Dilimiz

Adige Dili Üzerine

Felsefe Dili ve Dilin Felsefesi
Bir yılı aşkın bir süredir bu dilde yayınlanmış olan kitaplar okuyorum. Okuduğum kitaplarda son derece güçlü bir anlatım ve edebiyat mevcut. Okuduğum kitap yazarlarına da bu konuda müteşekkirim ama dilin güçlü bir edebiyat dili olduğu kesin. Sözlü edebiyatın anlatım zenginliğini ve gücünü, bu dili iyi bilen yaşlıları dinlemiş olan herkes farketmiştir.

Ancak onca okuduğum kitaba rağmen kendi dilimi bu dilde konuşma konusunda geliştiremediğimi ve dile hakimiyet kazanma yolunda hiçbir mesafe alamadığımı itiraf etmeliyim. Bu nedenle de dile öfkeleniyordum ve kendi konuşma dilimin gelişimi konusunda belli bir yeterliliğe ulaşamadan okumaya ara verdim.

Yaşam devam ediyordu. Bir gün, geliştiremediğim ve de iskeletini ele geçiremediğim bu dile felsefece yaklaşmak geldi aklıma ve aklıma gelen bir “Felsefece baş soru” sordum:

“SIT MI TSHUR?” (Nedir bu insan?)

Dil bana cevap verdi:

“TSIHUR ZITSIHURAS!” (İnsan bilendir!)

Ben de:

“NIT’E, ZITSIHUR ZIMTSIHUM NAHRE NAH TSIHUS!” (O halde, bilen bilmeyenden daha insandır!)

Açılan felsefe kapısından adımımı atmıştım bile... Yola koyulmuştum.

Buradan itibaren dilin kendi felsefe yolunu izleyerek dört-beş sayfalık el yazması kadar mesafe aldım. Yürüdüğüm bu yoldan birkaç kesiti aşağıda –Kiril alfabesinde dili okuyabilenler için- sunuyorum.


Ц|ЫХУМ СЫТ ИУХУЭМИ ПЦ|ЫЩ

Ц|ыхур, зыц|ыхуращ / Ц|ыр щымы|эрщ / Ц|ыхур, ц|ы зыухуэрщ / Ц|ыхуныр ц|ы ухуэныращ. / Ухуэныр щыгъэ|энращ, хэщ|ык|ынращ, щы|эрщ. / Ц|ы ухуэныр, ц|ыр щы|эгъуэ щ|ынращ (ц|ыр щы|э пэлъытэ щ|ынращ) / Ц|ым; и щы|эгъуэр, псэугъуэ игъуэтыныр "ц|э"щ. / Ц|ыр гъуэгу щытехьэк|э ц|э мэхъу.

Ц|эр; ц|ым и щы|эгъуэ пэлъытэщ, / Ц|ыр; ц|эм и щымы|э пэлъытэрщ. / Нт|э: Ц|ыхур ц|э зыухуэрщ / Ц|ыхур ц|э ухуэнращ.


Ц|ЫХУМ ИУХУЭР ИПЩЭДЭЛЪЩ

Ц|э зыухуэ ц|ыхур, сытри иухуэн ип|э итщ, / -Тхьэм сытри иухуэн ип|э итщ- / Ц|ыхум иухуэфын псори зэуэ иухуэн ип|э иткъым, / -Тхьэм иухуэфын псори зэуэ-занщ|у иухуэн ип|э итщ- / Ц|ыхум иухуэн ип|э итхэм зэм зы иухуэн ип|э итщ. / Ц|ыхум иухуэнухэм къыхихынк|э щхьэхуитщ, / Ц|ыхум иухуэнур къыхех, еухуэ, / Иухуар ипщэдэлъ мэхъу.

-Тхьэм иухуар ипщэдэлъ хъууп|эрэ? Хэт щхьэ?-


Ц|ЫХУМ ЕЗЫМ ЗЕУХУЭЖ: Ц|ЫХУР ЩХЬЭХУИТЩ

Сытри иухуэн ип|э ит ц|ыхум, / Езым зиухуэжынууи ип|э итщ. / Ц|ыхур; и щхьэ иухуэжын ип|э итщ, / И щхьэ иухуэн ип|э итщ, / Щхьэ ухуэн ип|э итщ, / Щхьэ хуэн ип|э итщ, / Щхьэ хуэн итщ, / Щхьэ ху-и-тщ, / Щхьэхуитщ!


НТ|Э ДЫЩЫЦ|ЫХУК|Э Ц|ЫХУМ ЯПЭ ЩЫ|А ХЫДЭРИ ДЫУХУЭНЩ

Бзэм и зэхэтык|эм, хэт псалъэ куэдым, и тхыдэ къыхэщым, / дэ къыдигъэлъагъуу сигугъэщ, / зэман гуэрхэм, хьэмрэ тхьэмрэ зэрызэхэту зэрыщытар. / Псэугъуэм зихъуэк|ауэ къыщ|эк|ынщ иужьым.


