Xabze

Bayanlarla İlgili Xabzeler 2

İLGİLİ BİRKAÇ ATASÖZÜ İLE BAŞLAYALIM
1-Bzılxuğar vunağuem yi lıntxueş.
1-Bayan evin kan damarıdır.
2-Nasıpır fızıfım kıdokue.
2-Nasip kadınla gelir.
3-Vıner zığavıneri, blağar zığabılağari fızıraş.
3-Evi ev yapan, akrabayı akraba yapan kadındır.
4-Bzılxuğam yi leur tham yi wunafe xuedeş.
4-Bayanın isteği tanrı buyruğu gibidir.
5-Bzılxuğa zedeşıs se kıraxırkım.
5-Bayanın olduğu yerde bıçak çekilmez.
6-Komıkhuejınur, komışejınır vi anemre vi nitımreş.
6-Değişmeyeceğin, satın alamayacağın annenle iki gözündür.

Anlamlarını sırayla verelim:
1 -Kadın evin kan damarıdır.
2-Nasip iyi kadınla birlikte gelir.
3-Evi ev yapan, akrabayı akraba yapan kadındır.
4-Kadının dileği tanrı buyruğu gibidir.
5-kadının oturduğu yerde bıçak çekmezler.
6-Değişmeyeceğin, satın alamayacağın annenle iki gözündür.
1- ANNENİN YAPMASI GEREKEN XABZELER
Çok eski bir adıge ata sözü : Annenin söylediğini dinle, babanın söylediğini de yap. (v ianem jiam yedaue vi adem jiar ğazaşe) Bu söz bu günde anlamını yitirmedi. Aile de çocuk eğitiminde anne ve babanın rolü şu şekilde değer kazanır.
Baba davranışlarıyla örnek olarak (iyi veya kötü) bir şeyler verir. Annede sözleriyle eğitmeye, bir şeyler öğretmeye çalışır.
Aile içinde çocuğun eğitiminde,her an yüz yüze gelen, her gün beraber olan annenin çocukların eğitimi üzerindeki rolü çok büyüktür.
Ailenin birliği saygı,sevgi ,doğruluk,temizlik gibi saymadığımız insana lazım olacak tüm değerleri ilk öğrendiği kişi annedir.
Anne çocuğun bilmesi gerekecek şeyleri ilk öğreten, gösteren yaptıran kişi olduğuna göre çok önemlidir.
Annelerin doğruyu ,güzeli,iyiyi öğretebilme kapasiteleri önem arz etmektedir. Durum böyle olunca; baba evde saygı değer, anne evin yüz akıdır. Soyun kökleridir. Bu cümleden olmak üzere anneye şunları yapmak düşer:
-Çocuk eğitiminin yükü anne üzerindedir. Onun için yanılmaması gerekir.
-Milletlerin dillerini koruyanda,çocukların ağızlarında dillendirende annedir.
-Anne çocuklarını adıge adetlerini, namusunu, vatan sevgisini bilen kişiler olarak yetiştirmek boynunun borcudur.
-Annedir çocuğa bir evin nasıl geçindirileceğini öğreten.
-Anne kızını bir eve girdiği zaman eksiksiz halde her şeyi yapacak şekilde yetiştirir. Gerektiği şekilde yetiştirmediği zaman toplum içerisinde mahcup olacağını bilir.
-Anne olumsuz şeylerini,eksiklerini çocuklarına fark ettirmez.
-Anne hayat arkadaşı ile olan ilişkilerinde (saygı,sevgi) çok dikkatli olur. Çünkü bu davranışlar çocuklarına örnek olacaktır.
Çocukların beyni öğrenmeye açıktır. Onlar iyiyi kötüyü pek ayırt edemezler ancak her gördüklerini de beyinlerine yerleştirirler.

