Çerkes Dilleri

Aralık 28, 2018

Çerkes Dilleri Kafkasya’nın Sesi 

Çerkesler ve Abazalar sadece anayurtlarını değil, dillerini kaybetme tehlikesini de yaşadılar. 

Rivayete göre padişah, Kafkasya’ya birini göndermiş. Adam döndükten sonra huzura çıkıp gördüklerini, öğrendiklerini anlatmış. Padişah ‘‘Çerkeslerin dili nasıldır’’ diye sorunca, adam çakıl taşıyla dolu bir torba çıkarmış ve sallayarak ‘‘işte bu sese benzer bir dildir’’ demiş. Çerkeslerin ‘‘kuş dili’’ konuştukları da Anadolu’da halk arasında inanılan bir başka rivayet. Bu hikayelerin ortaya çıkmasında kuşkusuz Çerkesçenin, diğer Kafkas dilleri gibi telaffuzu zor, çok sayıda sese sahip olmasının payı var. 

Çerkesce, dünya dilleri içinde ayrı bir aile sayılan Kafkas Dilleri içinde yer alır; akraba dilleri Abazaca ve Ubıhça ile birlikte Kuzeybatı Kafkas grubunu oluşturur. Bu üç dilin yaklaşık üç bin yıl önce tek bir Kuzeybatı Kafkas dilinden ayrıldığı kabul edilir. Dil yapıları ve mantığı çok benzer olmasına, ortak kökenli çok sayıda sözcüğü paylaşmalarına rağmen karşılıklı anlaşılır diller değillerdir. Kuzeybatı Kafkas dillerinin fonetik zenginlik bakımından dünya dilleri arasında önemli bir yeri var. Az sayıdaki ünlünün yanında ünsüz bakımından son derece zengin dillerdir. Örneğin Çerkesçede 8 ünlüye karşılık 50’ye yakın ünsüz var. Abazacada 6 ünlüye karşılık 56 ünsüz, Ubıhçada ise 2 ünlüye karşılık 80 ünsüz bulunur. 

Bu üç dil arasında Ubıhçanın varlığı trajik şekilde son buldu. Ubıhlar 1864’e kadar Soçi ve çevresinde yaşıyorlardı. O zaman da hemen hepsi iki dilliydi; Abzehlerin veya Abaza Sadzların dilini de konuşuyorlardı. Hem uğradıkları nüfus kaybı, hem de sürgünden sonra diğer Çerkeslerle karışık yerleşmeleri Ubıhçanın gerilemesine yol açtı. Öyle ki, 1970’lerde bu dili konuşanlar bir grup yaşlıdan ibaretti. Ubıhçayı anadili olarak konuşan son kişinin, Manyaslı Tevfik Esenç’in 1992’de ölümüyle Ubıhça da ölü diller arasına katıldı. 

Savaştan ve sürgünden önce, Kafkasya’da bu üç dili konuşanların sayısı bir milyondan fazlaydı. Bugün Kafkasya’da Çerkesçeyi yaklaşık 600 bin, Abazacayı 150 bin kişi konuşuyor. Kafkasya’dan dört beş kat fazla nüfusun yaşadığı Türkiye başta olmak üzere diğer ülkelerde bu dilleri konuşanların sayısı hakkında kesin bilgi yok. 


Çerkesçe 

Çerkesler dillerini ‘‘Adığebze’’ olarak adlandırır. Esas olarak iki lehçen oluşur. Batı Çerkeslerinin (Abzeh, Şapsığ, Çemguy, Bjeduğ, Hatukay vd.) konuştuğu lehçe ‘‘Batı Adığe’’ (Ç’ahe); Doğu Çerkeslerinin (Kabardey ve Besleney) konuştuğu lehçe ‘‘Doğu Adığe’’ (Şhağ) lehçesi. Sovyetler döneminde bu iki lehçe ayrı diller gibi gösterilmiş, her biri için ayrı alfabe yapılmıştı. Batı lehçesi Adığey Cumhuriyeri’nde, Doğu lehçesi de Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetlerinde devlet dili. 

Yazı dili olmayan Ubıhça dışında Çerkesçe ve Abazaca yazılı diller. Çerkesçe için Kafkasya’da 1800’lerin başından itibaren yapılan alfabeler sınırlı çevrede kaldı. 1918’de Arap harflerine dayalı bir alfabe hazırlandı. 1927’den itibaren Latin, 1930’ların sonundan itibaren de bugün kullanılan Kiril temelli alfabe yürürlüğe girdi. 

