Kuzey ve Güney Osetya

Osetya ve Asetinler

Asetin halkı bugün esas olarak Rusya Federasyonu içindeki Kuzey Osetya Cumhuriyetinde, Gürcistan Cumhuriyeti sınırları içindeki Güney Osetya Cumhuriyetinde, Rusya FEderasyonunun muhtelif şehir ve bölgelerinde, eski Sovyet Cumhuriyetlerinin muhtelif şehir ve bölgelerinde ve bunların dışında dünyanın muhtelif ülkelerinde (Türkiye, Suriye, Fransa, ABD ve Avustralya'da) yaşamaktadırlar.

1989 yılı nüfus sayımına göre tüm Sovyatler Birliğinde 597bin Asetin yaşıyordu. Bunun 335 bini Kuzey Osetyada, 65 bini Güney Osetyada idi. Kalan 197 bin Asetin ise Rusya Federasyonunun Kabardin - Balkar Özerk Cumhuriyetinde, Karaçay-Çerkez Özerk Bölgesinde, Çeçen-İngus Özerk Cumhuriyetinde,Stavropol Vilayetinde, Moskovada, Leningradda, Gürcistan Cumhuriyetinin muhtelif bölgelrinde (genellikle doğu bölgelerinde) ve Tiflis'te Tacikistan Cumhuriyetinin başkenti Duşanbe'de yaşıyorlardı.

1959 yılı itibarıyle tüm Gürcistan Cumhuriyetinde 141.178 Asetin yaşıyordu ve bunun 63.698'i Güney Osetya'da idi. Kalanlar da Tiflis'te ve Doğu Gürcistanın Goriyski, KArelski,Ahmetski, Lagodehski ve Kapski bölgelerinde yaşıyordu.

1987 yılı başı itibarı ile Kuzey Osetyanın nüfusu 619 bin kişi idi ve bunun 312 bini (% 50 si) Asetindi. Diğer yarıyı ise Ruslar, İnguşlar, Ermeniler, Gürcüler, Ukraynalılar ve Kumıklar oluşturmaktaydı. Sovyetler Birliğindeki tüm Asetinlerin yarısı Kuzey Osetya'da yaşıyordu.

2005 yılı sonu itibarıyle ise; Kuzey Osetya'nın nüfusu 702 bin kişi ve bu nüfusun %65i Asetin. Güney Osetyanın nüfusunun ise 80 bin kişi olduğu tahmin ediliyor.

Kuzey Osetya toprakları, Ana Kafkas dağlarının orta bölümünün kuzeyindeki alanda, Terek nehri ile onun kolları olan Uruh, Ardon, Fiagdon, Gizeldon vs. nehirlerinin havzalarına yayılmış olup 8 bin km. kare genişliğindedir.

Güney Osetya toprakları ise Ana Kafkas dağlarının orta bölümünün güney yamaçları ile bu yamaçların güneyindeki alana yayılmış olup, 3,9 bin km. kare genişliğindedir. Bu alana Kura ve Rion nehirleri havzaları girmektedir.

Kuzey Osetyanın ova bölümünde iklm; ılımlı ve kuraktır. Dağ önündeki eğimli alanda yumuşak ve nemlidir. Dağlarda ise iklim aşağıdan yukarıya doğru değişmekte ve sertleşmektedir.

Kuzey Osetyanın dağlık bölgesindeki iklim hayvancılığa, dağ önü ve ova iklimi ise çifçilik, sebzecilik ve meyveciliğe imkan vermektedir. Dağlık kısımda geniş otlaklar ve ormanlar vardır (genellikle kayın ormanları).

Kuzey Osetya topraklarının 2/3 sini dağlar oluşturmaktadır. Ülkeyi sık bir ırmak ağı kaplamaktadır. Bu ırmaklar dağlarda doğmakta ve buzullarla beslenmektedirler.

Güney Osetya Kura ve Rion nehirleri havzalarına yayılmıştır. Topraklarının %40'ı ormanla kaplıdır. İklim yüksek dağlık bölgede soğuk, yamaçlarda ılıman ve dağ çnündeki düzlükte ise sıcaktır. Dağlardaki iklim hayvancılığa, dağ önündeki ve düzlükteki ikim ise tarla tarımına, bahçe tarımına ve bağcılığa elverişlidir.

