Makale

Kafkasya Dağlıları Halk Partisi Periyodikleri 2

Çağdaşlarından hayli farklı bir profil çizen Oset mülteci Balo Bilatti, arkadaşlarının bir çoğu gibi mühendislik formasyonu almasına rağmen, KDHP hareketinin kuramsal zeminiyle meşgul oldu. Varşova'da Promete Külübü'nün sekreterliğini de yapan Bilatti'nin asıl ilgi alanı, birbirinden farklı süreçleri içeren "devlet kurma" ve "toplum kurma" sorunuydu. "Milli Hareketlerin İdeolojik Esasları"(25), "Federatif Devletin Esasları"(26) "Millet ve Dil"(27), ve "Milli Merkeziyetçilik"(28) gibi yazıları, onu 1930'lu yıllarda felsefi ve politik arkaplanı en güçlü mülteci konumuna taşıdı. Bilatti bir anlamda, Ahmet Tsalıkkatı'nın ölümünden sonra, onun boşluğunu doldurmaya çabalayan isimdi.

1926-1928 yıllarında Volnıye Gortsı'nın redaktörlüğünü yapan Aytek Kundukh ise, Kuzey Kafkasya ile bağlantıyı sağlamak üzere gönderildiği İran'dan(29) yayın çalışmalarına iştirak ediyordu(30). Benzer şekilde, bazı parti mensupları ve sempatizanları, Polonya dışından Varşova'daki yayınları besliyordu. Tausultan Şakman, İbrahim Çulik, Dzanbolat Dzantı, Zübeydet Şhaplı Paris'ten; iki Oset kardeş, Adil Bek Kulatti ve Mirza Bek Kulatti Brno'dan (Çekoslovakya) yazı ve haber gönderiyordu. Bunlar arasında bulunan bir hanım, Zübeydet Şhaplı XIX. yüzyıl Kuzey Kafkasya direnişinin efsanevi ismi İmam Şamil'in torunlarından biriydi. 1930'lu yılların başında öğrenim üzere gittiği Fransa'da, hem Cumhuriyet gazetesinin Paris muhabirliğini yapmış (1933-1936), hem de Gortsı Kavkaza'ya öyküler göndermişti. Yerel aydınlar vasıtasıyla temasa geçilen Yakındoğu coğrafyasındaki Suriye, KDHP için mühim bir merkezdi ve buradan da bazı materyaller sağlanıyordu. Mirzemkue İzzeddin gibi kimliğini bilmediğimiz bir ismin yanısıra, burada yerleşik bir eğitimci olan Blenav Batoko Harun'un da Varşova ile bağlantısı vardı. Severnıy Kavkaz redaksiyonunun bir yazıya düştüğü şerh, "B.H." imzasının Blenav Batoko Harun'a ait olduğunu çağrıştırmaktadır(31).

En kalabalık Kuzey Kafkasya kolonisinin bulunduğu Türkiye'den yazı gönderenler arasında, emekli bir asker olan Ahmet Ali Şudum "Şurdumyıko Ali" imzasını da kullandığı yazılarında ateşli bir milliyetçi intibaını vermektedir. "Abat" müstear adıyla, güçlü bir tahlil olarak bir çok tartışma zemini açan "Şimali Kafkasyalıların Esareti" başlıklı makalenin(32) sahibi eski muhacerete mensup bir hukukçu, Tevfik Çiper idi. Yazar kadrosunda olmamakla birlikte, çağdaşlarınca "işbirlikçi" konumda değerlendirilen General Mikail Halil'in (1866-1936) bazı mektuplarının yanında, Beyaz Ordu Komutanı General Denikin'in Oçerki Russkoy Smuti adlı kitabındaki açıklamalara karşı kaleme aldığı uzun bir polemik yazı, yakın dönem olaylarına farklı bir pespektif verebilme gücüne sahiptir. Onun, "Kuzey Kafkasya, sonra da Dağıstan Hükümeti eski Başkanı General M. Halilov - şimdiki Türkiye vatandaşı" titriyle imzaladığı mektuba ilave ettiği bu yazı, dergi yönetimince "muhaceretteki en yaşlı dağlılardan birinin ricasını yerine getirerek ve en yakın sayıda o zamanki olayların daha geniş bir değerlendirmesine yer verme arzusuyla" "yorumsuz" yayımlanmıştır(33).