2- KAYNANANIN YAPMASI GEREKEN ĞABZELER
(bıjızoa si ğıgebz zexex si nıse) sana söylüyorum kızım, duy gelinim diye söylenen adıgelerin çok eski bir sözü vardır.
Her zaman gelini korumak gerekir.Gelin olmayan kaynana olmuyor. Gelin olan kaynana olacaktır.
Gelin kız olarak baba evinde evinin kurallarına göre yetişmiştir. Belli alışkanlıkları olacaktır haliyle, bu çok normal bilinmesi gereken husustur. Adet ve geleneklerde genelde mutlaka uyum vardır ancak ince ayrıntılarda gelini yeni evine alıştırmak kaynanaya kalıyor. Kaynana gelini ufak tefek eksikliklerde adet bilmeyen,eğitilmemiş diyerek damgalamaz. Gelini kırmadan farklılıkları yavaş, yavaş öğretir. Bu uyumu sağlama kaynananın görevidir. Bu işi yılmadan, usanmadan yorulmadan yapan kaynananın gelini çok iyi olur. Kaynana geline yakın, sevgiyle yaklaşıp kızı olmasa bile kendine anne dedirtebilirse ikisi de rahat edecektir. Böylece kaynana geri kalan ömrünü rahat geçirecektir.
İyi olmayan gelinlerde söylediğimiz kaynana gibi olamayanlardan kaynaklanmaktadır. Kız çocuğu bir eve girdiğinde büyüklere, akrabalara saygılı olacağını nasıl davranması gerektiğini kendi evinde öğrenir. Ancak bazen de o kız çocuğuna yeteri kadar eğitim verecek kimsesi olmayabilir. Veya başka nedenlerle ilerde kendisine lazım olacağının bilincinde olmayabilir. Böyle bir kızı gelin alan kaynana daha akıllı,daha temkinli, daha yumuşak tavırlı davranarak geline uyumda yardımcı olmalıdır. Bu gelini de yeni yuvasına alıştırmak iyi bir gelin yapmak adıge kaynanasının görevidir. Gelinle ilgili eksiklikleri kimseyle paylaşmaz çünkü dedikodu olur hoş olmayan sonuçlar çıkar. Her şeyi kendi evinin içinde halleder. Sokak dedikodusu haline getirmez. Kızlarını gelinlerinin önünde tutmaz. Kızlarını gelinlerinin önünde tutan kaynana hata yapar ilerde saygınlığını kaybeder.
Gelini bırakarak kızına bir şeyler alması iyi bir davranış olmaz. Aile bütçesi herkese eşit şekilde harcama yapmaya her zaman uygun olmayabilir. Bu durumda uygun bir dille öncelikler geline anlatılıp fikri alındığında oda kendisine değer verildiğini anlayacak kırılmayacak sevinecektir. Gerekli harcamalarda istenildiği şekilde yapılacaktır. Geline danışılması onun fikrinin alınması onunda aileden biri olduğu ve verilen karalarda ona da danışıldığı hissi gelinde olumlu duygu oluşturacaktır.
Kaynana bir zamanlar gelin olduğunu unutmayarak, başından geçen olumsuz olayları da hatırlayarak, kendine yapılanlardan da ders çıkarıp geline yardımcı olur ve çok iyi bir ortam yakalar.
Atalarımız şu sözü de bıraktılar bize: (nıser len yi guğav kakuerkım, kışekuar pısovun yi guğaş, abı sıtki de apıkun xueyş)
–Gelin ölmek için gelmiyor,yaşamak için geliyor, ona her hususta yardımcı olmak gerekir.

