Xabze

Bayanlarla İlgili Xabzeler 1

Bayanlarla İlgili Xabzeler 1

1-Tsıxubzır duneym yi dığao.
1-Bayan dünyanın güneşi.
2-Tsıxubzır duneym yi mazeş.
2-Bayan dünyanın ayı.
3-Fızme – ğaşe gukineş.
3-Kadınsa kalpte yaşayandır.
4-Aneme – duneym yi jıleş.
4-Anne ise dünyanın her şeyidir.


Bir ata sözü de şöyle diyor: (Bayanlar için )
Erkek olarak kendimizi ne kadar yükselt sekte , sakalımız dizlerine yetişmez. Adıge kadınları dünya araştırma yazılarına da girmiştir. Çok eski zamanlardan beri ,çeşitli ülkelerin araştırmacı yazarları hayret ederekadıge bayanlarıyla ilgili yazılar yazmışlardır. Onlar adıge bayanlarının güzellikleri, keskin zekaları,edepli davranışları, günlük yaşantılarında görünen çok güzel olağan üstü diye ifade ettikleri xabzeleride yazmışlardır.
Adıge diyarında sekiz yüzlü yıllarda bulunan alman filozof etnografger Yiogan şöyle diyor: “Burası adıge ülkesi,güzelliğin ekildiği yer” dünyada güzellikleri, uyumlu vücutları olan insanların tümünü, Allah bu ülkede toplamış diyor. Biz Avrupalı olarak şanslıyız,Allah bizi bu güzel ırktan çok uzaklarda yaratmadı diyor.
Adıgeler bayanlarının her türlü eğitimine küçük kız çocuklarından başlarlardı. Güzel konuşabilen, akıllı, iyi huylu, xabzeleri iyi bilen ve uygulayan kişiler olarak yetişmesi için çalışırlardı Hepsinden önemlisi yetiştirdikleri kızlara adeta canlarını katarcasına emek verirlerdi . (canlarını katarak güzelleştirirlerdi) derler. Kız çocuğuna küçük yaşlardan itibaren kötü söz duyurmazlar, üzüntülü olaylardan uzak tutarlardı. Çocuğun ruh sağlığı yönünden de sağlam olması sağlanırdı.
Kız çocuklarını anneleri güzel isimlerle çağırırlardı. (cu daxe, sipse, si nexu gibi) Şimdilerde pek olmayan,eskiden hastalık ve sakatlıklardan doktor gibi anlayan bilen bayanlar (aze) vardı. Çocukların burun, alın, yüz, el, kol, gibi vücut uzuvlarının yapıları hakkında bilgi sahibi olan bayanlar , çok küçük yaşlarda iken bildikleri metotlarla adeta istedikleri gibi şekillendirirlermiş.
Özürlü doğmuş çocukların özürlerini belirsiz hale getirmek için bıkmadan usanmadan uğraşırlarmış. Günümüzde modern tıbbın yaptığı çalışmalar aze dedikleri kadınların yaptıklarının adeta bir tekrarı gibi. Tabiidir ki operatörlerin yaptığı kesmeler hariç. Bahsettiğimiz tecrübeli eli uz bayanlardan, Kafkasya da azda olsa hala var olduğunu duyuyoruz. Kız çocuklarına kendilerine yetecek kadar yemeyi, çok fazla yememeyi, tertemiz olmayı, güzel giyinmeyi, saygı, sevgi, iyi insan ilişkileri, atlı dilli olma, tembel olmama, ihtiyacı olacak her şeyi yapabilmeyi öğretirlerdi. (yemek, biçki dikiş, el sanatları, örgü,kilim v.b gibi.) Bunları öğretirken hiç zorlamadan kendilerine yardım ettirerek her şeyi öğretirlerdi.
Okuduğum kitaplardan anladığım kadarıyla çocukları eğiten o insanlar eğitimde insan psikolojisini çok iyi biliyorlardı. Agıgelerde kız çocukları saçlarının bakımı saçlarının temizliği ve güzelliğiyle de öğünürlerdi. Kızlar saçlarını giydikleri en güzel giysilerinden üstün kabul ederler ona göre davranırlardı. Kızlar genelde saçlarını çift örgü yaparlardı. Kadınlar tek örgü yapar başın arkasında topuz yaparlardı. Adıgelerde dul kadınlar kollanması, korunması, yardım edilmesi gereken kişi olarak kabul edilir.
