Makale

Kafkasya Dağlıları Halk Partisi Periyodikleri 1

18 Kasım 1926'da Polonya'da kurulan Kafkasya Dağlıları Halk Partisi (Narodnaya Partiya Gortsev Kavkaza)(1) II. Dünya Savaşı'na dek faaliyetlerini sürdüren ilginç bir yapıdır. Genelde 1920-1921 döneminde ülkelerinden kopan Kuzey Kafkasyalı mültecilerin yer aldıkları bu organizasyon, "Sovyet Rusya mahkumu milletler bloğu" olarak tanımlanan Promethe hareketinin(2) aktörleri arasında yer almıştı. Kurucuları ve yöneticileri arasında Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti'nin bakan seviyesindeki isimlerinin bulunmadığı Kafkasya Dağlıları Halk Partisi – KDHP; en büyük politik ve maddi desteği, Rusya'yı "rejimi ne olursa olsun tarihi düşman" olarak gören Polonya önderi Jozef Klemensk Pilsudski’den (1867-1935) alıyordu(3).

Bir Gürcü mülteci olan Vano Kavtaradze’nin “sürgünde yıldızı parlayan politik bir örgüt”(4) halinde tanımladığı Kafkasya Dağlıları Halk Partisi, tüm yaşamı boyunca etkili bir propoganda ve yayın çalışmasını koordine etmişti. Genelde Kuzey Kafkasya'nın orta sınıflarından gelen iyi eğitimli, bir kaç yabancı dile hakim, politik bilinçleri gelişkin mensuplarıyla Kafkasya Dağlıları Halk Partisi, birbirini takip eden üç temel yayın organı çıkarmıştır: Volnıye Gortsı (1927-1928), Gortsı Kavkaza-Kafkasya Dağlıları (1928-1934) ve Severnıy Kavkaz-Şimali Kafkasya (1934-1939). KDHP bunların yanısıra, Aralık 1934'ten itibaren, konjonktürel sebeplerle farklı isimlere sahip bir dizi süreli yayını da devreye sokmuştur. Kuruluşu takip eden günlerde, KDHP yöneticileri, mülteci faaliyetlerinin bütününde ağırlığı her zaman hissedilen finansman açmazının nisbeten aşılmış olmasıyla, süreli bir yayının neşredilmesine ağırlık verebilmişlerdi. İlk yayın organı, “Hür Dağlılar" anlamına gelen Volnıye Gortsı, yaklaşık sekiz yıl önce, Denikin'in 1919 baharında Kuzey Kafkasya'ya yönelik saldırısından kaçarak Tiflis'e sığınan sosyal demokratların Eylül 1919'da çıkarmaya başladıkları haftalık gazetenin "devamı" olduğu da vurgulanıyordu(5). KDHP merkezi Varşova bulunmasına rağmen, yerinde bir kararla Volnıye Gortsı'nin Prag'da hazırlanıp basılması uygun görülmüştü. Zaten 1926-1928 devresinde hareketinin en güçlü olduğu yer de, parti üyelerinin bir çoğunun Soyuz Gortsev Kavkaza’dan (Kafkasya Dağlıları Birliği)(6) devşirilmesi; yanısıra, yayın konusunda hayli deneyimli Ahmet Tsalıkkatı(7) gibi ağırlığı tartışılmaz bir ismin varlığı dolayısıyla Çekoslovakya idi.