3- KAYNANANIN DAMATLA İLGİLİ XABZELERİ
Kaynana ile damat arasında saygı sevgi çerçevesinde, birbirinin hatırını sayarak bir arada olurlar. Kızını verip damat edindikten sonra birlikte çocuk büyüteceklerine göre damatta kendi evlatları gibi olur. Ancak her an bir arada sık, sık gitme gelme durumları da zorunlu değilse özlemle yapılan ziyaretler gibi sıcak olmaz. İnsanlar her an sık, sık bir arada olduklarında yapılan konuşmalarında hepsi olumlu olmuyor. Bazen de kötü olumsuz konular gündeme gelecektir. İşte böyle durumlar kırılmalara neden olabilir.
Adıgeler damadı çok yakın komşu olarak oturtmak istemezler. Demiyorlar mı suyun içindeki iki taş bile bir birine dokunur. Yaşlılar bakıma muhtaç olursa bu durum farklıdır. Bakıma muhtaç yaşlı kaynana ise yanlarına alırlar. Günümüzde damatlarda kaynanaya anne demeye başladılar. Eskiden söylemezler ismiyle hitap ederlermiş.
Eskiden beri söylenir kaynana ile damat pek geçinmezler diye. Bu durum genellikle Rus halkında öyle imiş. Adıgelerde kaynana damadın ev yönetimine karışmaz. Damatta bu durumu bilir. Dolayısıyla dedikoduya neden olabilecek bir takım sorunlar ortadan kalkar. Hayat boyu insanlar çok değişik durumlarla karşılaşırlar. Hayat sürprizlerle doludur. Bu sürprizler iyide olur kötüde olabilir. Önemli olan aklını kullanmak olaylarda iyi duygularını kullanmaktır.
Kaynana diğerlerinden yaşlı olduğuna göre , onlardan çok şeyler görmüştür. Damatla kızı arasındaki küçük olumsuzlukları tecrübesiyle ,aklıyla ortadan kaldırabilir. İkisinin anlaşarak sağlam temele dayalı yuva kurmalarına yardımcı olur. Damat dururken kızına,kızı dururken damada bağırmak çağırmak çok ayıptır. Böyle davranışlardan ciddi bir şekilde kaçınılır. Kaynana damadı pek beğenmiyorsa bunu telaşla ele almadan sabırla düşünerek, zamana yayarak en doğru çıkış yolu bulur. Bazı şeyleri abartmamalıdır. Güzellikle,iyilikle yapılamayan bir şey kötülükle hiç yapılamaz. Adıgelerde şöyle bir söz vardır. ”pısaler bığavıf me fış(öküz), bığatılme tseş(bit). lafı ayaklandırırsan öküz kadar, bırakırsan bit kadar dır. Kaynana yeni akrabalarını sever sayarsa kendisine değer kazandırır. Dolayısıyla karşı taraftan da her zaman saygı sevgi hoşgörü bulacaktır.

4-EŞLERİN UYMASI GEREKEN XABZELER
Adıgelerde anlamlı güzel bir söz vardır. (jılem yağapuda lır (erkek) fızıfım kıdexıjıri, fız eym yiğapuda lır (erkek) jılem kıdaxıjıfırkım.) Herkesin küçük gördüğü erkeği iyi kadın tekrar onurlandırır, kötü kadının küçük düşürdüğü erkeği kimse onurlandırmaz.
Başka bir söz: ((Bir tek sırık bile diksen, iyi kadınla ev ocak olursun.)) Bu sözlerden de anlaşıldığına göre iyi kadınla yuva kurmak çok güzel bir gelecek. Tabidir ki eşler arasında karşılıklı saygı sevgi edep çerçevesi içerisinde ömür boyu mutluluk olur. Bu duyguları her iki tarafta unutmamalıdır. Bızılxuğar vunağuem yi şıhapsş lepkım yi kopsş. ((Kadın evin ağız bağı, soyun köküdür.)) Hiç şüphe yok ki erkeği erkek yapan kadındır.
Aynı zamanda evi de kuran yuvayı da yapan kadındır. Kadının sarmadığı erkek yoktur dünyada (bebekken).
-Kadın her zaman daha geniş,daha sabırlı olmalıdır. Kendi değerini asla düşürmeden.
-Kadın tatlı dille güler yüzle isteklerini eşine yaptırabiliyorsa bu iyi bir adettir. Bu yol akıl yoludur. Bağıra çağıra beyiyle karşılaşmak, tartışmak bayan için iyi bir davranış sayılmaz. Kendisini de yıpratır.
-Kadın hangi durumda nasıl bir iş peşinde olursa olsun güler yüzlü, iyi kalpli, temiz ve güzelliğin temsilcisi olmalıdır.
En büyük silahı olan kadınlığını korumalı,saygınlığını yitirmemelidir. Birbirlerine karşı güvenleri tam olmalı buna gölge düşürmemelidirler. İşte bu duygular içinde mutluluk eksik olmaz.
-Kadın aralarındaki ufak tefek meseleleri hiç gündeme getirmez. Erkekte bu durumun farkında olacaktır.Eşler arasındaki saygı sevgiye dayanan sağlam dayanışma onların ömür boyu yol azıkları olacaktır. ((Fızır tıhavsıxereyme vınağuer guğum xekırkım.)) Kadın devamlı yakınıyorsa, ev zorluktan kurtulmaz.
-İki eş anlaşırsa evde bölüşülmüş iş olmaz. Yani bir işin yapılması için sıra beklenmez kim boşsa o iş hemen yapılır. Ortada yapılmamış iş kalmaz.
-Adıge gelini büyüklerin (yaşlıların) yanında çocuklarını çok sevmez ve onlara kötü söz söylemez bağırıp çağırmaz.
-Kadın ,erkeğin başına ne gelirse gelsin her zaman yardımcı olmalıdır. Ömür boyu dayanacak desteği olmalıdır. Bu sözün adıgecesi çok güzel. ((Ğaşe ğog baş xueğun xueycş))
-Evlilikte nikah, eşlerin ömür boyu birlikteliğin temeli olduğu için kutsaldır, korunmalıdır. Bu adet gelecek nesillerin yuvasını kurmaktadır. Bu müessese kişileri yüceltmekte toplumda kendilerine yeni bir yer vermektedir. Anne ve baba olmanın başlangıcı olmaktadır.
-Eşini geleceğini biliyorsa kadın uykuya yatmadan kocasını beklerse saygı ve hoşnutluk ifadesidir kendisine de değer kazandırır.