Kuzey Osetya Cumhuriyetini, güneyde Güney Osetya Cumhuryeti ve Gürcistan Cumhuriyeti, batıda Kabardin-Balkar Cumhuriyeti, kuzeyde Stavropol Vilayeti, doğuda Çeçen Cumhuriyeti ve İnguş Cumhuriyeti çevrelemektedir.

Güney Osetya Cumhuriyetini ise kuzeyde Kuzey Osetya Cumhuriyeti (Rusya Federasyonu), batıı güney ve doğuda ise Gürcistan Cumhuriyeti çevrelemektedr.

Kuzey Osetyacoğrafyası kendi karakteristik özelliklerine sahiptir. Kuzey Osetyanı güney kısmı Kafkas Dağlarının sürekli buzul ve karlarla kaplı ve en yüksek zirvelerinin yoğunlaştığı bölgede yer almaktadır. (Djimagay hoh, Aday hoh, Çazay hoh vs.) Aday hoh dağından Kafkas Dağlarının en büyük buzullarından biri olan 15km uzunluğundaki Karaugom buzulu inmektedir.

Kuzey Osetyanın bu kısmındaki gecitler ve patikalar üzerinden Güney Osetyaya ve Gürcistanın dağlık bölgeleriyle asırlardır ilişkiler sürdürülmüştür.

Kuzey Osetyanın kuzey ve orta kısımları daha yumuşak ve meyillidir. Burada verimli yaylalar ve nehir vadileri yoğunlaşmıştır ve buradaki ekilebilir topraklar, dağlık bölgedeki ekilebilir topraklardan daha fazladır.

Kuzey Osetya dağlarının altı endüstriyel mineraller açısından zengindir (bakır, çinko, kurşun, manganez, gümüş vs.) Kuzey Osetya hidro eneyji kaynakları açısından çok zengindir. Coşkun Terek nehri sularını hızla kuzeye taşımaktadır. Terek nehri sol taraftan Gizeldn, Ardon, Fiagdon, Belaya, Uruh (İraf) kollarını ve ayrıca çok sayıda küçük ırmağı almaktadır. Terek'in kuzey doğu havzası ise nehir fakiridir. Burada en önemli kol Kambileyevka'dır.

Kuzey Osetya nehirleriin çoğu buzul kökenli kollara sahiptir. Nehirler ilk baharda yağmurlar yağarken ve yazın buzlar erirken bol suya sahiptirler. Havanın soğuk olduğu aylarda ise nehirlerin suları azalmakta ve su seviyeri düşmektedir.

Kuzey Osetyanın Elhotov'dan Mozdok'a kadar olan ova kısmında ırmak sayısı az olup, bu bölgedeki bir dizi kurak yerlerde halkın su sıkıntısı çektiği olmaktadır.

Kuzey osetyanın bitki örtüsü (flora) ve doğa hayvanları (fiona) çok çeşitli ve zengindir. Bitki örtüsü özellikle harika renkleriyle hayranlık uyandırır. Dağlarınn yamaçları sık ve gür iğne yapraklı ve geniş yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlarla, dağ otlarıyla ve değişik renkli harikulade çiçeklerle kaplıdır. Dağ şeridinde meşe, gürgen, dişbudak, kayın, huş, elma, alç, armut, ceviz gibi ağaçlar ve çalı türü bitkiler (çakal eriği, boyaroğlu, ağaç sapı, kızılcık vs) yayılmıştır. Ova çayırlık ve koruluklarla kaplıdır. Dağlık ve düzlük bölgelerin verimli toprakları buralarda tahıl türlerinin, çeşitli sebzelerin ve meyvelerin yetiştirilmesine imkan vermektedir.

Kuzey Osetyanın vahşi hayvan dünyası da zengindir. Dağlarda, dağ keçileri, ayılar, kurtlar, tilkiler, çakallar, dağ hindiileri ve diğer başka hayvan ve kuşlar yaşamatadır. Arkeolojik bilgiler geçmişte Kuzey Osetyada geyik ve bizon da yaşadığını göstermekteedir, ancak günümüzde bu hayvanlar yaşamamaktadır burada.