Takibeden göçmen yayınları için "yol gösterici" özelliğe sahip bulunduğu belirtilen ve sol üst köşedeki ibareye göre, "düzensiz aralıklarla" çıkan derginin(8) redaktörlüğü, halen kapsamlı bir biyografisi çıkarılamayan, ancak taşıdığı soyadı dolayısıyla tanınmış bir Oset ailesine mensup olduğu anlaşılan bir gence, Aytek Kundukh'a bırakılmıştı. “Geçici bir konaklama" zaruretiyle anavatan Kuzey Kafkasya'dan uzaklarda, “dost ve konuksever Çekoslovakya’da” neşredildiği belirtilen Volnıye Gortsı'nın ilk sayısı, merkezi “Prague, Vršovice, Tyršova ulice čislo 9” adresi gösterilerek 26 Mart 1927'de çıktı(9). İlk iki sayfasında KDHP'nin programına ilişkin hususların yer aldığı 23 Mart 1927 tarihli Rusça bildiri, başyazı halinde kaleme alınmıştı. Burada, KDHP’nin Kuzey Kafkasya için, “milli devlet” opsiyonunu benimseyerek, 1917 Andi Kurultayı’nda alınan kararlarla çelişmeyen “Bağımsız Kuzey Kafkasya Federatif Cumhuriyeti”nin yeniden kuruluşunu temel hedef ilan ettiği izleniyordu. Kafkasya Dağlıları Halk Partisi, aynı metinde ırk, cinsiyet ve inanç ayırımı yapılmaksızın herkese genel seçim hakkının tanınacağını, tüm özgürlüklerin temin edileceğini açıklarken, ekonomik alanda kimi liberal motiflere yer veriyordu. Devletçi yaklaşımın "yeraltı zenginliklerinin millileştirileceği" ifadesiyle sınırlı olduğu açıklamada, tüm toprakların halka devredileceği, doğal zenginliklerin işlenmesinde özel sermaye ve girişime kolaylık tanınacağı, ülkenin iktisadi gelişme sürecinde ticari ve endüstriyel faaliyetlere öncelik verileceği de deklere edilmişti(10).

Yayımlandığı sürece, kendisini hayli dar alana hapseden Rus dilini kullanan, ikinci sayısı 3 Mayıs 1927, üçüncü sayısı 28 Haziran 1927, altıncı sayısı ise 19 Ocak 1928 tarihinde yayımlanan(11) Volnıye Gortsı'nın yazı yükü Ahmet Tsalıkkatı'nın üzerine kalmış; bu deneyimli isim güç koşullara rağmen heyecanını kaybetmemiş, “Ahmet”, “A.Ts.”, ”Kurtatag” gibi muhtelif imzalarla okuyucu karşısına çıkmıştı. KDHP’nin bu ilk dergisi, büyük ihtimalle, 19 Ocak 1928 tarihli altıncı sayısı ile hayatını tamamlayacaktır.

KDHP’nin, Ocak 1928 - Kasım 1928 arasındaki dönemindeki serüvenine ilişkin bilgilerimizi hayli sınırlayan unsurların başında, kuşkusuz ki, süreli yayınlarda ortaya çıkan kopukluk devresi gelmektedir. Volnıye Gortsı'nın kapatıldığı tarihten sonraki bir yıla yakın devrede, organizasyonun çalışmaları ile ilgili malumatımız yok denecek düzeydedir. Ancak, muhtemelen ciddi bir hazırlık devresini takiben KDHP, Kasım 1928’de sesini kitlelere duyurmaya devam edecektir. Kuzey Kafkasya emigrasyonunun düşünsel beslenme kaynakları arasında belki de en dikkate değer şahsiyet durumundaki Ahmet Tsalıkkatı'nın 2 Eylül 1928'de ölümünü takiben devreye sokulan yeşil zemin üzerinde siyah puntolu Gortsı Kavkaza adlı derginin basıldığı yer Paris'ti. Kullanılan merkez ise, aynı zamanda Gürcü mülteci M. Georges Gwazawa yönetiminde çıkan Prométhée dergisinin bulunduğu “3, Rue du Sabot” adresi idi.

Kafkasya Dağlıları Halk Partisi, "5 frank" fiyatla piyasaya verilen Gortsı Kavkaza'nın redaksiyonunu Elmurza Bekoviç Çerkaski'ye bırakmıştı. Bugün gerek Kuzey Kafkasya, gerekse diaspora yazınında adı hemen hemen hiç zikredilmeyen Çerkaski, Çekoslovak hükümetinden sağlanan burslarla yüksek öğrenimini tamamlayan mülteci öğrencilerden biriydi(12). Prag Kraliyet Üniversitesi Tabii Bilimler Fakültesi’nde okuduğu yıllarda Prag'da faaliyet gösteren Soyuz Gortsev Kavkaza (Kafkasya Dağlıları Birliği) bünyesinde çalışıp, yöneticileri arasında yer alan Çerkaski(13), 1924-1925 döneminde bu teşekkülün organı olan Kavkazski Gorets'te (Prag) bazı çeviri ve yazılarını yayımlamıştı (14). Eğitimini tamamladıktan kısa süre sonra Paris'e yerleşen Çerkaski, mülteciler arasındaki güçlü polemikçilerden biri olarak dikkat çekiyordu. Gortsı Kavkaza'nın idaresini, büyük ihtimalle sağlık sorunları dolayısıyla, 1929 Eylül-Ekim aylarına ait 8-9. birleşik sayıdan sonra bırakan Elmurza Bekoviç Çerkaski 1934 yılında, hayli genç bir yaşta vefat edecektir.

