшхащ.

---------------------------- щашх.---------------- щашхащ.

 

 

----------------------- de yerim. ---------------- de yiyeceğim

 

---------------------- щысшхынщ. ------------- щысшхынущ

---------------------- щыпшхынщ. -------------- щыпшхынущ

---------------------- щишхынщ. ---------------- щишхынущ

---------------------- щытшхынщ.--------------- щытшхынущ

---------------------- щыфшхынщ.-------------- щыфшхынущ

---------------------- щашхынщ.----------------- щашхынущ.

 

Мазэ и гъуэмылэр мэктэбым щешх.

Мазэ и тхыгъэхэр мэктэбым щетх.

 

Burada ifade bulması gereken bir husus vardır. Türkçenin yanlış öğretilmiş olmasından kaynaklanan bu husus bizim de kafamızı karıştırması olasıdır. Türkçe olarak;

 

Zafer bahçeye gider misin?

Giderim.

Zafer su içermisin?

İçerim.

Bu kış Ankarada kalırım.

 

Türü cümlelerin fiillerinin çekimleri genel olarak geniş zaman fiil çekimi  olarak öğrenildiği için bu cümleleri geniş zaman olarak düşünme yanlışına  düşebiliyoruz. Gerçekte öyle bir geniş zaman söylemi yoktur.

 

Zafer yaz tatillerinde köye gidiyor mu?

Gidiyor.

Türü söylemler geniş zaman söylemi olur.

 

Emir, dilek, istek sözcüklerinin geniş zaman olarak algılanmaması  gerekir diye düşünüyorum. Şartlanmışlıklarımız bizi kararsız kılabilir.

 

Зафер хадэм укlуэн? – Zafer bahçeye gider misin?

Сыкlуэнщ. ----------------- Giderim.

 

Щей уефэн? ------ Çay içer misin?

Сефэнщ. ----------- İçerim.

 

Псы уефэн? ------- Su içer misin?

Сефэнщ. ------------ İçerim.

 

Псы уефа? ------- Su içtin mi?

Сефакъым. ------- İçmedim.

 

Ушхэн? ------------ Yemek yer misin?

Сышхэнщ. -------- Yerim.

 

Kısaca ifade edilir ise bu tür cümleler irade beyanıdır.

 

Ушха? ------------ Yemek yedin mi?

Сышхащ. --------- Yedim.

Сышхакъым. ---- Yemedim.

 

Махуэ къэс хадэм укlуэрэ? – Her gün bahçeye gidiyor musun?

Сокlуэ.------------------------------ Gidiyorum.

 

Пщэдджыжьхэм шей уефэрэ?—Sabahları çay içiyor musun?

Шэ софэ. ------------------------------ Süt içiyorum.

 

Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэхэм дэнэ укlуэрэ?

------------------------------ Yaz tatillerinde nereye gidiyorsun?

Къуажэм сокlуэж.----- Köye dönüyorum.

 

Tercih beyanı;

 

Шей уефэн хьэмэ псы уефэн?--- Çay mı yoksa su mu içersin?

Псы сефэнщ. ------- Su içerim.

 

Ушхэн хьэмэ ужейн? – Uyur musun yoksa yemek mi yersin?

Сышхэнщ. ---- Yemek yerim.

 

Улэжьэну хьэмэ ущысыну? – Çalışacak mısın yoksa oturacak mısın?

Сылэжьэнущ. ---- Çalışacağım.

 

Мэктэбым сыткlэ укlуэрэ? – Okula ne ile gidiyorsun?

Метробускlэ сокlуэ. ---------- Metrobüs ile gidiyorum.

 

Хадэм дыкlуэнщи – Bahçeye gidelim de

Ди шейр --------------- Çayımızı

Хадэм дыщефэнщ.—Bahçede içelim.

 

 

İstek beyanı;

 

Унэм дыкlуэжынщи дыщыжейнщ.—Eve dönüp orada uyuyalım.

Унэм дыкlуэжынщи дыщышхэнщ. – Eve dönüp orada yemek yiyelim.

Хадэм дыкlуэнщи дыщылэжьэнщ.—Bahçeye gidip orada çalışalım.

 

Belirtilen yerde anlamını щы yer belirtecinin kattığını öğrenmiştik.

Ж sesinin katkısını da sanırım anladınız. Gidiş veya dönüş farkı olarak.

 

Мы усэ дахэр гукlэ зэвгъащlэ.

 

Сэ Сыцlыкlу? – Ben Küçük müyüm?

 

Си анэм жеlэ – Annem diyor

Си псэ цlыкlу. -- Küçük canım.

 

Си адэм жеlэ – Babam diyor

Си бзу цlыкlу. -- Küçük kuşum.

 

Нанэ жеlэ – Nene diyor

Бабыщ цlыкlу—Küçük ördek.

 

Дадэ жеlэ -- Dede diyor

Шырэ цlыкlу. – Yavru ördek.

 

Пщэдджыжь къэскlи – Her sabah da

Ин сыхъуу жаlэ, сызоплъыж.—Büyüdüğümü söylüyorlar kendime bakıyorum.

 

lэр сщlым бзухэр мэлъэтэж. – El edersem kuşlar uçuyorlar.

Псым бабыщхэр холъэдэж. – Ördekler suya kaçıyorlar.

 

Къэсlэтати хъэрбыз цlыкlу, -- Kaldırmıştım bir küçük karpuz.

Къысlэпыхури хъуащ цlыкlу цlыкlу. - Düşürdüm oldu küçük küçük.

 

Сэ итlанэ ------------------------- Ben yine de

Ахэм нэхърэ, ахэм нэхърэ – Onlardan daha, onlardan daha

Сынэхъ цlыкlу? ----------------- Daha küçük müyüm?