Bundan dolayı dul kadınların tanınması için başlarının arkasına, saçlarının üstünden yuvarlak bir şey takarlardı. Dul kadın uzakta olsa da tanındığı için zor durumda kaldığında her zaman yardım görebilirdi. Kız çocukları 10-12 yaşlarından itibaren (KORSE) takarlardı. Türkçe karşılığını korse olarak yazdım ancak, bu korse yılların tecrübesiyle kendi elleriyle yaptıklar özel bir korse idi. Bu korseyi kızlar evleninceye kadar takarlardı.
Adıge kızları vücut bakımına özen gösterirlerdi çünkü o bilgi ve kültür verilirdi. Bir adıge kızının boynu bileğinin iki katı kadar kalın olmalı. Belide boynunun kalınlığının iki katı kalınlığında olmalıdır denirdi. Bu ölçülerin dışına çıkanlar için gerekli tedbirler alınırmış. Bu tedbirler günümüzde uygulanan diyet gibiydi.Aslında o zamanlar takılan de yukarda bahsedilen konularla da ilgili idi.
Yukarda bahsettiğimiz Korse Peterburg şehrinde büyük (Kunst-Kamere) müzesinde iki adet vardır. Bu korselerin birinin ölçüsü 48 cm diğeri 52 cm dir. Adıgeler kız çocuklar dünyaya geldiği zaman aşağıda yazıldığı gibi dua ederlerdi. Bu dua kız çocuklarının nasıl olmasını istedikleri hakkında azda olsa bilgi veriyor. Bu duayı doğumu yaptıran bayan veya yardımcısı söylerdi.
Adıgelerönce kız çocukları olan aileleri kısmetli sayarlardı.
Adıgece Okunuşu
Khıgebztsıuku, Kıfxuekhuar, Karakatinev, Beretinağuev, Daneğue upev, Şenteım yitıshame tharıkuev, Zivkuediyme aslanu,
Aslan sokur yi şhatsıu, Şıhatsıpe kıhu, Şıhatsıpe dıkuakuev, Hal şenıfev, Fığue natev, Nasıpıfev, Kuedre vızınçev, Tham fsxuiğapsov.
Yukarda ki duanın orijinalliğinin bozulmaması için okunuşu yazılmamıştır. Aşağıya anlamı genel olarak verilmiştir. Meraklı adıge anneler ezberleyip yakın çevrelerinde doğan kız çocukları için söyleyebilirler. Yukarda ki duada özetle doğan kız çocuğun çeşitli benzetmelerle güzel gözlü, zarif dudaklı, güvercin gibi, uzanınca aslan gibi, saçları aslan yelesi gibi gür, uzun saçlı,saçlarının uçları çatallı, güzel huylu,kısmeti bol, sağlıklı ve uzun ömürlü iyi bir alın yazısına sahip olması Allah tan dileniyor.
Adıge adeti bilen, kendine saygısı olan her erkek içeriye bir bayan girdiğinde, yanına yaklaştığında veya yanından geçerken ayağa kalkar. Bir bayanla bir erkek yan yana duruyorsa,oturuyorsa veya yolda yürüyorsa erkek bayanı sağ tarafına alır. Sağ tarafında yer verir. Eğer bayan kendi eşiyse sol tarafında yürütür veya sol tarafında oturması için yer verir. Bu duruş şekli adıgelerde bir erkekle bir bayan yan yana bulunuyorlarsa, görenler erkeğin yanındaki bayanın eşi olup olmadığını anlar.
Üç bayan veya üç erkek yan yana bulunuyorlarsa, en yaşlıları ortada en gençleri yaşlının sağında üçüncüsü solunda olur. Bu şekilde durmanın sebebi: ortada duran yaşlı hizmet için sağındaki genci gerekli yerlere gönderir. Genç bir yerlere ayrıldığında her zaman yaşlının sağ tarafı boşalır.
Genç her zaman hizmet yapmaya hazırdır. iki bayanla bir erkek yan yana iseler.erkek ortada durur. bir bayanla iki erkek yan yana durularsa bayan iki erkeğin arasında durur. yolda bayanla yürüyen bir erkek , eğer gidecekleri yerlerde tehlikeli durumlar varsa erkek tehlikenin olduğu tarafta yürür. Tehlikeli tarafta durur.
İki erkek dövüşüp kavga halinde iken bir bayan yanlarına gelip (olgunluğun hoşgörünün adına bırakın) diyerek eşarbını aralarına atarsa o kavgayı hemen bırakmaları gerekir.
