Kafkasya Tarihi

13 Haziran 1861 Çerkes Ulusal Meclisi

Batı Kafkasya`da savaş son derece şiddetli şekilde devam ederken, 1853-1856 yıllarında Kırım Savaşı patlak verdi. Osmanlılar, İngilizler ve Fransızlar birleşerek, Rusya`nın Karadeniz`deki donanmasını ve deniz üslerini yokettiler. 1856`da Paris Barış Antlaşması imzalandı. Fakat Şamil ve Adıgeler, müttefiklere destek verdikleri halde, anlaşmaya dahil edilmediler. Böylece Kuzey Kafkasya Emperyalist güçler tarafından kaderine terk edildi.

 

1859-1860 döneminde Ruslar Abhazya`ya girdiler. Abazalar ve Wubıhlar Ruslara karşı başarı gösteremediler. Pek çok köy Ruslar tarafından yakıldı.

 

Yoğunlaşan Rus saldırılarının ardından Mayıs 1859’ta Bjeduğlar, onların arkasından da Çemguy, Mahoş, Yecerukay, Besleney ve Abaza boylarından Şahgiraylar Ruslara boyun eğdiler. Doğuda ise 6 Eylül 1859`da Dağıstan’ın Gunib kasabasında Şeyh Şamil Ruslara teslim oldu.

 

12 Ocak 1860`ta Ruslar tarafından yenilgiye uğratılmaları ve liderleri Zanıko Seferbiy`in de ölümüyle birlikte Natuhaylar da Rusya`ya boyun eğdiler.

 

1860 yılında Terek Oblastı ve Kuban Oblastı olmak üzere iki bölgeye ayrıldı. Kuban Oblastındaki orduların komutası Kont Yevdokimov`a verildi. Yevdokimov, Kasım ayında, Belaya (Şhaguaşe) ve Laba nehirler ile Karadeniz`in doğu kıyısı arasında kalan bölgedeki Başılbey, Kızılbek, Tam ve Çegerey Abaza(Aşharuva) kabilelerini Osmanlı topraklarına sürdü. 20 Haziran 1860`da 4000 Besleney ailesi de Osmanlı topraklarına gönderildi.

 

Bu gidişat üzerine Çerkesler yeni bir oluşuma geçerek, bağımsızlık savaşını bu şekilde sürdürmeye karar verdiler. Buna yönelik olarak da, 13 Haziran 1861`de Abzeh,Wubıh ve Şapsığ liderler Soçi Vadisinde bir araya geldiler. Liderliğini Wubıhların lideri Hacı Giranduk Berzeg`in yaptığı toplantıda, Abzehleri Bidh Hasan (Efendi), Şapsığları ise Thauş İslam temsil etti. Toplantı sonucunda, Wubıh lider Hacı Granduk Berzeg önderliğinde bir meclis oluşturuldu. Bu meclis çatısı altında, bir Adıge devletinin kurulması kararı alındı. Bu devleti yönetmek üzere kurulan 15 üyeli oluşuma da BÜYÜK ÖZGÜRLÜK MECLİSİ adı verildi.

 

Meclis şu önemli kararları aldı;

Madde 1 - Son gelişmeler Avrupa ülkelerine duyurulacaktır.

Madde 2 -

a) 13 Haziran 1861 Çerkeslerin bağımsızlığını ilan ettiği gündür.

b) Tüm Çerkesleri ilzam eden Millet Meclisi seçilmiştir.

c) Birlik, gerekirse kuvvet kullanarak sağlanacaktır.

d) Bağımsız Çerkes Devleti Meclisi`ne gizli oyla 15 üye seçilmiştir.

Mecliste yer alan üyeler arasında Zanıko Seferbiykho Karabatır, Barakhaye İsmail, Bidh Hasan Efendi, Thauş İslam, İbrahim Efendi gibi ileri gelen Adıge büyükleri de bulunuyordu. Meclis başkanı (Thamade) ise ünlü Wubıh lider, Hacı Giranduk Berzeg idi.