Çerkaski sonrası kolektif yönetimle yayımlanmaya başlanan Gortsı Kavkaza, Aralık 1931'e ait 26. sayıdan itibaren, Çekoslovakya'dan Paris'e gelerek yayım faaliyetine katılan Barasbi Baytugan'ın (1899-1986) yönetimine verilmiştir. Sözkonusu sayıda, yazışmaların Baytugan’ın Varşova kullandığı “Morszyńska 39, Sadyba Warszawa-Czerniakŏv, Pologne" adresiyle yapılması duyurulmuş(15), Paris'teki merkez ise, yine Prométhée dergisiyle eşzamanlı olarak 27. sayıdan itibaren “4, Villa Malakof, Paris (16),” adresine nakledilmişti. Muhtemelen aynı dönemde basım yeri, Polonya'ya aktarılmıştır. KDHP'nin ikinci periyodiği Gortsı Kavkaza da yaklaşık beş yıl boyunca yayım dili olarak, öncülü Volnıye Gortsı gibi Rusça yayımlandı. Ancak 1933 Şubatındaki formatının da değiştiği 35-36. birleşik sayısında süpriz bir şekilde yayın diline Türkçeyi de ilave etti. Bu politikanın gerekçesi aynı sayıda yer alan bir yazıyla duyuruldu. KDHP, Gortsı Kavkaza'nın Türkçe-Rusça olarak neşrini “tekamül yolunda atılan adımlardan biri” olarak değerlendirerek okuyucu kitlesini genişletme arzusunu dile getiriyordu. Başyazıya göre, bu uygulamayla “Müslüman Şark’ın büyük bir ümitle baktığı bir memleket olarak yeniden doğan Türkiye’nin Kafkasya davasına eski sempatisini ihya etmek, an’ane haline gelmiş münasebeti takviye etmek” ve yanısıra “bütün Şark boyunca ikinci vatan diye yerleşen yüzbinlerce ırkdaşa” hitap edebilmek mümkün olacaktı(16). Anlaşılan, parti, iç ve dış faktörlerin etkisiyle mülteci çalışmalarına mesafeli duran, bu duruşuyla da onların beklentilerine cevap vermekten uzak Türkiye'ye bir zeytin dalı uzatmaya çabalıyordu. Böylelikle KDHP yayınları Şubat 1933'ten itibaren başladığı Türkçe-Rusça yayınını Nisan 1934'deki 50. ve son sayısına sürdürmüştür.

Gortsı Kavkaza'nın ilk Türkçe-Rusça sayısı, iki deniz arasında (Karadeniz-Hazar) yükselen dağlar, petrol kuyuları, Çeçen gözetleme kuleleri ("baw"lar), sahillerde seyreden gemiler ve yerleşim alanlarını temsil eden kapak resmiyle çıkmıştı. Ancak aynı sayıda, 1933 Mayısına kadar "mecmua müdürü"ne gönderilecek projelerden "kazanana 200 frank mükafat verileceği" açıklanan bir "kapak müsabakası"nın ilanına da yer verilmişti. Derginin abone bedeli "Avrupa'nın her memleketinde" 6 aylığı 0,5 dolar, yıllığı 1 dolar; "Yakın ve Uzak Şarkta, Afrika ve Amerika’da" ise 6 aylığı 1 dolar, yıllığı 1,5 dolar olarak belirlenmişti.