 

Къэжэр Петр

 

Мы лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:09

Aralık 17, 2018

БЖЫГЪЭХЭР - SAYILAR

Зрабж бжыгъэцlэхэр:

Sayma sayıları:

 

1 - Зы , 2 - Тlу, 3 - Щы, 4 - Плlы, 5 - Тху, 6 - Хы, 7 - Блы, 8 - И  9 - Бгъу, 10 - Пщlы, 0 - Зырикl

11 - Пщlыкlуз, 12 - Пщlыкlутl, 13 - Пщlыкlущ, 14 - Пщlыкlуплl, 15 - Пщlыкlутху

16 - Пщlыкlуих, 17 - Пщlыкlуибл, 18 - Пщlыкlуий, 19 - Пщlыкlубгъу, 20 - Тlощl

 

Bu dilde sayma düzeni yirmilik sayma düzenine göredir. Fakat bu düzen onluk sayma düzenine değiştirilmiştir. Örneğin otuz beş , yirmi on beş şeklinde idi. Her iki sayma düzeni de dilin yapısına uygundur.

 

21 - Тlощlрэ зы, 22 - Тощlрэ тlу, 23 - Тlощlрэ щы, 24 - Тlощlрэ плlы, 25 - Тlощlрэ тху, 31 - Щэщlрэ зы, 32 - Щэщlрэ тlу, 33 - Щэщlрэ щы, 34 - Щэщlрэ плlы,35 - Щэщlрэ тху

10 - Пщlы, 20 - Тlощl, 30 - Щэщl, 40 - Плlыщl, 50 - Тхущl, 60 -Хыщl

70 - Блыщl, 80 - Ищl, 90 - Бгъущl, 100 - Щэ

 

200 - Щитl, 300 - Щищ, 400 - Щиплl, 500 - Щитху, 600 - Щих

700 - Щибл, 800 - Щий, 900 - Щибгъу, 1000 - Мин

 

2.000 - Минитl, 3.000 - Минищ, 4.000 - Миниплl

1.000.000 - Мелуан - зы мелуан, 2.000.000 - Мелуанитl,

10.000.000 - Мелуанипщl

 

2007 - минитlрэ блы, 2008 - Минитlрэ и,

1955 - Минрэ щибгъурэ тхущlрэ тху

1975 - Минрэ щибгъурэ блыщlрэ тху

 

Щlэуэ къытхуеблэгъа илъэсыщlэм зэгъусэу дихьэнщ жысlэри

Зафер чэнджэщ есхьэлlа щхьэкlэ къысхуидакъым. Сэ сыкlэлъыплъынурэ

 

иужькlэ сигу ирихьым сынихьэнущ жиlащ.

Sayıların yazı içerisinde yazılış ve okunuşları ;

 

Зы мыlэрысэ ------- Bir elma

Зы унэ ---------------- Bir ev

Зы щlалэ ------------- Bir genç

Зы хъвджэбз -------- Bir kız

Зы махуэ ------------- Bir gün

Зы тхьэмахуэ. -------- Bir hafta.

Зы мазэ. ---------------- Bir ay.

 

Мыlэрыситl ------------- İki elma

Унищ ---------------------- üç ev

Щlэлитху------------------ beş genç

Хъыджэбзибгъу ------ dokuz kız

Мэхуипщl --------------- On gün

 

On bir ve daha büyük sayılar isimden sonra gelir ve yüz sayısı dışında  isime ulanmazlar. İsme ulananların sonundaki sesli düşer ve isim ile sayı arasına  и sesi girer.

 

Ara sayılar arasına da рэ рэ gelir.

 

Махуэ тlощlрэ тхурэ. – Yirmi beş gün. ( zaman aralığı olarak )

Махуэ плlыщl. --- Kırk gün.

Мыlэрысэ пщlыкlутху. – On beş elma

Цlыхуищэрэ пщlыкlутхурэ. – Yüz on beş insan.

Еджакlуэ щэныкъуэ. – Elli öğrenci.

 

Махуэ тlощlрэ тхурэ Истанбул сыщылэжьащ.—Yirmi beş gün İstanbul da çalıştım.

Илъэситкlэ Истанбул сыщеджащ.-------------------- İki yıl İstanbul da okudum.

Хасэм цlыху плlыщlрэ тхурэ къекlуэлlащ.------- Toplantıya kırk beş insan katıldı.

Пэщым цlыху пщlыкlутху щlэсщ. --------------------- Odada on beş insan var.

 

Зэрызэкlэлъыкlуэ бжыгъэцlэхэр:

Sıralama bildiren sayılar ;

 

Езанэ- birinci, Етlуанэ - ikinci, Ещанэ - üçüncü, Епщlанэ - onuncu

Епщlыкlутхуанэ - onbeşinci

 

Зэрагуэш бжыгъэцlэхэр:

 

Birer ikişer gibi sıra dizi veya paylaşım sözcükleri ;

 

Кхъыlэ мыlэрысэ зырыз фшхы. --------------- Lütfen birer elma yiyin.

Тхылъ тlурытl къэфщэху. ---------------------- - İkişer kitap satın alın.

Зафер и еджакlуэхэм тхылъ щырыщ яхуигуэшащ.

-------------------------------------------------- Zafer öğrencilerine üçer kitap paylaştırdı.

 

зырыз - birer, тlурытl - ikişer, щырыщ - üçer, пл!ырыпл!- dörder

 

Мыlэрысэ зырыз фшхы.--------- Birer elma yiyin.

Махуэ тlурытl фытхущыlэ.---- Bizim için ikişer gün kalın.

Махуэ щырыщ фытхуэлажьэ. - Bizim için üçer gün çalışın.