Madde 3 - Meclis kararıyla ülke 12 eyalete (okrug) ayrılacak ve her birine kadı, müftü, muhtar ve emniyet amiri tayin edilecektir. Bu temsilciler, meclis adına meclisin kararlarını uygulayacaklardır.

Madde 4 - Meclis kararları bu mümessiller tarafından uygulanacak ve vergileri bunlar toplayacaktır. Her yüz haneye beş süvarinin masrafı yüklenmiş olup, her 100 aile orduya 5 atlı gönderecektir. Toplanan vergiler hür Kafkasya`nın temsilcileri eliyle ülke işleri için en iyi şekilde harcanacaktır.

Madde 5 - Devlet idaresine yönelik binalar ve konukevleri inşa edilecektir.

Madde 6 - Hukuksal idarenin işlemesine yönelik de yargı sistemi kurulacaktır.

Madde 7 - Kesinlikle Rusya`ya teslim olunmayacak, görüşmeler yoluyla bir barış anlaşması yapılmaya çalışılacak, bu mümkün olmadığında ise savaşa devam edilecektir.

 

Kongrede alınan kararlar doğrultusunda yeni kurulan devlet Rusya, İngiltere, Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu başta olmak üzere tüm dünyaya ilan edildi.

 

Soçi`de İngilizlerden örnek alınarak, iki katlı ve U şeklinde bir meclis binası inşa edildi. Abzeh bölgesine giren Çarlık ordusunu geri püskürtmek amacıyla 5000 kişilik bir süvari ordusu oluşturuldu. Bunun yanı sıra Wubıhlar, Sohum`daki İngiltere Konsolosu Dixon`a gelerek ondan İngiltere hükümetine, Rusya`nın kendi bağımsızlıklarına müdahale ettiğini bildirmesini istediler ve Çerkeslerin kontrol altına alınması için General Yevdokimov`un ülkeyi dört bir yanda kuşattığını ifade ettiler. Ayrıca, yeni kurulan devlete destek sağlamak amacıyla İstanbul, Londra ve Paris`e delegeler gönderildi.

 

Avrupa’ya giden Çerkes delegeler, zaman zaman savaşlarda Rusya’ya karşı destek verdikleri ülkelerin kralları ve hükümetleri tarafından, kendi ülkelerinde olduğu gibi kabul edilmeyi umdularsa da, bu gerçekleşmedi. Çünkü onların görüşme taleplerini diplomatik kurallara göre formüle etmedikleri gerekçesiyle hiçbir hükümdar onları kabul etmedi. Özellikle İngiltere’de Kraliçe Victoria ile görüşme elde etmeyi denediler ama Kont Russel`dan net bir şekilde ret cevabı aldılar. Bunun üzerine ülke yönetimlerinden bekledikleri desteği bulamayan ve düş kırıklığına uğrayan Çerkes delegeler, doğrudan halka yönelerek ve İngiltere`yi baştan başa dolaşarak kamuoyunu ayaklandırmayı denediler. Londralı bir avukatın öncülüğünde bir “Çerkeslere yardım komitesi” kuruldu ve bir gemi donatıp Çerkeslerin ülkesine onlarla birlikte gitmesi ve onlarla ticari ilişkiler kurması projesi oluşturuldu. Çerkes delegeleri İngiltere`de aylarca konuk edildiler ve Edinburgh, Newcastle, Preston, Manchester gibi kentlerde yapılan mitinglere katılmaya davet edildiler. Yerel gazeteler onlardan coşkuyla söz etti ve Çerkes temsilcileri gittikleri her yerde çok iyi ağırlandı. Yine de kendi lehlerinde gazetelerde çıkan yazılara, Londra, Birmingham, Leeds, Sheffield veya Edinburgh`da katıldıkları mitinglerde söyledikleri bütün ateşli sözlere rağmen Çerkesler, boş dileklerin belirtisi olarak sempati gösteren birkaç lütuftan başka bir şey elde edemediler.