KDHP'nin üçüncü yayın organı, Gortsı Kavkaza'nın yayınını durdurduğu 1934 Nisanını takip eden Mayıs 1934'te çıktı. II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesine dek Varşova'da basılarak yayınını sürdüren bu dergi Severnıy Kavkaz (Şimali Kafkasya) adını taşıyordu. Yönetim yine Barasbi Baytugan'daydı. Künyedeki kayıt, Baytugan'ın “Odynca 35 Varşova” bulunduğunu, merkezinin de Paris'te “1, Square Leon Gulliot, (15)” olduğunu gösteriyordu. KDHP bu defa abone bedellerini arttırmış ve dergi "Avrupa'nın her memleketinde" 6 aylığı 0,75, yıllığı 1,5 dolar; "Yakın ve Uzak Şarkta, Afrika ve Amerika’da" da 6 aylığı 1 dolar, yıllığı 2 dolardan satışa verilmişti. Derginin tek sayısı Fransız parası cinsinden ise 3 frank tutarındaydı. Severnıy Kavkaz'ın kapağında, Şubat 1933'e ait Gortsı Kavkaza'da dönemde duyurusu yapılan yarışmada birincilik alan grafiker ressam Stanislas Ostroy-Hrotovski ve Mahail Bılın’a ait, orijinali tahta üzerine yapılmış bir gravür bulunuyordu. Geleneksel Kafkas kıyafeti içinde siyah bir bayrakla dağların eteklerinde yol alan yedi atlı, Kuzey Kafkasya'nın XIX. yüzyıldaki direnişçilerini anımsatmaktaydı.

Yayın çizgisinde herhangi bir farklılık yapılmayan Severnıy Kavkaz, bir çok mülteci dergisi gibi, Türkiye'de tek parti döneminin yasakçı zihniyetine çok çabuk takılıverdi. Henüz ilk yayın dönemini tamamlamadan, 6 Kasım 1934'te "Türk-Sovyet ilişkileri aleyhine yayın yapmak"la itham edilerek Türkiye'ye sokulması yasaklandı. Mete Tunçay'ın "Türkiye'de Sol Akımlar - II (1925-1936)" kitabında da zikredilen kararda yer alan ifadeler(17), Türk yetkililerin aslında doğruluktan uzak bilgilere sahip olduğunu da gösteriyordu. İlgili Bakanlar Kurulu kararı Severnıy Kavkaz'ı "Paris'te yarısı Türkçe, yarısı Fransızca yayımlanan" bir yayın olarak tanımlıyordu. Oysa dergi, merkezi Fransa gözükmesine rağmen Paris'te değil, Varşova'da basılıyordu. Üstelik yayın dili de kararda yer aldığı gibi, "yarısı Türkçe, yarısı Fransızca" değil, "Türkçe ve Rusça" idi. Dergi çıktığı sürece sadece iki metin Fransızca olarak yayınlanmıştı ki, bunlar, 14 Temmuz 1934'te Brüksel'de Azerbaycan, Gürcistan ve Kuzey Kafkasya Milli Merkezlerince imzalanan "Kafkasya Konfederasyon Anlaşması"na ilişkin metinlerdir(18).

Bu yasaklama karşısında KDHP merkezi Severnıy Kavkaz'ın yayınını durdurmadı. Ancak basit bir yöntem uygulayarak okuyucuya ulaşmaya devam etti. İlk sayısı Aralık 1934’te çıkan ve sorumlu müdürlüğünü Canbek Havjoko'nun (Ahmet Canbek) yaptığı Put Svboda (Hürriyet Yolu) adlı dergiyle yasak duvarını aşmayı başardı. Ancak yasaklama kararı öylesine sinir bozucuydu ki, 1935 sonlarında Severnıy Kavkaz'a Ankara'dan postalandığı kaydedilen ve "Yeni Muhacir" imzalı enterasan bir yazıya yer verildi. Türkiye'nin ilk kez sert şekilde hedef alındığı yazıda, hem Türk hükümetinin "ulus-devlet" yaratma çabaları eleştiriliyor, hem de mevcut statükonun uzun süreli olamayacağı vurgulanarak köprüleri atmaktan imtina ediliyordu:

"Yakın Doğudaki mevcut sessizliğin kalıcı olduğuna zannederiz ki, kimse inanamaz ve kimse Rusya'nın emperyalist iştahının telkin ettiği güneye doğru yayılmaktan vazgeçtiğini iddia edemez (..) Er ya da geç Rus emperyalizmi ile yüzyüze gelecek herhangi bir Yakın Doğu devletinin, bu ortam içinde, Rusya ve Yakın Doğu arasında bağımsız Kafkasya devletinden ibaret bir yapı yaratmaya çalışan Kafkasya vatanseverlerine mani olmasına imkan yoktur. Bu ülkelerin, Kafkasyalı vatandaşlarını asimile edip, milli şuurlarından mahrum bırakmasında da bir anlam yoktur. Tam tersine, Yakın Doğu devletleri, Kafkasyalı vatandaşlarını kendileri Kafkasya vatanseverliği ile yetiştirmelidirler. Bu da, sadece Kafkasya kurtuluş hareketine objektif yardım için değil; aynı zamanda bulundukları memleketlerin medeni etkileriyle yetişecek yurttaşlarımızın anavatanlarına döndüklerinde, Kafkasya ile güney komşuları arasında kültürel yakınlık ve siyasi birlik oluşturabilmelerinde de gereklidir. Mesela Türkiye, Çerkes vatandaşlarını Türkleştirmek için emek sarfedeceğine, onları yeniden Kafkasya'da görürse çok yarar sağlamış olur. Muhacirlerimizin Kafkasya’ya dönüşü, yalnız Kafkasya’nın direnç yeteneğini arttırmakla kalmayacak, aynı zamanda geçmişten beri bizi Türkiye’ye bağlayan manevi bağları da destekleyecektir. Muhacirlerimizin bulunduğu Suriye ve başka ülkeler hakkında da aynı şeyleri söyleyebiliriz”(19).

Ne var ki, Sovyetler Birliği ile dostane ilişkilerini sürdürmekte kararlı Türkiye'nin politikasında bir esneme olmaması üzerine, KDHP hiçbirisi uzun bir yaşama sahip olmayan bir dizi dergiyi peşisıra yayına soktu. 1936 yılı içinde tam dört farklı isim taşıyan dergi çıkarıldı: Şubat 1936’da Canbek Havjoko'nun yönetiminde Borba (Savaş), Mayıs 1936’da Canbek Havjoko'nun sorumluluğunda Znamya Naroda (Millet Bayrağı), 1936 Haziranında yine Canbek Havjoko'nun idaresinde Naşa Tsel (Bizim Dilek) ve Ali Mirza'nın (?) redaktörlüğünde Ağustos-Eylül 1936’daki birleşik sayısıyla Buduşçeye (Gelecek). 1937 boyunca bu seriye dört dergi daha ilave oldu. Natsionalnaya Mısl (Milli Fikir) (Şubat 1937, sorumlu müdür: Canbek Havjoko), Vperyod (İleri) (Mayıs 1937, sorumlu müdür: Ali Mirza), Naş Kray (Ülkemiz) (Ekim-Kasım 1937'deki 1-2. birleşik sayı, sorumlu müdür: Kurguko Cad) ve Golos Rodini (Vatan Sesi) (1937?, sorumlu müdür: Barasbi Baytugan). Daha sonra KDHP merkezi, 1938 yazında, Mayıs-Haziran aylarına ait 1-2. birleşik sayısıyla Prizıv (Çağırış) adlı mecmuayı Balo Bilatti'nin yönetiminde çıkardı. Bunu Kasım-Aralık 1938 dönemine ilişkin 1-2. birleşik sayısıyla Sem Zvezd (Yedi Yıldız) isimli neşriyat takip etti. Yumuşak bir ifadeyle, varlıklarını tek parti dönemi Türkiyesine borçlu olan bu dergilerin hiç birinde "idarehane adresi" bulunmamakta, künyede sadece "müdürün adresi" yer almaktaydı(20).