Тlурытlу кусэ фыхъу. --- İkişerli sıra olun.

Пэщым зырызурэ фыщlэхьэ. Odaya birer birer girin.

 

Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу -- Bir hafta yedi gün oluyor.

 

Блыщхьэ ---------------- pazartesi

Гъубж -------------------- salı

Бэрэжьей --------------- çarşamba

Мэхуэку ------------------ perşembe

Мэрем -------------------- cuma

Щэбэт --------------------- cumartesi

Тхьэмахуэ --------------- pazar

 

Ипэ ит мэхуитхур лэжьэгъуэ махуэхэрщ. -- İlk beş gün çalışma günleridir.

Иужь ит мэхуитlри зыгъэпсэхугъуэ махуэхэрщ.

------------------------------------------------- Sonraki iki gün de dinlenme günleridir.

 

Лlэщlыгъуэ ---- asır

Гъэ - Илъэс --- yıl , sene

Мазэ -------------- ay

Тхьэмахуэ ----- hafta

Махуэ ----------- gün

Жэщ ------------- gece

Махуэ ----------- gündüz

Пщыхьэщхьэ - akşam

Пщэдджыжь -- sabah

Шыджагъуэ ---- öğlen

Нэхуыщ --------- imsak

Кlэху -------------- tan yeri ağarması vakti

Кlыфl ------------- karanlık

Нэху -------------- aydınlık

 

Щlыlэ -------------- soğuk

Хуабэ ------------- sıcak

Щlыlэтlыlэ ------- serin

Псыlэтlыlэ ----- - nemli

 

Илъэсым и пычыгъуэхэр - Yılın bölümleri ;

 

Щlымахуэ ----------------- Kış

Гъатхэ --------------------- İlkbahar

Гъэмахуэ ----------------- Yaz

Бжьыхьэ ------------------ Sonbahar

 

Мазэхэр ------------------- Aylar

 

1- Щlышылэ ------------ ocak

2- Мэзае ----------------- şubat

3- Гъэтхэпэ -------------- mart

4- Мэлыжьыхъ --------- nisan

5- Накъыгъэ ------------- mayıs

6- Мэкъуэуэгъуэ ------- haziran

7- Бадзэуэгъуэ --------- temmuz

8- Шыщхьэlу ------------ ağustos

9- Фокlадэ --------------- eylül

10- Жэпуэгъуэ ----------- ekim

11- Щакlугъуэ ------------ kasım

12- Дыгъэгъазэ ---------- aralık

 

Bu isimlendirmeler o ayın yılın zamanın özelliklerine göre ve ses anlam  düzeneğine göre isimlendirilmişlerdir.

 

Щыпэгъэ - geçen yıldan bir önceki yıl

Нэгъабэ - geçen yıl

Мыгъэ - bu yıl

Етlэнэгъэ - gelecek yıl

 

Вэсмахуэ - dünden önceki gün

Дыгъуасэ - dün

Нобэ - bugün

Пщэдей - yarın

Пщэдеймыщкlэ - Yarından sonraki gün

Къэбыщкlэж - Yarından sonraki günden sonraki gün

Къэбывэх - Yarından sonraki günden sonraki günden sonraki gün.

 

ПКЪЫГЪУЭХЭР --------- Vücut organlarımız

 

Пкъы – organ, lэпкъ лъэпкъхэр

 