(bayana avlanmış hayvanı bırakılır) Bu sözle anlatılmak istenen şu: avlanmaya giden avcılar avladıkları şeylerden (keklik, tavşan, balık v.s) bu avlardan karşılaştıkları bayana hediye olarak pay verirler. Bundan ayrıca şu anlamın çıktığı da ilave ediliyor.
Bayan her zaman fazla itibar ve yardım görmeye layıktır. Aynı zamanda gereklidir. Ağır işlerini yapacak kimsesi olmayan bir bayan iş yaparken yanından geçen erkek ona yardım eder. Böyle durumlarda yardım edilmemesi çok ayıptır. Adıgelerde hiç hoş karşılanmaz.
Akşam karanlığı basmış durumda mecburiyetten yola çıkmış bir bayanın yanında gitmemek ona yardımcı olmamak olmaz. Bu durumda yardımcı olmayan kişi sadece adet bilmeyen kişi olarak değil insanlığı olmayan adam olarak kabul edilir.
Zor durumda kalmış bir bayana yardım etmeyen erkekle dalga geçerler. O durumdaki erkelere sen erkekimsin ? diyerek aralarına almazlar. Oynadığı kıza çarpan bayanların , çocukların yanında oturup sigara içen, kötü sözler söyleyen,içkili olan, kötü davranışlarda bulunanlar, edepli davranışı olmayan kişi olarak kabul edilir. Erkekle bayan birbirlerini geçmek durumunda olurlarsa.
Bayana sağ taraftan geçmesi için yol verilir. Kamanın ucunun olduğu taraftan bir bayanın geçmesini uygun görmezler.
Düşman değilse yaşlı olan erkeklere de sağ taraftan yol verilir . Atlı kişi geçerken bir bayan ayağa kalkarsa , atla geçen adam atını yavaşlatır.
At üstünde ayaklarıyla kendini oturduğu eğerden yukarıya kaldırır. Adıge xabzelerini iyi bilen bir genç atlı olarak geçerken yaşlı bir grup bayanla karşılaşırsa attan iner atın çenesinin altından yuları tutar ve yürüyerek geçer.
Atla ilgili birkaç ata sözü (psel’ej) ekleyelim meraklılar için:
(Erkeğin atı yoksa,
kanadı olmayan kartal gibidir).
(Atı olan sabaha kalmaz. Hedefine çabuk ulaşır. demek istiyor)
(Ata binmesini bilmeyen , eğeri kırar.) Emanet ata çiğ düşürmezler.
Emanet olduğu çok iyi bakarlar.
Günümüzde atın yerini taksi aldı haliyle.
Saygı her zaman yapılabilir. Taksiyle geçen bir kimse yolda yürüyen yayaları çamursa
sıçratmadan,tozlu ise tozutmadan kişileri rahatsız etmeden gider.
-nısaşer”-nıse”-nıse fo”-nıse guape”-nıse nakhıj”
-nıse kurut” -nıse nakhışe””-nıse nexu”-gibi sözler.
Yukarda kaynana ve kayınpederin gelinlerine taktıkları isimlerden örnekler verilmiştir.
Арат -tale, -batse, -kukue, -kutse, -pote,-kukue, -mede, -maşe, gibi isimler.
Gelinler ebeveynlerinin yanında çocuklarının isimlerini söylemedikleri için, gelinlerin çocuklarına taktıkları isimlerden örnekler verilmiştir.
Erkek kadına vurursa, o sopa atan erkekle dalga geçilir. Kadına vuran kadındır derler. Ayrıca bu konuda Kazanokua Jabağın bir sözü var : erkek adam bayanla iyi geçinir. Bayanla iyi geçinemeyeni iyi görmezler. Л1ыхъу değil Л1ыбз olarak görürler
Bayanların arasında bağıra çağıra ona buna dokunarak konuşan. Elleri cebinde, elleri arkadan bağlı, sigara ağzında,
dumanı üstlerine doğru üfürerek dolaşan erkekleri görgüsüz, terbiye görmemiş kabul edilir. Bu tip erkekler her zaman kendileri ve ailelerini küçük düşürürler.


Adıge xabzelerinden çeviri Atalık Rafet


 580, 

Yorum yapın

Cerkesya.Org

Cerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.