KDHP'nin süreli yayınlarında, anlaşılabilecek bazı sebeplerle, yazarların hemen hepsi farklı isimler de kullanmışlardır. Bu, hem psikolojik mücadelenin bir uzantısı olarak güçlü görünebilme isteğini yansıtmakta, hem de kimi şahsiyetlerin bulundukları politik ortamlarda deşifre olmama arzusundan kaynaklanmaktadır. Şu var ki, periyodikler takip edildiğinde, 25-30 kişiden ibaret bir yazar gurubunun varlığı sözkonusudur. Her ne kadar “Azamat”, “Hacı Murat”, “Kuma”, “Arslan”, “Doğuj”, “Cavan”, “Totraz”, “Janhot” ve “Yeni Muhacir” gibi takma isimlerin ardındakileri bilememekteysek de, gerçek adlarını ve kullandıkları mahlasları tesbit edebildiğimiz yazı sahipleri, başta Ahmet Tsalıkkatı olmak üzere, Elmurza Bekoviç Çerkaski, Said Şamil, Barasbi Baytugan, Tausultan Şakman, Ahmet Canbek, Dzanbolat Dzantı, Cemaleddin Kanukati, Gazihan Bessolt, Bahaeddin Hurş, Balo Bilatti, Adil Bek Kulatti, Mirza Bek Kulatti, Mogamed Çukua, Kosta Zangi, Aytek Kundukh, İbrahim Çulik, Ahmet Ali Şurdum, Zübeydet Şhaplı, Blenav Batoko Harun, Tevfik Çiper, Kazım Gazi, Mikail Halil, Yusuf Umaş gibi şahsiyetlerdir (21).

Sınırlı bilgilerimiz, KDHP neşriyatının hangi özel koşullar içinde organize edildiğini de kapsamaktadır. Parti ve yayın çalışmalarında yer alan hiç bir isim, arzuladığımız arkaplanı sunmamıştır. Çok kısmi bir bilgi, II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi üzerine 1940 yılında Türkiye'ye yerleşen bir Çerkes mülteci olan Ahmet Canbek (1903-1978) tarafından yüzeysel biçimde aktarılmış ve muazzam denilebilecek hacimdeki süreli yayınların topu topu "4-5 kişilik bir grup tarafından" organize edildiği kaydedilmiştir(22). Büyük ölçüde Aytek Kundukh, Barasbi Baytugan, Ahmet Canbek, Balo Bilatti, Magomed (Mehmed) Çukua'dan müteşekkil olduğu anlaşılan bu dar kadrodan hiç birisi bugün hayatta değildir. İşin garip yanı, sözkonusu kişilerin özel yaşamlarına ilişkin detaylı bilgilerden de uzak oluşumuzdur.

Bahsi geçenlerden Canbek ve Baytugan'la ilgili biyografik malzeme, diğerlerine göre daha kapsamlıdır. Canbek 1920 yılında, çok genç bir yaşta ülkesinden ayrılarak 1922'de gittiği Bulgaristan'da liseyi bitirmiş (1925), daha sonra birbuçuk yıla yakın süre Çekoslovakya'da kalmış, KDHP'nin kuruluşunu takiben Polonya'ya geçerek hükümetin verdiği burslardan faydalanarak Varşova Ticaret Akademisi'nden mezun olmuştur. Kendi ifadesine göre, yayıncılık serüveninde Varşova Şark Enstitüsü (Instytutu Wschodniego w Warszawie) kütüphanesinde çalışmaktaydı(23). Yaşamı boyunca Kuzey Kafkasya mültecilerinin sergiledikleri politik çalışmaların içinde bulunan Oset kökenli Barasbi Baytugan ise, General Wrangel kuvvetleriyle 1920 Kasım'ında İstanbul'a gelmiş, 1922'de yerleştiği Brno'da Çekoslovak hükümetinin verdiği bursla yüksek öğrenimini tamamlayarak ziraat mühendisi olmuştu. Sık sık rakip grup tarafından hedef alınıp yıpratılmaya çalışıldıysa da hiç yılmayarak II. Dünya Savaşı'nın başlamasına dek Paris ve Varşova'da ikamet etmiş, KDHP periyodiklerinin sorumluluğunu yüklenmişti(24).