Нэ -------- - göz ------------------------ lэ ------- el

Нэlу ------ - yanak --------------------- lэгу -------- aya, avuç içi

Нэкlу ------ göz çukuru -------------- lэхъуамбэ --- parmak

Набдзэ --- kaş ------------------------- lэбжьанэ ---- tırnak

Нэбжьыцl -- kirpik -------------------- lэштlым ------ yumruk

Напlэ ----- Göz kapağı --------------- lэпщэ ------ - bilek

Натlэ ------ alın ----------------------- lэблэ -------- kol

Напэ ------ yüz ----------------------- lэфракlэ ---- dirsek

Щхьэ ------ baş ------------------------ Лъэ --------- ayak

Щхьэц ---- saç ----------------------- Лъакъуэ --- ayak

Пщэ ------- boyun --------------------- Лъэдакъэ --- topuk

Пщэдыкъ --- ense ------------------- Лъэхъуамбэ -- ayak parmağı

Тхьэкlумэ --- kulak ------------------ Лъэбжьанэ --- ayak tırnağı

Жьэ --------- ağız --------------------- Лъэкlэн ------- aşık kemiği

Дзэ ---------- diş ----------------------- Лэдий -------baldır aşık arası

Дзэпэфlанэ - ön kesici diş -------- Лъапщэ ---- ayak bileği

Дзэщхьэл --- azı dişi ---------------- Лъэкlампlэ -- baldır

Хьэдзэ ------ köpek dişi ------------- Лъэгуажьэ --- diz

Дзэл ------- diş eti ------------------- Куэ ------- diz üstü, bacak

Бзэгу ----- dil --------------------------- el ayak araçları

Жьэпкъ ----- çene -------------------- Лъэрыгъ --- ayakkabı

Жьэкъыпэ --alt çene -----------------Лъэпыlу ---- terlik

Жьэгъу ---- bademcik ----------------Лъэпэд ----- çorap

Пэ ------- burun ---------------------- Лъэрыгъыпс - ayakkabı bağı

Пэпкъ --- burun kemiği -------------- lэлъэ ------ eldiven

Пащlэ ---- bıyık ------------------------ lэпщэхъу ---- bilezik

Жьакlэ -- - sakal --------------------- lэлъын ------ yüzük

Фlыншэ --- dilcik ----------------------- lэпхъуалъэ --- yüksük

lупэ --------dudak ---------------------- Лъэбакъуэ --- adım

Дамэ ------ kol kanat ------------------ Лы ------- et

дэмащхьэ --- omuz ------------------ Щэ ------- vücut yağı

Блэгущlэ ---- koltuk ------------------ Щхьэкуцl ---- beyin

бгъэгу ---- göğüs tahtası ------------ Къупщхьэ --- kemik

Бгъэ ------- göğüs --------------------- Дзажэ --- kaburga

Блатхьэ ---- kürek kemiği ----------- Кlэ - Кlапэ - kuyruk

Сытх --------- sırt ----------------------- lу ------- nefes yolu

Тхыцlэ ------- omurga ------------------- Къурмакъей - nefes borusu

Тэмакъ ------ yemek borusu --------- Шхалъэ ----- miğde

Tхьэмбыл ---akciğer ------------------- Зэз ------- - öd kesesi

Тхьэмщlыгъу - karaciğer ------------- Жьэжьей ----- böbrek

Кэ ------------- dalak ------------------- Ныбэ --- - karın

Кlэтlий ------- - bağırsak --------------- Ныбапхъэ -- işkembe

Бынджэ ------ göbek ------------------ Курыт ----- ur

Ныбафэ ------ karın derisi ------------ Гу ------ kalp

Лъхуалъэ --- rahim -------------------- Хуэ ----- sinir damar

Быдз ----- meme ------------------------ Лъынтхуэ --- kan damarı

 

Сысымаджэщ. -----Hastayım

Сыт уи лажьэр? --- Neyin var?

Сищхьэр мэуз. --- Başım ağrıyor.

 

Уэ сыт уи лажьэр? Сыт къоузыр? - Neyin var ? neren ağrıyor

Ныбажэ сыхъуащ. Си ныбэр мэуз. - İshal oldum. Karnım ağrıyor.

 

Зафер щlыlэ хэхьащ, пыху сыху хъуащ. - - Zafer soğuk aldı, nezle oldu.

 

Хьэнтхъупс хуабэ езгъэфэн игъуэттэм фlы хъужынут.

--------------------------- Sıcak çorba içirecek birini bulabilse iyileşecekti.

 

Зафер дзэ lумтыжу зыхэсхащ. ----- Zaferde diş kalmadığını duydum.

 

Тхьэм жьыщхьэ махуэ ищl. ----- Allah sağlıklı bir yaşlılık nasibetsin.

 

Махуэ къэс уидзэхэр умлъэщlым уэри аращ къыпщыщlынур.

------------- Her gün dişlerini fırçalamazsan senin de başına aynı şeyler gelecektir.

 

Пщэдджыжь къэс укъызэртэджу щхьэгъубжэхэр lухи жьы къабзэ

къыщlегъахуэ. Her sabah uyanınca pencereleri aç da temiz hava girişini sağla.

 

Уэ lэхэр уи напэр къабзэу фlэтхьэщlыкl.--- Ellerini , yüzünü temiz yıka.

 

Уи lэпкъ лъэпкъхэм зегъэужь. ----- Vücudunu canlandır.

 

Къэбзагъэр узыншагъэщ. ----- Temizlik sağlıktır.

 

Зафер идзэхэр щыlуакым лъы тlэкlу къижащ.

------------------------------------- - Zaferin dişlerini çekerlerken biraz kan aktı.

 

Зафер ар щилъагъум къэмэхащ. ------- Zafer onu görünce bayıldı.

 

Мэзэ и адэм гу щылъитэм сыту игъэщlэгъуа. - Maze onu görünce ne kadar şaşırdı.

 

Мазэ и адэр зи мышынэу игугъэт. ----- Maze babasını hiç korkmuyor sanıyordu.

 

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:10

Aralık 17, 2018

Dönüş veya tekrarlama harfi plarak ж son eki evine köyüne kentine veya şu anda çıktığın yere geri dönüş veya yaptığın bir şeyi bir daha yapmayı isteme yapma etme eyleme harfi olarak inceleme

 

Çocuk avutma tekerlemesi

 

Avuç içine okşanarak ------- Мыбдэ мэл щохъурэ

----------------------------------------- Burada koyunlar otluyormuş

 

Baş parmağa dokunularak --- Мыбде хъурей щоджэгурэ

------------------------------------------- Burada top oynanıyormuş

 

İşaret parmağına katlanarak -- Мыбы накlуэ сыкlуэ дывгъэкlуэж жи

-------------------------------------------- Bu haydin dönelim demiş

 

Orta parmağa katlanarak ----- Мыбы тlэкlу дымышхэу дыкlуэжын жи

-------------------------------------- Bu biraz yemek yemeden mi dönelim demiş.

 

Yüzük parmağına katlanarak -- Мыбы нанэ гъуэмылэ тlэкlу

------------------------------------------ хуэдмыхьу дыкlуэжын жи

------------------------------- Bu neneye biraz azık götürmeden mi dönelim demiş

 

Seçe parmağına fiskelenerek -- Мыбы феуэ феуэ цlыкlужь цlыкlужь феуэ

------------------------------------------ феуэ цlыкlужь цlыкlужь жи

-------------------------------- Bu vurun vurun miniciğe vurun vurun miniciğe demiş.

 

Къэмбот , лъакъуэ кlыхь ------------ Kambot, uzun bacak

Кlэн къэхьи дыджэгунщ. ---------- Aşık getir oynayalım

Пlастэ къэхьи здэтшхынщ ------- Pasta getir yiyelim

Лъакъуэ къэхьи дыкlуэжынщ.---- Ayak getir dönelim. (evimize dönelim.)

 

жы, жын, жынщ, ж , жа, жат, жынт , жынут şekillerinde fiil sonuna eklenen bu sonekler çıkış yerine dönüş anlamı katıyor.