5- GELİNİN YAPMASI GEREKEN XABZELER
Gelin başka evde büyümüştür. Her evin kendine göre bir idare yöntemi vardır. Dolayısıyla farklılıklar olacaktır. Gelinin gittiği yere uyum sağlaması gerekir. Adıge annesi kızını gelin ettikten sonra karşısına oturtur şunları söylermiş.’ Evimizde olduğun sürece buranın alışılmış xabzelerine göre hareket ettin. Artık o gittiğin yerin xabzelerine kendini uydur. Kazana koyup seni kaynatsalar bile geriye dönüşün olmadığını aklından hiç çıkarma. ’ İşte bu sözü söyleyen anne tecrübeli anne idi zamanında bir şeyler görmüş geçirmiş yaşamış.
Hak zimıar,dış kuerey ğuriy ,laje kihasş. ‘Gereksiz yere (sık,sık) baba evine gitti kötülükle getirdi. Gelinin artık gözü baba evinde olmamalı, yeni evini yer edinmeli alışmalı, çalışmalı, orada kök salmalı. Gelin namuslu ,edepli saygı değer olmalıdır. Bilmediği şeyleri hiç çekinmeden sıkılmadan sorar öğrenir. Bilmediği şeyler yaparsa eksik olur ilerde mahcup duruma düşebilir. Sormak öğrenmek kendisi içinde gelişmektir. Aynı zamanda etraftakilerde bundan memnun kalacaktır. Gelin evin içindeki herkesle eşit mesafede olmalıdır. İlerde olabilecek aksamalara meydan vermemek için. Gelin kayın ve görümcelere yeni isimler takar bu isimlerle çağırırdı. Buda adıge xabzelerindendir.
Gelin eşiyle olan yakınlığını her yerde fark edilir şekilde belli etmez ayıp sayılır. Önemli olan toplum içinde birlerine karşı saygılı olmalarıdır. Toplum içinde eşlerin birbirlerine karşı laubali davranışları hoş karşılanmaz. Kısaca bu davranışlar odadan dışarı çıkmaz derler. Gelin kayın validesinin konuşmalarına sormadan katılmaz. Büyüklerin sözlerine lüzumlu lüzumsuz karışması hoş karşılanmaz. Gelin kendisine verilen bir işi nasıl güzel yapacağını bilmiyorsa sorup öğrenmelidir.
İşsiz kalmışsa yapılacak bir işin olup olmadığını kaynanasına sormalı. Bu tür davranışlar aile içerisinde hoş karşılanır kendisine de değer kazandırır. Gelin çocuklar ve büyükler yemek yemeden oturup yemek yemez ayıptır. Yaşlıların ve yabancıların yanında çocuklarını sevmez, azarlamaz. Gelin evde kayınlarının ve başkalarının çocukları ile kendi çocukları arasında ayırım yapmaz. Hepsine eşit davranır.
Gelin yaşlı bir adam iş yaparken rastladığında ,yapabileceği bir işse sen istirahat et ben yaparım demesi nezakettendir hoşa gider sevilir. Gelin işte ve maddi olarak yardım sever olmalıdır. Çünkü hayatta insanı nasıl görürsen, oda seni öyle görür derler. Gelin eve gelen herkese ayağa kalkar yer gösterir. Yaşlıları da janteye oturmaları için yer gösterir. Yemek işleriyle uğraşırken saçlarını bağlar. Adıgelerde yemeklerden saç çıkması derecesi yüksek ayıplardandır. Büyüklerin odasından çıkarken bilindiği üzere arkasını dönmeden çıkar.