Öte yandan ABD'ne yerleşen bazı şahısların da KDHP ve süreli yayınlarıyla temasta bulundukları anlaşılmaktadır. Sözkonusu mülteciler arasında 1888 doğumlu bir Oset olan Æsson'a (Alexander Aesson) rastlanabilmektedir (34). Orta öğrenimini Rusya'da yapan ve ihtilal sonrasında gittiği Amerika'da makina mühendisi çıkan Æsson'un dil ve halk efsaneleri üzerine kaleme aldığı bir çok makale dergilerde neşredilmiştir. ABD’ndeki emigrasyona ilişkin “I.N.” imzalı haberlerin ise, “Çerkes Süvari Tümeni” subaylarından İslam Natırbof tarafından kaleme alınması kuvvetle muhtemeldir(35).

KDHP neşriyatında, Kuzey Kafkasya mültecilerinin ya da eski muhaceret mensuplarının dışında, hepsi Promethe hareketinde aktivite gösteren Ayaz İshaki (İdil-Ural), M. Emin Resulzade, Mirza Bala (Azerbaycan), Noy Jordania, Akaki Çhenkeli (Gürcistan), Mustafa Çokayoğlu (Türkistan), Roman Smol-Stodski (Ukrayna) gibi siyasilerin yazıları da göze çarpmaktadır. Diğer taraftan Polonyalı politikacılar, akademisyenler ve basın mensuplarıyla ilişkilerini sıcak tutan KDHP bu çevrelerden yararlanıyordu. Aynı zamanda Varşova Şark Enstitüsü Başkanı olan Senatör Stanislav Sedletski, Promethe hareketinin en önemli destekçilerinden biriydi. Aynı şekilde, Enstitü Genel Sekreteri Prof. Olgierd Gurka, Prof. Ponyatovski, Prof. Zayançovski, Prof. Domaşeviç de KDHP'ne yardım eli uzatanlar arasındaydı. Varşova Şark Enstitüsü'nün ciddi bir yayını olan Wschod'un (36) (Şark) sorumlu müdürü V. Bonçovski'nin kimi konferanslarının yanısıra, iktibas edilen yazıları da periyodiklerde yer alıyordu. Yine, emigrasyon dışından bazı gençlerin çalışmaları süreli yayınlarda neşredilmişti. XIX. yüzyıldaki Polonya direnişçilerinin Kuzey Kafkasya mücadelesine sağladıkları katkılara ilişkin ilginç bir yazı yazan Stefaniya Skoçen, Jozef Pilsudski Üniversitesi Tarih Fakültesi öğrencilerinden genç bir hanımdı.

Propogandif mahiyette olmakla birlikte, geniş bir spektruma sahip KDHP periyodiklerinin tümünde, başta Sovyetler Birliği ve hegamonyası altında tuttuğu Kafkasya'daki gelişmeler olmak üzere, dünyadaki aktüel siyasi konulara geniş yer verilmişti. Neşriyatın son sayfalarında izlenebilecek "Vatan Haberleri - Vesti s Rodinı" ya da "Kafkasya Haberleri - Vesti s Kavkaza" başlıklı bölümler doğrudan doğruya Tass Ajansı, Pravda, Molot, Grozninski Raboçi, Severnogo Kavkasskom Bolşevike, Proletari Osetii, Bakinskiy Raboçi, Zarya Vostoka vb. gibi Sovyet kaynaklarından derleniyordu ki, Sait Şamil'in ifadesine göre, bu kaynaklar Polonya Dışişleri Bakanlığı kanalıyla sağlanıyordu(37). Sovyet basınının haricinde KDHP merkezi, dünyanın bir çok ülkesinde çıkan süreli yayınları takip ediyordu: The Slavonic Review (Çek), Völkischer Beobachter (Alman), Cumhuriyet (Türk)(38), Polonia, Pşeglond Katolicki, Bunt Mlodych, Mlody Polityk i Ekonomista, Viadomosti Literaske, (Polonya), Corriere Diplomatico e Consolare, La Piazza, Roma Fascista (İtalyan), L'Illustration (Fransız). Yanısıra, "ortak mücadele cephesi"ndeki teşkilatların yayınları, bu bağlamda birliğin üst yayını Prométhée, İdil-Ural Boyu mültecilerinin Milli Bayrak, Kırımlıların Emel, Azerilerin İstiklal ve Kurtuluş, Gürcülerin Damoukidebeli Sakartvelo, Türkistanlıların Yaş Türkistan dergileri; ayrıca, Varşova Şark Enstitüsü’nün ciddi bir yayını olan Wschod, Promethe Birliği'nin gençlik seksiyonu tarafından yayınlanan Mlody Prometeusz izleniyordu. Mercek altında tutulan diğer yayınlar arasında başta "Kavkaz" gurubunun aynı adı taşıyan Kavkaz dergisi ve Milyukof önderliğindeki "Rus Demokrat Birliği"nin organı Poslendiya Novosti gibi karşıt yayınlar yer alıyordu.