 

Кlуэ ---------------- git

Кlуэж ------------- git(geldiğin yere)

Кlуэн? ------------ gider mi?

Кlуэжын? ------ gider mi?(geldiği yere)

 

Сыкlуэжын? --------------- gideyim mi? (geldiğim yere)

Сокlуэж. -------------------- Gidiyorum.(geldiğim yere)

Къуажэм сокlуэж.------ Köye gidiyorum.(köyüme)

Къуажэм сокlуэ.--------- Köye gidiyorum. (herhangi bir köye)

Унэм сыкlуэжащ.-------- Eve gittim. (evime, evime döndüm)

Зафер и унэм сыкlуащ.-- Zafer'in evine gittim.

 

Дэнэ укlуэрэ?------ Nereye gidiyorsun?

Хадэм сокlуэ.------ Bahçeye gidiyorum.

 

Дэнэ укlуэрэ? ----- Nereye gidiyorsun?

Хадэм сокlуэж.---- Bahçeye gidiyorum.

----------------------- ( Bahçeden çıktım gezindim tekrar oraya dönüyorum)

 

Зы мыlэрысэ шхыж. -------- Bir elma daha ye.

Зы шейбжьэ ефэж.--------- Bir bardak çay daha iç.

Кхъыlэ тlэкlу тхущысыж.-- Lütfen bizim için biraz daha otur.

Зы шейбжьэ къысхуэхьыж.---- Bir bardak çay daha getir.

Кхъыlэ зы шейбжьэ къысхуэхьыж.-- Letfen bir bardak çay daha getir.

 

Gidiyorum. -- Gitmiyorum

 

Сокlуэ --------- Сыкlуэкъым

Уокlуэ ---------- Укlуэкъым

Макlуэ --------- Кlуэкъым

Докlуэ --------- Дыкlуэкъым

Фокlуэ --------- Фыкlуэкъым

Макlуэхэ ------ Кlуэхэкъым

 

Dönüyorum. --- Dönmüyorum. ( çıkış yerine )

 

Сокlуэж --------- Сыкlуэжкъым

Уокlуэж --------- Укlуэжкъым

Мэкlуэж --------- Кlуэжкъым

Докlуэж --------- Дыкlуэжкъым

Фокlуэж --------- Фыкlуэжкъым

Мэкlуэжхэ ------ КlУэжхэкъым

 

Gittim ----------- Gitmedim

 

Сыкlуащ ------- Сыкlуакъым

Укlуащ --------- Укlуакъым

Кlуащ ----------- Кlуакъым

Дыкlуащ ------- Дыкlуакъым

Фыкlуащ ------- Фыкlуакъым

Кlуахэщ -------- Кlуахэкъым

 

Döndüm. ----------- Dönmedim. ( çıkış yerine )

 

Сыкlуэжащ ------ Сыкlуэжакъым

Укlуэжащ --------- Укlуэжакъым

Кlуэжащ ----------- Кlуэжакъым

Дыкlуэжащ ------- Дыкlуэжакъым

Фыкlуэжащ ------- Фыкlуэжакъым

Кlуэжахэщ ------- Кlуэжахэкъым

 

 

Зафер и гъусэу къуажэм сыкlуэжащ.- Zaferle birlikte köye gittim.

Къуажэм мэхуипщl дыщыlащ.--------- Köyde on gün kaldık.

Зафер Анкара игъэзэжащ.--------- Zafer Ankaraya döndü.

Зафер игъэзэжа иужь сэ мэхуитху сыщыlэжащ.

------------------ Zafer döndükten sonra ben on gün daha kaldım.

 

 

САБИЙ ГЪЭУДЫlУ ------------------- NİNNİ

 

Пхъащхьэ мыщхьэр мэщащэ -- Ağaçlardan meyveler dökülüyor.

Щауэ цlыкlухэр мэщыпэ.-------- Çocuklar onları topluyor.

lэкlэ пыlэр къыщанэ. -------------- Örgülü şapkayı unutuyorlar.

Ботэ макlуэри мэшынэ. ---------- Bote gidiyor korkuyor.

Быцэ макlуэри къехьыжыр.----- Bıtse gidip getiriyor.

 

Къехь ------- Getiriyor.

Къехьыж --- Getiriyor.( bizim olan bir şeyi, kaybettiğimiz şeyi getiriyor)

 

Şiiri yazıyorum -------------- Şiiri tekrar yazıyorum

 

Усэр сэ сотх ------------ Усэр сэ сотхыж

--------- уэ ботх --------------------- уэ ботхыж

-------- абы иетх -------------------- абы иетхыж

-------- дэ дотх ---------------------- дэ дотхыж

-------- фэ фотх ---------------------- фэ фотхыж

------ абыхэм ятх ------------------ абыхэм ятхыж.

 

Şiiri yazdım. ----------------- Şiiri tekrar yazdım

 

Усэр сэ стхащ. -------- Усэр сэ стхыжащ

--------- уэ птхащ ------------------ уэ птхыжащ

-------- абы итхащ ---------------- абы итхыжащ

---------- дэ ттхащ ----------------- дэ ттхыжащ

---------- фэ фтхащ --------------- фэ фтхыжащ

-------- абыхэм ятхащ. ---------- абыхэм ятхыжащ.

 

Yapabilmek edebilmek eyleyebilmek anlamı katan sonek ; ф

 

Сэ хадэм сокlуэф. --------------- Bahçeye gidebiliyorum.

Мэзым сыкlуэфащ. ------------------- Ormana gidebildim.

Ар Анкара кlуэфынщ. ------------ O Ankara'ya gidebilir.

Зы мыlэрысэ сшхыжыфынщ.-- Bir elma daha yiyebilirim.