(1)Barasbi Baytugan - “Znamenatelnaya data”, Gortsı Kavkaza, Paris,1931,No:26, s:4.
(2)Harekete sovyet hegamonyası altında bulunan oniki bölgenin mülteci teşkilatları dahildi. Bunlar Azerbaycan, Don, Gürcistan, İdil, Ural, İngirya, Karelya, Komi, Kırım, Kuban, Kuzey Kafkasya, Türkistan ve Ukrayna örgütleriydi. Hiç bir mülteci Rus örgütü ve bunların yanısıra Ermeni göçmenler Promethe Birliği'ne katılmamıştı. Promethe hareketi konusunda, kimi küçük hataları içermekle birlikte, çok kıymetli bir çalışma için bkz: Etienne Copeaux - "Prometeci' Hareket", (Unutkan Tarih, (Haz: Semih Vaner), Metis Yay., İstanbul, 1997 içinde) s:17-52.
(3)KDHP ile ilgili tarafımızca gerçekleştirilen bir çalışma için bkz: M.Aydın Turan - "'Promethe Hareketi'nde Kuzey Kafkasya Mültecileri: Kafkasya Dağlıları Halk Partisi (1926-1940)", Tarih ve Toplum, İstanbul,1997, No:161,s:49-57 ve No:162, s:39-47.
(4)Vano Kavtaradze - “Kafkasya Konfederasyon Yolunda”, (çev:Musa Ramazan), Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, İstanbul, 1991, No:83-84, s:44.
(5)Kuzey Kafkasyalı sosyal demokratların sesi olarak Tiflis'te Ahmet Tsalıkkatı yönetiminde, muhtemelen 1919 Eylül'ünde "haftalık" yayınlanmaya başlayan ve bazı çevrelerin sert tenkitlerine de maruz kalan Volnıye Gortsı'nın, Gürcü hükümetinin sağladığı maddi olanaklarla neşredildiği ifade edilmiştir. Yazarları arasında Ahmet Tsalıkkatı, Haydar Bammat gibi Kuzey Kafkasyalıların yanısıra, Tiflis'e sığınan sabık Türkistan Milli Hükümeti Başkanı ve Dışişleri Bakanı Mustafa Çokay'ın da isimleri zikredilmektedir. Gazete 1921 yılının ilk haftalarına dek çıkmış olmalıdır. (Azeri - "Azerbaycan-Şimali Kafkasya Dostluğunun Kaydını Çekenlere", Kurtuluş, Berlin, 1935, No:10, s:284; Mustafa Butbay - Kafkasya Hatıraları, (çev: Ahmet Cevdet Canbulat), TTK Yay., Ankara, 1990, s: 85; Y.T. (Tahir Çağatay) - Türkistan Milli Hareketi ve Mustafa Çokay, İstanbul, 1950, s:33; Zoya Salagayeva - "Ahmet Tsalikov (Tsalıkkatı)", Naşh Dagestan, Mahaçkale, 1993, No:165-166, s:35).
(6)Bu örgüte ilişkin bkz: M.Aydın Turan - "Kuzey Kafkasya Mültecilerinin Batıdaki Çalışmalarından Bir Kesit: Kafkasya Dağlıları Birliği (Soyuz Gortsev Kavkaza)", Toplumsal Tarih, İstanbul, 1997, No:40, s:44-52.
(7)Yaşamına ilişkin olarak bkz: M.Aydın Turan - "Kuzey Kafkasya ve Rusya Müslümanlarının Öncü Aydınlarından Ahmet Tsalıkkatı", Tarih ve Toplum, İstanbul, 1996, No:153, s:48-57.
(8)"Severnıy Kavkaz"da "Volnıye Gortsı"nin "öncü" rolü vurgulanır. ("Çekoslavakya'da Kafkasya Hakkında", Severnıy Kavkaz, 1935, No:15, s:7).
(9)Volnıye Gortsı, 1927, No:1, s:1.
(10)Volnıye Gortsı, 1927, No:1, s:1-2.
(11)Aradaki dördüncü ve beşinci sayıları göremediğimizden tarihlerini kaydedememekteyiz.
(12)"Gortsı Kavkaza studentı uçaşçiyesya v Çehoslovakii", Kavkazski Gorets, 1924, No:1, s:71-72.