Terek nehrinde özellikle Mozdok bölgesinde yayın, sazan, sevrüga ve daha başka balıklar yaşamaktadır. Dağlardaki nehirlerde ise bol miktarda alabalık yaşamaktadır.

Kafkas dağ silsilesiin Osetya sınırları içinde kalan orta bölümünde, en yüksekte Bakovoy Sıradağları var  ve buradaki en yüksek zirveler KAzbek (5047 m) ve Kuzey Osetyanın en yüksek tepesi Djimagay Hoh (4776 m).

Bakovoy Sıradalarının kuzeyinde Skaşistıy, Pastbişnıy ve Lesistıy Sıradağları yer alıyor.

Güneyde Osetyada ise, kuzeyden güneye doğru, Glavnıy, Suramskiy, Raçinskiy, Kudarskiy ve Gudinskiy Sıradağları yer alıyor.

Kuzey Osetya topraklarını güneyden kuzeye doğru aşağıda sıralanan doğal bölgelere ayrımak mümkündür;

1- Glavnıy ve Bakovoy dağları sınırındaki yüksek dağlık bölge,
2- Skalistiy dağı bölgesi,
3- Vladikavkaz ovası,
4- TErek - Sunjenskiy tepeleri ve
5- Ova

Bu bölgelerin herbirinin kendine has doğal özellikleri vardır. Örneğin yüksek dağlık bölgede büyük buzullar (Karaugomskiy, Tseyskiy vs) dar vadiler, coşkun  nehirler, şelaleler yer almaktadır. Burada çam ormanları ve çalılıklar yaygındır ve iklim soğuktur.

Pastbişnıy ve Lesistıy dağları daha geniş vadilere ve daha yumuşak meyilli ırmaklara sahiptir, iklim burada daha yumuşaktır. Ormanlarda geniş yapraklı ağaç türleri vardır.

Kuzey Osetya topraklarının deniz seviyedinden yükseklikler şöyle gruplandırılmaktadır.

Kuşağın niteliği  Deniz Seviyesinden Yükseklik (metre)   Kuşağın alanı (km kare)   %
Çukurluk                                        120 - 200                                 770             9,6
Düzlük                                            201 - 500                               1372            17,2
Alçak dağlık ve dağ önü                     501 - 1000                               2608            32,6
Orta yükseklikte daplık                      1001 - 2000                               1473            18,4
Yüksek dağlık                                   2000 m nin üstü                          1777            22,2


Kuzey Osetyanın coğrafi konumu ve doğal şartları eski çağlardan beri, yerleşik yaşam tarzı için, halkın ekonomik faaliyetlerde bulunması için, gerek komşu halklarla (Kafkas halkları ve Ruslar gibi) gerekse batı ve doğu ülkelerinden daha uzak halklarla ilişkiler kurulması için elverişlidir.

Kuzey Osetyanın kuzey sınırları boyunca, Hazar Denizi sahilini Karadeniz sahiline bağlayan kara yolu geçmektedir. Kuzey Osetya üzerinden ve Kafkas dağları içinden Kafkasya ötesine (Güney Kafkasya'ya) de çok önemli bir yol geçmektedir. Eski çağlarda Alan Kapısı, Os Kapısı, Asetin kapısı gibi adlarla anılan ve Daryal geçidi içinden geçen bu çok önemli yol son iki asırıdır Gürcü Askeri Yolu adı ile anılmaktadır. Keza diğer Asetin boğazlarından geçen ve Kuzey Kafkasya'yı Güney Kafkasya ya bağlayan diğer yollarda büyük ekonomik ve stratejik öneme sahiptirler, özellikle Alagir boğazından geçenyol. Bütün bu yollar öteden beri istisnai ekonomik, kültürel ve askeri anlamlar kazanmış, çok önemli stratejik ulaşım yollarıdır.