Мазэ и напэр иетхьэщlыф. ---- Maze yüzünü yıkayabiliyor.

Мазэ и пэщыр зылъыlуехыф.--- Maze odasını düzeltebiliyor.

Динэ шхэгъуэ къэс и дзэхэр иелъэщlыф.

------------------------- Dine her yemekten sonra dişlerini fırçalayabiliyor.

 

Быцэ усэ дахэхэр иетхыф.----- Bıtse güzel şiirler yazabiliyor.

 

Тхьэщlэн - Eylem olarak yıkama eylemini gerçekleştirmek olduğundan konu bahsi сэ уэ ар дэ фэ ахэр şahıs ekleri de сы у . ды фы . хэ şeklinde olacağı açıktır. Şimdiki zaman olumlu bildirimi istisnası olması kaydı ile.

 

Cотхьэщlэ ---------- сытхьэщlэрэ? ------ сытхьэщlэкъым

Уотхьэщlэ ---------- утхьэщlэрэ? -------- утхьэщlэкъым

мэтхьэщlэ ---------- тхьэщlэрэ? ---------- тхьэщlэкъым

дотхьэщlэ ---------- дытхьэщlэрэ? ------ дытхьэщlэкъым

фотхьэщlэ --------- фытхьэщlэрэ? ------ фытхьэщlэкъым

мэтхьэщlэхэ ------- тхьэщlэхэрэ? ------- тхьэщlэхэкъым

 

сытхьэщlэжкъым --------- сытхьэщlэжыфкъым

утхьэщlэжкъым ----------- утхьэщlэжыфкъым

тхьэщlэжкъым ----------- тхьэщlэжыфкъым

дытхьэщlэжкъым --------- дытхьэщlэжыфкъым

фытхьэщlэжкъым --------- фытхьэщlэжыфкъым

тхьэщlэжхэкъым ----------- тхьэщlэжыфхэкъым.

 

Bu son iki çekimden birincisine tekrar aynı eylemi yapmıyor olma Anlamı katılmış. İkinci çekime ise tekrar aynı eylemi yapamıyor Olma anlamı katılmıştır.

 

Burada aklımıza şöyle bir soru gelebilir; Dil öğretimi fiil çekimleri ile olur mu? Cevabı ise çok açıktır. Bu dil ön ekler son ekler ile işletilmektedir. Bu ön ek ve son eklerin kavranması dili kullanabilmeyi getirir. Yeryüzündeki büyük kabul edilen dillerin beş altı bin cıvarı fiilleri var iken bu dilin tesbit edilmiş yirmi beş bini aşkın fiili vardır. Ön ek son ek hesabı da yapılacak olursa bilmem nerelere varır. Fiillerin çekimlenmeleri önem arz eder. Ön ek son ek ve şahıs Eklerinin fiil başındaki yerleri bütün bunlar farklı çalışmayı Zorunlu kılar.

 

Tхьэщlын - Burada ise bir şey yıkamak olduğundan konu bahsi ар yani yıkanan şey olacağından cümle ona göre oluşur. Şahıslar burada işi yapan eden eyleyen figüran durumuna geçeceğinden şahıslar

сэ уэ абы дэ фэ абыхэм şahıs ekleri de с , п , и , т , ф, я şeklinde oluşur.

 

Konu bahsimiz olan şeyi:

 

Yıkıyorum ---------- Yıkıyor muyum?--- Yıkamıyorum.

 

сотхьэщl --------- стхьэщlрэ? --------- стхьэщlкъым

ботхьэщl --------- птхьэщlрэ? --------- птхьэщlкъым

иетхьэщl --------- итхьэщlрэ? --------- итхьэщlкъым

дотхьэщl --------- ттхьэщlрэ? --------- ттхьэщlкъым

фотхьэщl -------- Фтхьэщlрэ? -------- фтхьэщlкъым

ятхьэщl ----------- ятхьэщlрэ? -------- ятхьэщlкъым

 

Artık yıkamıyorum. --------- Artık yıkayamıyorum.

 

стхьэщlыжкъым ----------- стхьэщlыжыфкъым

птхьэщlыжкъым ----------- птхьэщlыжыфкъым

итхьэщlыжкъым ----------- итхьэщlыжыфкъым

ттхьэщlыжкъым ----------- ттхьэщlыжыфкъым

фтхьэщlыжкъым ---------- фтхьэщlыжыфкъым

ятхьэщlыжкъым ----------- ятхьэщlыжыфкъым

 

Fiil kökü кlу üzerinden sözcük ve cümle oluşumları.

 

Кlуэ. -- Git

Къакlуэ -- Gel

Накlуэ – Belirtili yere git

 

Сэ хасэм сокlуэ уэри накlуэ. – Ben bahçeye gidiyorum, sen de gel

Сэ солажьэ уэ хасэм кlуэ. – Ben çalışıyorum, sen derneğe git.

Хасэм сыщыlэщ уэри къакlуэ. – Ben dernekteyim sen de gel

 

Cümlenin oluşumu genel olarak konuşmacının konumuna Göre şekillenir. Konuşmacının bulunduğu yere bir çağrıda Fiil başına къэ gelmek durumundadır. Konuşmacının bulun -Madığı fakat belirli bir yere doğru çağrıda н yön belirteci İle çağrı yapılmaktadır. Yön belirteci olmadan yapılan çağrıya Konuşmacının müdahil olmadığı bir yön olduğu açıktır.

 

Burada konuşmacı bulunduğu yerden bir git sorgusu yapmaktadır.

 

Хадэм кlуэ. – Bahçeye git.

Хадэм укlуэрэ? – Bahçeye gidiyor musun?

Хадэм укlуа? – Bahçeye gittin mi?