(13)KDB’nin 29 Nisan 1924 günü yapılan olağan genel kurulunda ve 8 Ağustos 1924 günü yapılan olağanüstü genel kurulunda Çerkaski “üye” sıfatıyla yönetim kurulunda yer almıştır ("Gortsı Kavkaza v Çehoslovakii", Kavkazski Gorets, 1924, No:1, s: 70 ve "Hronika soyuza", Kavkazski Gorets, 1925, No:2-3, s:135).
(14)Elmurza Bekoviç Çerkaski - "Polyeznıye rasteniya Kavkaza - I", Kavkazski Gorets, 1924, No:1, s:61-64; Elmurz(a Bekoviç Çerkaski) - "Oktrıtoe pismo N. A. Bigaevu", Kavkazski Gorets, 1925, No:2-3, s: 86-91 ve Elmurza Bekoviç Çerkaski - "Polyeznıye rasteniya Kavkaza- II", Kavkazski Gorets, 1925, No:2-3, s:128-131.
(15)Baytugan “Rakowiecka 35 m. 16” adresini de kullanmıştır.
(16)Gortsı Kavkaza, 1933, No:35-36, s:1-2.
(17)Mete Tunçay - Türkiye'de Sol Akımlar - II (1925-1936), BDS Yay., İstanbul, 1992, s:106-107.
(18)Bkz: "Pacte de la Confédération du Caucase" ve "Appel du Comité d'indépendance du Caucase ā tours les patriotes caucasiens" başlıklı metinler için bkz: Severnıy Kavkaz, 1934, No:3, s: 2-3. Aynı metinlerin İngilizcesi (s: 3-5), Almancası (s:5-7), Türkçesi (s:7-9) ve Rusçası da (s: 9-10) yayınlanmıştır.
(19)Yeni Muhacir - “Eski-Şimali Kafkasyalı Muhacirlerin Ortak Kafkasya Kurtuluş Hareketinde Rolü”, Severnıy Kavkaz,1935, No:20, s:3.
(20)Örneğin Canbek Havjoko (Ahmet Canbek) “ Czervonego Krzyża 9 m. 5 Warszawa (1) Pologne”, Ali Mirza “Sluzewska 3 m. 15 Warszawa (1) Pologne” ve “Al. Niepodleglośki 26 m. 6a, Warszawa (12) Pologne” adreslerini kullanmaktaydı.
(21)Ahmet Tsalıkkatı (“Ahmet”, “A.Ts.”,”Kurtatag”), Elmurza Bekoviç Çerkaski (“Elmurz”), Said Şamil (“S.”, “S.B.”), Barasbi Baytugan (“Baris-biy”), Tausultan Şakman (“Şakman”), Ahmet Canbek (“Canbek Havjoko”, “Havjoko”, “Adige”, “C.H.”), Cemaleddin Kanukati (“Cemal-eddin”), Gazihan Bessolt (“Gazi-han”), Bahaeddin Hurş (“Bahaeddin”, “Emir Hasan”, “Hurş”), Balo Bilatti (“Narton”), Adil Bek Kulatti (“Adil”, “A.K”), Mirza Bek Kulatti (“Murza Bek”), Mogamed Çukua (“M.Ç.”, “Ç.”), Kosta Zangi (“Kosta”), Aytek Kundukh (“Seyyah”), Ahmet Ali Şurdum (“Şurdumyiko Ali”), Yusuf Umaş ("Yusuf-Bek") gibi mahlaslar kullanmışlardır.
(22)Bkz: “Ahmet Canbek’le Bir Sohbet”, (Röp:İlhan Öztürk), Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, İstanbul, 1977, No:43, s:16.
(23)Biyografisi için bkz: Sefer E. Berzeg - Kafkas Diasporasında Edebiyatçılar ve Yazarlar Sözlüğü, Samsun, 1995, s:87-88; Tarık Cemal Kutlu - “Ahmet Canbek’i Yitirdik”, Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, İstanbul, 1978, No:49, s:25.
(24)Musa Ramazan - "Barasbi Baytugan", Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, İstanbul, 1986, No:62, s: 44-45.


M. Aydın Turan - Kafkasya Dağlıları Halk Partisi Periyodikleri - I


Yorum yapın

Cerkesya.Org

Cerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.