 

1861 yılının sonbaharında Çar II. Aleksandr, durumu kendi gözleriyle görmek ve ordularını denetlemek maksadıyla Batı Kafkasya`ya geldi. Adıgeler, Çar ile bir görüşme talep ettiler. Böylece Büyük Özgürlük Meclisi`nin ikinci toplantısı Hamketi istihkamının yakınlarında Mamruktçey`de düzenlendi. Çar ile görüşen, Hacı Berzeg liderliğindeki Çerkesler, eskiden beri yaşadıkları topraklarda kalmalarına izin verildiği ve Rus kalelerinin kurulması durdurulduğu takdirde Rusya İmparatorluğunun tebaası altına girmeyi kabul ettiklerini bildirdiler. Fakat Çar buna karşılık Çerkeslerin ya Kuban`a yerleşmeleri ya da Osmanlı topraklarına gitmeyi kabul etmeleri gerektiğini belirtmesi üzerine görüşmeler son buldu ve savaşa devam kararı alındı.

 

Temmuz 1862`de Kuatisi valisi Kolyubakin, Abhazya yönünden manevi bir darbe indirerek, Soçi kıyılarına denizden çıkarma harekatı gerçekleştirdi. Ruslar Büyük Özgürlük Meclisi binasını yaktılar. Bundan sonra Meclis toplantıları,Meclis Başkanı Giranduk Hacı Berzeg’in köyü olan Mutıhuada (Мутыхуа`da,şimdiki ‘Plastunki’ köyünde) yapılmaya başlandı.Meclis`in son toplantısı 1864 yılında Kbaade köyünde (Atkuac köyü;şimdi-`Krasnaya Polyana`) gerçekleştirildi. Burada gerçekleştirilen son savaşın ardından 21 Mayıs 1864`te Çarlık Ordusu Kbaade bölgesinde savaşların bittiğini lan ederek, bir resmi geçit düzenledi. Böylece de Çerkes Özgürlük meclisi ve kurulan devlet son buldu.

 

Tarihin arka sayfalarında unutulan bu meclis, son yıllarda yeniden hatırlanmaya başlandı. 2011 yılında, -Adıgey,Kabardey-Balkar,Karaçay-Çerkes,Krasnodar Kray,Karadeniz Kıyısı Şapsığ ve Abhazya’daki Adıge sivil toplum örgütleri tarihi açısından önem taşıyan yerleri ve en uzaktaki Kbaada köyünü de ziyaret ettiler. Krasnodar Kray’da yerli bir toplum olarak Adıgelerin yaşadığının belirtilmesi, Kuban ulusal marşında ve tekstinde (marşın sözlerinde) bulunan ve Krasnodar Kray topraklarında yaşayan Müslümanları aşağılayıcı ifadelerin silinmeleri, 2014 yılının Rus-Kafkas Savaşı’nın sona erişinin 150’nci yılı olacağını ve bu tarihsel gerçeğin unutulmaması gerektiğini dile getirdiler.

 

YARARLANILAN KAYNAKLAR

1 - Natho Kadir, Kafkasya`da ve Kafkasya Dışındaki Çerkesler, Ankara 2009

2 - Berzeg Nihat, Çerkesler, Chiviyazıları, 2006

3 - Nıbe Anzor, Adıge Maq,12 Eylül 2011,Çev: Hapi Cevdet Yıldız.

4 -Spencer, E., Travels in the Circassia; Berzec, Tehcîru`ş - Şerâkise, (Arapçaya çev. İsamu`l - Hasen), Amman 1986, s. 68.`den aktaran Fethi Güngör, Kafkas Siyaset Tarihinde Birlik Teşebbüsleri ve Önemli Bir Gün: 13 Haziran 1861, www.kafkas.org.tr

5- http://cherkessia.net/bakisacimiz_print.php?id=3278

6- Alexandre Grigoriantz, Kafkasya Halkları Tarihi ve Etnografik Bir Sentez, Sabah kitapları, 1999.

 

İstanbul Çerkes Derneği Araştırma ve Proje Grubu Üyeleri

Liy Aygün Özgür
Hatko Nazım Taşar
Ersan Başar

istanbulcerkesdernegi.org


 439,    Kafkasya Tarihi

Yorum yapın

Cerkesya.Org

Cerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.