Osmanlı döneminde Çerkesler için ilk alfabe İstanbul’da 1897 yılında Ahmet Cavit Paşa tarafından Arap harfleriyle hazırlandı. Bu alfabeyle ‘‘Ğuaze’’ adında bir gazete çıkarıldı, edebi ve dini kitaplar yayımlandı. Çerkesler Osmanlı’da Latin alfabesini benimseyen ilk Müslüman halktı. 1919’da Latin esaslı yeni bir alfabe yapıldı (Çerkes Elifbası). Bugün Türkiye’de Çerkesçenin tüm lehçe ve ağızları konuşuluyor. 


Abazaca 

Abazalar dillerini ‘‘Apsuşüa’’ olarak adlanrır. Üç lehçesi vardır. Abhazya’da yaşayanların konuştuğu ‘‘Apsuva’’ ile Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde konuşulan ‘‘Aşuva’’ ve ‘‘Aşharuva’’ lehçeleri. Apsuva lehçesi Abhazya’da devlet dilidir. Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde devlet dili olarak tanınan beş dilden biri olan Abazacanın yazı dili için Aşuva lehçesi esas alınmıştır. Abazacanın tüm lehçe ve ağızları Türkiye’de konuşulmaktadır. Sadz, Tsabal, Ahçıpsu gibi ağızlar ise sadece Türkiye’de kullanılıyor. 

Abhazya’da Abazaca için ilk alfabe 1862’de Rus harfleri esas alınarak hazırlandı. Cochua’nın 1919’daki alfabe uyarlamasını Yakovlev tarafından hazırlanan Latin temelli alfabe izledi ve 1928’de kullanıma girdi. Daha sonra Stalin ve Beria’nın Abhazya’yı Gürcüleştirme politikası nedeniyle Gürcü alfabesine uyarlandı. Bu alfabe Stalin’in ölümüne kadar kullanıldı. 1954’ten itibaren, bir komite tarafından hazırlanan Kiril temelli alfabe kabul edildi. İstanbul’da Çerkesçe ve Abazacanın alfabe birliğini sağlamaya dönük Abazaca alfabe Mustafa Butba tarafından 1919’da hazırlandı (Çerkes Elifba Apsışola).
ATLAS, Aylık Coğrafya ve Keşif Dergisi, ''Çerkesler, Kafkasya’daki Çerkesya, Anadolu’daki Kafkasya'', Sayı 120, Mart 2003,

Murat Papşu

Adige Dili Üzerine

Aralık 27, 2018

Felsefe Dili ve Dilin Felsefesi
Bir yılı aşkın bir süredir bu dilde yayınlanmış olan kitaplar okuyorum. Okuduğum kitaplarda son derece güçlü bir anlatım ve edebiyat mevcut. Okuduğum kitap yazarlarına da bu konuda müteşekkirim ama dilin güçlü bir edebiyat dili olduğu kesin. Sözlü edebiyatın anlatım zenginliğini ve gücünü, bu dili iyi bilen yaşlıları dinlemiş olan herkes farketmiştir.

Ancak onca okuduğum kitaba rağmen kendi dilimi bu dilde konuşma konusunda geliştiremediğimi ve dile hakimiyet kazanma yolunda hiçbir mesafe alamadığımı itiraf etmeliyim. Bu nedenle de dile öfkeleniyordum ve kendi konuşma dilimin gelişimi konusunda belli bir yeterliliğe ulaşamadan okumaya ara verdim. 

Yaşam devam ediyordu. Bir gün, geliştiremediğim ve de iskeletini ele geçiremediğim bu dile felsefece yaklaşmak geldi aklıma ve aklıma gelen bir “Felsefece baş soru” sordum: 

“SIT MI TSHUR?” (Nedir bu insan?)

Dil bana cevap verdi: 

“TSIHUR ZITSIHURAS!” (İnsan bilendir!)

Ben de: 

“NIT’E, ZITSIHUR ZIMTSIHUM NAHRE NAH TSIHUS!” (O halde, bilen bilmeyenden daha insandır!)

Açılan felsefe kapısından adımımı atmıştım bile... Yola koyulmuştum. 

Buradan itibaren dilin kendi felsefe yolunu izleyerek dört-beş sayfalık el yazması kadar mesafe aldım. Yürüdüğüm bu yoldan birkaç kesiti aşağıda –Kiril alfabesinde dili okuyabilenler için- sunuyorum. 