Asetinler, Orta Asya kökenli ve İran dilli İskit, Sarmat, Alan kavimlerinin Kuzey Kafkasyanın yerli halkı ile karışıp kaynaşması sonucu oluşan bir halktır. Konu üzerinde ciddi araştırmalar yapmış tarihiçi, etnograf ve arkeologların hemfikir oldukları husus, Asetinlerin en yaygın atalarının, Orta Kuzey Kafkasyanın yerli halkını kendi içlerinde asimile eden ve onlarla kaynaşan İran dilli bir Orta Asya kavmi olan ALANLAR olduğudur.

Bizanslı yazarlar Asetinleri Alanlar diye isimlendirirdi. Gürcüler eski çağlardan beri Asetinleri OVSLAR veya OSLAR diye adlandırıyorlardı. Ruslar da bu halk ile temaslarından itibaren onları ASETİNLER diye adlandırmaya başladılar. Asetinler ise kendilerini doğuda İR veya İRON, batıda DİGOR, ortada TUAL, güneyde KUDAR veya DVAL diye adlandırmaktadırlar.

14. yy. a kadar Alan - Asetin halkı Kuzey Kafkasyada bugünkünden çok daha geniş topraklarda yerleşik idiler, batıda Elbrus Dağına, kuzeyde Yukarı Kuban'a, doğuda bugünkü Grozni'ye kadar. 14. yyda bu halkın bir bölümü Tatar - Moğollar tarafından yok edildi, kalalar güney doğuya geriletildi. Asetinlerin atalarının Elbruz yöresinde ve Yukarı Kubanda yaşamış olduklarının kanıtları, çok sayıdaki tarihi belgenin yanı sıra, bugün Kuzey Osetya sınırları dışında yer alan bu bölgelerdeki çok sayıda coğrafya elemanının (dağ, ırmak, orman vb.) Asetince isimler taşıyor olmasıdır.

Kuzey Kafkasya Asetinleri Moğol istilası sonucu düzlükten dağlara çekildiler ve Kafkas sıradağlarının orta kesiindeki ulaşılması ve zaptedilmesi çok güç boğazlara yerleştiler. Bu boğazlarda + ana Asetin toplumu oluştu. Bu 4 toplum yerleştikleri boğazlarla aynı adla anılır oldular. Bu 4 toplum batıdan doğuya doğru DİGOR, ALAGİR, KURTATİN ve TAGAUR toplumlarıdır.

Bu kendine has ataerkil - feodal toplulukların herbiri de kendi içlerinde daha küük alt topluluklara bölünmüştür. Örneğin Digor Boğazı halkı kendi içinde kısman bağımsız olan Tapandigor, Donifars, Uallagkom ve Stirdor adlı 4 topluma bölünmüştü. Diğer boğazların toplumları da benzeri oluşumlar gösteriyordu.

Asetin Dili, Hint-Avrupa Dil ailesinin, İran dilleri grubuna girmektedir. Asetinler bugün 2 lehçe ile konuşmaktadırlar; İron lehçesi ve Digor lehçesi. Kuzey Osetya Asetinlerinin Çoğunluğu İron lehçesi ile konuşmaktadırlar (Alagir, Kurtatin ve Tagaur toplumları ve düzlükteki Asetinlerin büyük bölümü). Digor lehçesi ile de Digor boğazındaki Asetinler ve düzlükteki asetinlerin batı kısmındakiler (Digor ve İraf bölgeleri halkı), ayrıca Mozdok Bölgesindeki Asetinlerin bir kısmı ile Kabardin-Balkar Cumhuriyetinde yaşayan Asetinlerin bir kısmı konuşmaktadır.

Digor lehçesi, İron lehçesine kıyasla daha eski biçimlidir ve İskit diline daha yakındır, İron lehçesi ise daha yenidir ve Alan diline daha yakındır. Bugünkü Asetin ulusal dili gelişmesine temel olarak İron lehçesini almıştır. İron lehçesi bügünkü Asetin edebiyat dilidir. Kuzey Osetya Asetinlerinin 3/4 ü İron lehçesi ile konuşmaktadır.


(Kaynak:  Osetya ve Asetinler, Yılmaz Konak, 2007  ISBN: 978-975-01581-0-0 )


Yorum yapın

Cerkesya.Org

Cerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.