6-KIZLARIN YAPMASI GEREKEN ADETLER
Adıgeler şöyle der: (( pığur zerıbğaseşi, nıser zerısaş)) kız eğittiğin gibi,gelin eğitildiği gibidir diye söyler adıgeler. Kız mümkün olduğu kadar her şeyi öğrenirken ,gideceği yerde de bunların lazım olacağının bilincinde olmalıdır. Her şeyden ders çıkarmalı bir gün gerektiğinde kullanınca yüzünü güldüreceğini unutmamalı. Anne babasını zamanında iyi dinleyip bir şeyler öğrenirse , bunları kullanıp işe yaradığı zaman mutlu olacak değer de kazanacaktır. Kız beraber yaşadığı anne, baba, kardeşler ve akrabalarla geçimli olur onlara karşı saygılı olur. Tatlı dilli olur. Tatlı dile sen para ödemiyorsun ama o sana paradan kıymetli değerler kazandırıyor.
Bir kız giyimiyle,duruşuyla,davranışlarıyla,edebiyle ,yaşantısıyla temiz olmalı örnek olmalı. Temiz insana kötülük,kirlilik bulaşmaz. Kız her şeyden önce insanlığıyla güzeldir.insan içine girip çıkmasını bilmeli, temiz giyimli olmalı. Yaratılışta dış görünüm olarak herkes güzel değildir ama, isterse gönlüyle ,tavır ve davranışlarıyla güzel olabilir. Kız gegu, sinema, tiyatro, konser gibi yerlere yalnız gitmez kardeşi veya akrabalarıyla giderse adetlere uygun olur. Kızın büyüklerinden habersiz bir yerlere gidip uzun süre kalması ayıptır. Kızlarda okuyup birer meslek sahibi olmalıdır. Meslek kişilerin ömür boyu yol azıklarıdır. ((Şenığa leyre, aşağa leyre şıakım.)) meslekle zanaatın fazlası olmaz. Kız grup içerisinde bağıra çağıra yüksek sesle konuşmaz,kahkaha atarak gülmez. Böyle davranışlar yakışmaz.
Adıge kızı (bayanlar) içki kullanmaz.kendisine ikram edilse bile ,bir erkek arkadaşına verir. Bunun içinde bir söz vardır. ”(Fader bzılxuğam yi apeğumi, tsıxuğum yi upeğuş) Adıge bayanları üzerine Kaberdey balkar televizyonunda daxe nağue adlı programda, yapımcı Bişo Asiyat şöyle diyor: Adıge kızı büyüklere ve küçüklere nasıl davranacağını, toplum içinde nasıl hareket edeceğini eksiksiz bilmeli. Ancak tüm bunlardan öte adıge kızı kendini bir tek bakışıyla bile başkalarından farklı olduğunu belli etmelidir. Bayan Asiyat bizibaşkalardan farklı kılan insanlar arasında oturuşumuz, kalkışımız, konuşmamız, durşumuz, bakışımız kısca güzel olan tavır ve davranışlarımızdır diyor. Adıge kızı güzel adet ve geleneğine kötülük karıştırmadan, karışmış olan iyi olmayan şeyleride terk ederek yaşantısını sürdürürse geleceği de aydınlık olacaktır.

Adıge Xabzelerinden çeviri: ATALIK Rafet


 445, 

Yorum yapın

Cerkesya.Org

Cerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.