Ц|ЫХУМ СЫТ ИУХУЭМИ ПЦ|ЫЩ

Ц|ыхур, зыц|ыхуращ / Ц|ыр щымы|эрщ / Ц|ыхур, ц|ы зыухуэрщ / Ц|ыхуныр ц|ы ухуэныращ. / Ухуэныр щыгъэ|энращ, хэщ|ык|ынращ, щы|эрщ. / Ц|ы ухуэныр, ц|ыр щы|эгъуэ щ|ынращ (ц|ыр щы|э пэлъытэ щ|ынращ) / Ц|ым; и щы|эгъуэр, псэугъуэ игъуэтыныр "ц|э"щ. / Ц|ыр гъуэгу щытехьэк|э ц|э мэхъу.

Ц|эр; ц|ым и щы|эгъуэ пэлъытэщ, / Ц|ыр; ц|эм и щымы|э пэлъытэрщ. / Нт|э: Ц|ыхур ц|э зыухуэрщ / Ц|ыхур ц|э ухуэнращ.


Ц|ЫХУМ ИУХУЭР ИПЩЭДЭЛЪЩ

Ц|э зыухуэ ц|ыхур, сытри иухуэн ип|э итщ, / -Тхьэм сытри иухуэн ип|э итщ- / Ц|ыхум иухуэфын псори зэуэ иухуэн ип|э иткъым, / -Тхьэм иухуэфын псори зэуэ-занщ|у иухуэн ип|э итщ- / Ц|ыхум иухуэн ип|э итхэм зэм зы иухуэн ип|э итщ. / Ц|ыхум иухуэнухэм къыхихынк|э щхьэхуитщ, / Ц|ыхум иухуэнур къыхех, еухуэ, / Иухуар ипщэдэлъ мэхъу.

-Тхьэм иухуар ипщэдэлъ хъууп|эрэ? Хэт щхьэ?-


Ц|ЫХУМ ЕЗЫМ ЗЕУХУЭЖ: Ц|ЫХУР ЩХЬЭХУИТЩ

Сытри иухуэн ип|э ит ц|ыхум, / Езым зиухуэжынууи ип|э итщ. / Ц|ыхур; и щхьэ иухуэжын ип|э итщ, / И щхьэ иухуэн ип|э итщ, / Щхьэ ухуэн ип|э итщ, / Щхьэ хуэн ип|э итщ, / Щхьэ хуэн итщ, / Щхьэ ху-и-тщ, / Щхьэхуитщ!


НТ|Э ДЫЩЫЦ|ЫХУК|Э Ц|ЫХУМ ЯПЭ ЩЫ|А ХЫДЭРИ ДЫУХУЭНЩ

Бзэм и зэхэтык|эм, хэт псалъэ куэдым, и тхыдэ къыхэщым, / дэ къыдигъэлъагъуу сигугъэщ, / зэман гуэрхэм, хьэмрэ тхьэмрэ зэрызэхэту зэрыщытар. / Псэугъуэм зихъуэк|ауэ къыщ|эк|ынщ иужьым.


ХЬэр тхьэншэуэ къонэ.

ХЬэм тын зыхуищ|у щытаращ тхьэр (ты-хьэ). / Зэгуэрым тхьэм, ибгынащ хьэр. / XЬэр, тхьэнщэуэ къэнащ, / Тхьэнщэуэ къэна хьэм тхьэмыщк|эуэ зилъытащ. / Тхьэр щигъэк|уэдым езыми щымы|эжу зилъытэжащ, / Щымы|э пэлъытэуэ, / "Ц|ы"уэ "ц|ы|"уэ илъытащ; и лэжьри, и |уэхури...и ухуэхэри... / И ухуэхэр "ц|ы ухуэн"уэ илъытащ, езыми "ц|ы ухуэ"уэ зилъытэжащ. / Ц|ыхумрэ ц|ыхунымрэ къыщежар мырагъэнщ.


ХЬэм игъэк|уэда тхьэр ц|ыхум къегъуэтыжри гохьэж

Иужьк|э, иухуахэм еплъыж ц|ыхум пщ|э зыхуещ|ыж: / "Ц|ыхур" лъап|эу, "ц|ыхуныр" лъагэу къыщохъу. / Игъэк|уэдауэ щыта тхьэр- бзэм зэрызэтым нэхърэ нэхъ лъагэу-

"Тхьэщхуэ"уэ къегъуэтыж. / Езым и |уэхугъуэ лъэпкъ щапхъэ гъуазэхэри тхьэшхуэм дэ|эпыкъуэгъууэ гуэхьэжащ. / Ц|ыху гупымрэ тхьэ гупымрэ (Ц|ыху ц|ык|ухэр, ц|ыхушхуэхэр, тхьэ / Пэлъытэхэр, тхьэ дэ|эпыкъуэгъухэр, тхьэшхуэр) / зэгуры|уэуэ, зэдэ|эпыкъууэ, зым и|эр зым ф|эмащ|эуэ, / мамырыгъэр яку зэрыдэлъу зэрыщытамыгъуэр куэд щ|агъэнкъым.