ХЬэр тхьэншэуэ къонэ.

ХЬэм тын зыхуищ|у щытаращ тхьэр (ты-хьэ). / Зэгуэрым тхьэм, ибгынащ хьэр. / XЬэр, тхьэнщэуэ къэнащ, / Тхьэнщэуэ къэна хьэм тхьэмыщк|эуэ зилъытащ. / Тхьэр щигъэк|уэдым езыми щымы|эжу зилъытэжащ, / Щымы|э пэлъытэуэ, / "Ц|ы"уэ "ц|ы|"уэ илъытащ; и лэжьри, и |уэхури...и ухуэхэри... / И ухуэхэр "ц|ы ухуэн"уэ илъытащ, езыми "ц|ы ухуэ"уэ зилъытэжащ. / Ц|ыхумрэ ц|ыхунымрэ къыщежар мырагъэнщ.


ХЬэм игъэк|уэда тхьэр ц|ыхум къегъуэтыжри гохьэж

Иужьк|э, иухуахэм еплъыж ц|ыхум пщ|э зыхуещ|ыж: / "Ц|ыхур" лъап|эу, "ц|ыхуныр" лъагэу къыщохъу. / Игъэк|уэдауэ щыта тхьэр- бзэм зэрызэтым нэхърэ нэхъ лъагэу-

"Тхьэщхуэ"уэ къегъуэтыж. / Езым и |уэхугъуэ лъэпкъ щапхъэ гъуазэхэри тхьэшхуэм дэ|эпыкъуэгъууэ гуэхьэжащ. / Ц|ыху гупымрэ тхьэ гупымрэ (Ц|ыху ц|ык|ухэр, ц|ыхушхуэхэр, тхьэ / Пэлъытэхэр, тхьэ дэ|эпыкъуэгъухэр, тхьэшхуэр) / зэгуры|уэуэ, зэдэ|эпыкъууэ, зым и|эр зым ф|эмащ|эуэ, / мамырыгъэр яку зэрыдэлъу зэрыщытамыгъуэр куэд щ|агъэнкъым.


Ц|ыхум хьэр щымщ|э пэлъытэуэ ебж

Ауэ / Ц|ыхум, "хьэ"уэ зэрыщытар щымы|э пэлъытэуэ ибжащ: / "Ц|ы"м щхьэ "хьэ", "ц|ы|"ым щхьэ "хьэ|", "хьэ|э" ф|ищыжащ. / Хуэмем щхьэ -щымы|э пэлъытэуэ, мыхъун |уэхууэ- / "ХЬэуэ"к|э еджэуэ щ|идзащ. / КЪызхэк|ауэ зэримыпэсыж лъэпкъыц|эр, / къэк|ыгъэм зэрыф|ищари, игъэса дэ|эпыкъуэгъу псэущхьэм зэрф|ищари... Фэ жыф|эж...


Ц|ЫХУНЫР СЫТУП|ЭРЭ?

Ц|ыхур зытетыр щ|ыщ. / Ц|ыхум еухуэ, ещ|. / Ц|ыхур маплъэ, елъагъу; ещ|э. / Ц|ыхур маплъэ, елъагъу; хъур, щы|эр ищ|эн яужь итщ, / Имыщ|эфхэри къыф|ощ|. / Ищ|эр и щ|эным хелъхьэ, и щ|эныгъэр егъэк|уатэр. / Илъагъууэ, гуры|уэгъуэ къыхуэхъууэ имыщ|эфыр къыф|ощ|, / Къыф|эщ|ыр и ф|эщ мэхъу, и ф|эщ хъур и ф|эщ хъуныгъэм хелъхьэр. / Ц|ыхум и щ|эр и щ|эныгъэм хэтщ. / Щ|эуэ зэригъэщ|ар и щ|эныгъэм хохьэр.

Ц|ыхум и щ|эныгъэм хэтыр ищ|ыфынущ, / И щ|ыр ищ|энурэ, и щ|эныгъэм хилъхьэнущ.

Ц|ыхум и щ|эмрэ и щ|ымрэ и гъащ|э мащ|эм и лэжьыгъэращ. / Нт|э; ц|ыхур щ|ым тэту; ещ|, ещ|э, / Къыф|ощ|, ф|эщ| ещ|, и ф|эщ мэхъу, ф|эщ ещ|, / Ф|ещ... / Ц|ыхунри мыхэрауэ къысф|ощ| !...

Ber Hikmet


Yorum yapın

Cerkesya.Org

Cerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.