Süreli yayınların içeriğine bakıldığında karşımıza hayli zengin bir manzara çıkmaktadır ki, KDHP mensuplarının iştirak ettikleri aktiviteler ve törenlere ilişkin haberler ile buralarda yapılan konuşmaların(39) yanısıra, Kafkasya'nın çeşitli yönlerini ele alan çalışmalar yayınlanmıştır. Bunlar, Kafkasya dilleri(40), etnolojisi(41), tarihi kişiliklerle birlikte uzak ya da yakın tarihi(42), ekonomik yapısı(43), hikaye ve öykülerin de yer aldığı folkloru(44) gibi alt başlıklar altında incelenebilir. Öte yandan biyografiler(45), ülke etüdleri(46) ve kitap kritikleri(47), önemli birer belge olarak Milletler Cemiyeti nezdinde yapılan girişimler ve sunulan muhtıralar da(48) bu neşriyatın kıymetini artırmaktadır.

Volnıye Gortsı haricindeki dergilerin hepsi iki dili, Türkçe ve Rusçayı yayın dili olarak kullanmıştır. Dikkate değer noktalardan biri, 1933 sonrası Türkçe metinlerin şaşırtıcı sadeliğidir. Bir çok çalışma değişik sayılarda her iki dilde de yayınlanmış, bu arada Kuzey Kafkasya’nın bazı yerel dilleriyle kaleme alınan sınırlı sayıda örneğe yer verilmiştir. Aralarında ünlü Oset ozan Kosta Hetagkatı'nın (1859-1906) şiirlerinin de bulunduğu bu tarz metinlerin(49) en ilginci, tanınmış Çek yazar Svatopulk Çeh'in Adıge adlı öyküsünün Adiğe diline çevirisidir(50).

Tirajları hakkında hiç bir bilgiye sahip bulunmadığımız periyodikler, Avrupa'da ve A.B.D.’de yerleşik 1917-1921 mültecilerine, Türkiye, Mısır, Suriye gibi ülkelerde bulunan eski ya da yeni Kuzey Kafkasya kolonilerine ulaştırılıyordu. Diaspora yaşamına alakasız kalmayan KDHP yayınları(51) bugün İsrail bünyesindeki iki Çerkes yerleşim birimi Kfar-Kama ve Reyhaniye'ye dahi gönderilmekteydi. KDHP'nin yasakları aşmak için gösterdiği çaba ve yayın dili olarak Türkçe kullanımında ısrarı, burada boyutunu kestiremediğimiz bir okuyucu potansiyelinin varlığını gerekmektedir(52). Sözkonusu potansiyelin ise, büyük bölümü daha köy yaşamını sürdüren, eğitimsiz, uzak ya da yakın hedefler belirlemekten mahrum, depolitize ve toplumsal muhafazakarlık içindeki kitleden meydana gelemeyeceği söylenebilir.

Esasen KDHP'nin düşünce dünyası, kullandığı semboller ve terminoloji, entellektüel donanımlı, geleneksel kalıpları kırmaya hazır, en azından reformist eğilimlere sahip bir takipçi topluluğunu zorunlu kılmaktaydı. 1926-1939 arası dönemde Türkiye'deki Kuzey Kafkasya diasporasında bu genel nitelikleri haiz insanların ancak bir elin parmaklarıyla sınırlı olduğunu söylemek abartılı değildir. Tabiatıyla, hakim politik atmosferle birleştirildiğinde ortaya çıkan verimsiz tablo KDHP tarafından manüpüle edilememiş, arzulanan etki alanı da yaratılamamıştır. 1990'lı yılların hemen başlarında bile, gerek Promethe hareketi, gerekse Kafkasya Dağlıları Halk Partisi ve çevresine ilişkin gerçeği kucaklamaktan uzak bazı kayıtlar(53), böylesi karakteristiğin uzantılarıdır.