Ц|ыхум хьэр щымщ|э пэлъытэуэ ебж

Ауэ / Ц|ыхум, "хьэ"уэ зэрыщытар щымы|э пэлъытэуэ ибжащ: / "Ц|ы"м щхьэ "хьэ", "ц|ы|"ым щхьэ "хьэ|", "хьэ|э" ф|ищыжащ. / Хуэмем щхьэ -щымы|э пэлъытэуэ, мыхъун |уэхууэ- / "ХЬэуэ"к|э еджэуэ щ|идзащ. / КЪызхэк|ауэ зэримыпэсыж лъэпкъыц|эр, / къэк|ыгъэм зэрыф|ищари, игъэса дэ|эпыкъуэгъу псэущхьэм зэрф|ищари... Фэ жыф|эж...


Ц|ЫХУНЫР СЫТУП|ЭРЭ?

Ц|ыхур зытетыр щ|ыщ. / Ц|ыхум еухуэ, ещ|. / Ц|ыхур маплъэ, елъагъу; ещ|э. / Ц|ыхур маплъэ, елъагъу; хъур, щы|эр ищ|эн яужь итщ, / Имыщ|эфхэри къыф|ощ|. / Ищ|эр и щ|эным хелъхьэ, и щ|эныгъэр егъэк|уатэр. / Илъагъууэ, гуры|уэгъуэ къыхуэхъууэ имыщ|эфыр къыф|ощ|, / Къыф|эщ|ыр и ф|эщ мэхъу, и ф|эщ хъур и ф|эщ хъуныгъэм хелъхьэр. / Ц|ыхум и щ|эр и щ|эныгъэм хэтщ. / Щ|эуэ зэригъэщ|ар и щ|эныгъэм хохьэр.

Ц|ыхум и щ|эныгъэм хэтыр ищ|ыфынущ, / И щ|ыр ищ|энурэ, и щ|эныгъэм хилъхьэнущ.

Ц|ыхум и щ|эмрэ и щ|ымрэ и гъащ|э мащ|эм и лэжьыгъэращ. / Нт|э; ц|ыхур щ|ым тэту; ещ|, ещ|э, / Къыф|ощ|, ф|эщ| ещ|, и ф|эщ мэхъу, ф|эщ ещ|, / Ф|ещ... / Ц|ыхунри мыхэрауэ къысф|ощ| !...

Ber Hikmet

Hakkımızda

ÇerkesyaCerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.

Çok Okunanlar

Çerkesler, "Bir Umut Yeter" dizisini protesto etmek için Kanal D önünde toplandı

Çerkesler, "Bir Umut Yeter" di…

Oca 09, 2017 Rate: 0.00

Kafkasya Neresidir?

Kafkasya Neresidir?

Ara 10, 2018 Rate: 0.00

Son Twetler

1. Dünya Savaşında Anavatan (хэку) Çerkesleri https://t.co/B28BY4GbSK
RT @AdygheHeku: «Зихия» возродится в Адыгее https://t.co/4RxHnYKcdo
RT @AchumijHilmi: ŞARKICI DAVUTE SUSAN DERECEYE GİRDİ - ÇAYKOVSKİDEN ŞOSTAKOVİÇE DÜNYA MÜZİK DEVLERİNİ YETİŞTİRMİŞ RUSYA'DA DERECEYE GİRMEK…
RT @KAFFED: "XASE" / "DERNEK" "Kurtuluş yok bir başımıza... Ya birbirimizi gayrete getirip birlikte, omuz omuza mücadele edeceğiz; ya da…
Follow Çerkesya on Twitter

Post Gallery

Adıgey Halkı Anadilde Eğitim İstedi

Sarıkamış’tan Bir Şehit Öyküsü

Efsanevi Kabardey Atları Dörtnala Geri Dönüyor

Çerkes Kültürüne Son Bir Yaşam Alanı

Çerkesler nasıl Müslüman oldu?

Yüz Ellilikler Listesi ve Çerkesler

Son Ubıh Masalı ve Hacı Gıranduk Berzeg Gerçeği

Çerkes Dünyası ve Rusya

Fırtınalı Yıllarda Bir Mücadele Adamı: Ahmet Tsalıkkatı