Хадэм кlуэж. – Bahçeye dön.

Хадэм укlуэжрэ? – Bahçeye dönüyor musun?

Хадэм укlуэжа? – Bahçeye döndün mü?

 

Burada konuşmacı bulunduğu yerden belirli bir yöne veya gideceği

Yöne bir git sorgusu yapmaktadır.

 

Унэм накlуэ. -- Eve git.

Унэм унакlуэрэ? – Eve gidiyor musun?

Унэм унэкlуа? – Eve gittin mi?

Унэм нэкlуэж. – Eve dön.

Унэм унэкlуэжрэ? – Eve dönüyor musun?

Унэм унэкlуэжа? – Eve döndün mü?

 

Burada konuşmacı bulunduğu yere bir gel çağrısı sorgusu yapmaktadır.

 

Хадэм къакlуэ. – Bahçeye gel.

Хадэм укъэкlуэрэ? – Bahçeye geliyor musun?

Хадэм укъэкlуа? – Bahçeye geldin mi?

Хадэм укъэкlуэжа? – Bahçeye döndün mü?

Хадэм укъэкlуэжрэ? – Bahçeye dönüyor musun?

 

Bu git veya gel söylemlerine son ekler de getirerek genişletecek olur isek:

 

Gidebiliyorum.—- Gidebildim ------------ Gidebilirim

 

Сокlуэф ------------ Сыкlуэфащ ---------- Сыкlуэфынщ

Уокlуэф ------------ Укlуэфащ ------------- Укlуэфынщ

Мэкlуэф ------------ Кlуэфащ -------------- Кlуэфынщ

Докlуэф ------------ Дыкlуэфащ ----------- Дыкlуэфынщ

Фокlуэф ------------ Фыкlуэфащ ----------- Фыкlуэфынщ

Мэкlуэфхэ. --------- Кlуэфахэщ ----------- Кlуэфынхэщ

 

Olumsuzluk

 

Gitmiyorum. --------- Gidemiyorum. --------- Gidemem.

 

Сыкlуэкъым --------- Сыкlуэфкъым. ------ Сыкlуэфынкъым.

Укlуэкъым. ----------- Укlуэфкъым. --------- Укlуэфынкъым.

Кlуэкъым. ------------ Кlуэфкъым. ----------- Кlуэфынкъым.

Дыкlуэкъым. -------- Дыкlуэфкъым. ------- Дыкlуэфынкъым.

Фыкlуэкъым. -------- Фыкlуэфкъым. ------- Фыкlуэфынкъым

Кlуэхэкъым. -------- Кlуэфхэкъым. --------- Кlуэфынхэкъым.

 

Gitmeyenim. ------- Gitme ( emir )

 

Сымыкlуэ ------------------------

Умыкlуэ ------------ Умыкlуэ.

Мыкlуэ ----------- Йремыкlуэ.

Дымыкlуэ.------------------------

Фымыкlуэ. -------- Фымыкlуэ.

Мыкlуэхэ. --------- Йремыкlуэхэ.

 

Псыхьэ сыкlуэри ---- Su getirmeye gittim ve

Псы семыфэу сыкъэкlуэжащ. --- Su içmeden geldim.

 

Адэм сыкlуэри --- Bahçeye gittim de

Мыlэрысэ сымышхыу сыкъэкlуэжащ. – Elma yemeden geldim.

 

Гъэ - Birisine eylemi yaptırma ön eki.

 

Burada fiil başına eklenen şahıs eki yapan eden eyleyen, Fiil köküne yakın olan şahıs eki ise ettiren eyletendir.

 

Сэ -------- сэ ------------- сы ---- з ---- гъэ --- кlу – а – щ.

Уэ -------- уэ ------------- у ------ б ---- гъэ -------------------.

Ар ------- абы ------------ . ------ и ---- гъэ -------------------.

Дэ -------- дэ ------------- ды --- д ---- гъэ -------------------.

Фэ ------- фэ ------------- фы --- в ---- гъэ -------------------.

Ахэр ---- абыхэм ------- . ------ а ---- гъэ ----------------- хэщ.

 

Bu çaprazlamadan daha önceki cümleler gibi 28 cümle çıkarılabiliyor. Örnekleme ve alıştırmaları sizler yapabilirsiniz.

 

Хуэ --- Birisi için bir şey yapma etme eyleme ön eki.

 

Yapı ve anlamlandırma diğer yapılar ile aynıdır.

 

Сэ -------- сэ ----------- сы --- с ----- хуэ ------- кlу ---- а – щ.

Уэ -------- уэ ----------- у ------ п ----- хуэ -------------------------.

Ар -------- абы --------- . ------ . ------ хуэ ------------------------.

Дэ -------- дэ ----------- ды --- т ----- хуэ -------------------------.

Фэ ------- фэ ----------- фы – ф ----- хуэ -------------------------.

Ахэр ---- абыхэм ----- . ------ . ------ хуэ ---------------------- хэщ.

 

 

Фlэ – Ön ekinde birinci şahıs eki istemediği halde Gücü yetmemiş engelleyememiş ve ikinci şahıs eki etmiş, eylemiştir.

 

Сэ --------- сэ ---------- сы ---- с ---- фlэ ------- кlу --- а --- щ.

Уэ --------- уэ ---------- у ------- п --- фlэ --------------------------.

Ар --------- абы ------- . -------- . ---- фlэ --------------------------.

Дэ --------- дэ ---------- ды ---- т ---- фlэ -------------------------.

Фэ ---------- фэ -------- фы --- ф --- фlэ -------------------------.

Ахэр ------ абыхэм ---- . ------ . ---- фlэ -----------------------хэщ.

 

Bu üç çaprazlama tablosu işletilebilir ise her birisinden türetilebilecek 28 er cümle anlaşılır hale gelir ise ilerleme kaydedilmiş olacaktır.

 

Bu zikredilen cümle kalıbı eylem ile ilgilidir. Eğer konu bahsi – ар – olur ise cümle şöyle oluşur.

 

------------- Сэ --------- сэ --------- с --- фlэ – с – шх – а – щ.

------------- Уэ --------- уэ ---------- п –- фlэ – п ------------------.

Ар -------- Абы ------- абы ------- . ---- фlэ – и ------------------.

------------- Дэ --------- дэ ---------- т –- фlэ – т ------------------.

------------- Фэ --------- фэ --------- ф – фlэ – ф -----------------.

------------ Абыхэм --- абыхэм --- . --- фlэ – а ----------------хэщ.

 

Зы мыlэрысэ сиlэти – Bir elmam vardı da

Ари Зафер сфlишхащ.—Onu da Zafer yedi. ( ben istemiyordum )

 

С – ben ( istemeyen )

Фlэ – istenç dışılık ön eki ( sesli э ve и gelir ise э düşer )

И – o ( ben istemeden eylemi yapan )

Шх – yeme fiil kökü

А – sıfatlaştırma eki ( yenmiş duruma girdi )

Щ – şu andaki hal.

 

Sütunlara dikkat edilir ise kolaylıkla seçilebilir.

 

Ар –------------ сэ –- абы –----- сфlишхащ.

Мыlэрысэр -- сэ –- Зафер --- сфlишхащ.

 

Günlük konuşmalarda fiil başında temsil edildiğinden ben şahıs eki de düşer.

 

Мыlэрысэр Зафер сфlишхащ.

 

Eğer cümleler Ар абыхэм ile başlayacak olur ise fiil başındaki noktanın

Yerine я eki ( иа ) gelir ve sondaki çoğul eki хэ düşer.

 

Мыlэрысэр абыхэм сэ яфlэсшхащ.

Хъыджэбзыр абыхэм уэ яфlэпхьащ.

 

Bu son iki tablodaki dizilişin farklı oluş nedenini konu bahsi ile ilişkilendirebilir isek daha anlaşılır olacağı açıktır.

 

Bu dilde zamanlar genel yapı itibarı ile iki zamanlıdır. Geçmiş zaman ve şimdiki zaman olarak. Geçmiş zaman da uzak ve yakın geçmiş zaman olarak ikiye ayrılır.

 

Biz yakın geçmiş zamanı ele alır isek. Bitmiş zaman.

 

1 – Geçmişte gitmiş olan. --------- сыкlуат. – gitmiştim.

2 – Geçmişte gidecek olan. ------ сыкlуэнут. – giderdim.

3 – Geçmişte gidiyor olan. -------- сыкlуэт. – gidiyordum.

4 – Geçmişte gider olan. ---------- сыкlуэнт. – giderdim

 

Uzak geçmiş bitmiş zaman ekleri ise гъэ eki ile yapılır. Bu konuya ileride değinilecektir.

 

Сыкlуэгъат – Bir vakitler gitmiştim. Şeklindedir.

 

Şimdiki zamanı ele alır isek; etkisi şu anı etkileyen zamanlar olarak;

 

1 – Şu anda gitmiş olan. --- сыкlуащ. – gittim. ( gitmiş durumdayım.)

2 – Şu anda gidecek olan. -- сыкlуэнущ – gideceğim.

3 – Şu anda gidiyor olan. -- сокlуэ. – gidiyorum.

4 – Şu anda gider olan. --- сыкlуэнщ. — giderim.( gidebilir durumdayım )

 

Şeklinde sıralayabiliriz. Bu zamanları da Türkçe olarak olabildiğince Anlatmaya gayret göstereceğiz. Bir kısım anlatım biçimlerinin Türkçede ifade bulmuyor olması nedeniyle Zorluklar olabileceği gibi şartlanmışlıklarımız anlamamızı güçleştirebilir.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Hakkımızda

ÇerkesyaCerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.

Çok Okunanlar

Çerkesler Türk mü?

Çerkesler Türk mü?

Ara 02, 2018 Rate: 0.00

Kafkasya Neresidir?

Kafkasya Neresidir?

Ara 10, 2018 Rate: 0.00

Kabardey Aile Armaları

Oca 25, 2019 Rate: 0.00

Son Twetler

RT @profdrhalukkoc: Rusya Fed.Ank B.elçisi Aleksey Yerhov;1820-1870 yıllarında her türlü eziyet,baskı ve zorla topraklarından sürdükleri Ka…
https://t.co/z2AVKFGjVf
Adıge Cumhuriyeti'nin Kuruluş Yıl Dönümü Kutlu Olsun https://t.co/10PUan3hJA
RT @ajanskafkas: Mustafa Aydın Turan | Mehdi Nüzhet Çetinbaş yazdı https://t.co/bM0qHZIb6X https://t.co/LV5Nislevy
Follow Çerkesya on Twitter

Post Gallery

Çerkes Parası ve Kaffed'in Kozmik Aklı

Çerkeslerin Mitolojik Kahramanı Nart Sosruko Mobil Oyun Oluyor

Eski Kafkas halkları, Amerikan yerlileri ve Sibirya halklarıyla akrabaymış

Belgesel Film Gösterimi-Çerkes Atının Öyküsü Şağdi

Hayriye Melek Hunç Anısına Kitap Günleri

Adıgey Halkı Anadilde Eğitim İstedi

Sarıkamış’tan Bir Şehit Öyküsü

Efsanevi Kabardey Atları Dörtnala Geri Dönüyor

Çerkes Kültürüne Son Bir Yaşam Alanı