Prag, Paris ve Varşova menşeli süreli yayınların Kuzey Kafkasya diasporasında etkileri Kadircan Kaflı (1899-1969), İsmail Berkok (1890-1954) ve Şerafettin Erel (1882-1989) gibi yazarların kaleme aldıkları kitaplarda izlenebilir. Tek parti döneminde Kuzey Kafkasya'ya ilişkin yegane yayın olan Kadircan Kaflı'nın Şimali Kafkasya'sı(54), zikredilmemekle birlikte büyük ölçüde KDHP periyodiklerinden faydalanılarak hazırlanmıştır(55). General İsmail Berkok'un ölümünden sonra, kaynakçası verilmeden yayınlanan Tarihte Kafkasya adlı monografisinde(56), ikinci elden bilgiler sunan bir makaleden de istifade edildiği görülmektedir(57). 1927'de Polonya Ordusu'nda sözleşmeli olarak göreve başlayan mülteci subaylardan Bahaeddin Hurş'un "Bahaüddin", "Polkovnik Hurş", "Hurş", "Emir Hasan" imzalarıyla çıkan İmam Şamil dönemine ilişkin bir dizi yazısından (ve aynı yazarın KDHP tarafından bastırılan Ahulgoh (Varşova, 1938) adlı kitabından) Erel'in Dağıstan ve Dağıstanlılar(58) adlı monografisinde geniş biçimde yararlanılmıştır (59). Kafkas Dergisi, Kafkas Mecmuası, Yeni Kafkas gibi 1953-1962 dönemi yayınlarda kaynak belirtilmeksizin iktibas edilen kimi çalışmaların yanısıra, KDHP'nin yayın faaliyetlerine iştirak eden Canbek'in Varşova Ticaret Akademisi'ne sunduğu mezuniyet tezi, küçük hacmine rağmen, önemli içeriğiyle dikkate değer bir çalışma halinde, ancak 1978'de yayınlanabilmiştir(60).

Son olarak, sinik ve zihinsel atalet içindeki Türkiye'deki Kuzey Kafkasya diasporasıyla karşılaştırıldığında, gelmiş geçmiş en dinamik ve politize grubu oluşturan KDHP'nin (ve bu arada Prométhée Birliği'nin), doğrudan doğruya onun neşriyatını ciddi biçimde okumakla kavranabileceğini belirtmemiz gerekiyor. Nihayetinde, "Kuzey Kafkasya tarihinin" bir uzantısı durumundaki bu siyasal hareketin, günümüze bıraktığı hatırı sayılır mirasın gözardı edilemeyeceği de açıktır.

(25)Balo Bilatti - "Milli Hareketlerin İdeolojik Esasları", Gortsı Kavkaza, 1934, No:50, s:2-7.
(26)Balo Bilatti - "Federatif Devletin Esasları", Severnıy Kavkaz, 1935, No:11-12; s:2-5.
(27)Balo Bilatti - "Millet ve Dil", Severnıy Kavkaz, 1935, No:15, s:2-4.
(28)Balo Bilatti­ - "Milli Merkeziyetçilik", Natsionalnaya Mısl,1937, No:3, s: 6-7.
(29)Said Şamil - "Said Şamil'den Muhaceretteki Kuzey Kafkasyalıların 'Esir Vatan'ın Kurtuluşuyla İlgili Mücadelelerine Işık Tutan Tarihi Bir Mektup", Birleşik Kafkasya, Eskişehir, 1995, No:3, s:52.
(30)Kundukh'un en azından 1932'de İran'da olduğu sanılmaktadır. Onun "Seyyah", "A-K" (belki de "İldegiz" gibi imzalarla da yazıları yayımlanmıştır. Nitekim Gortsı Kavkaza'nın ilk Türkçe,Rusça sayısında "A-K" imzasıyla çıkan bir yazının Aralık 1932'de Tahran'da kaleme alındığı kayıtlıdır. (Bkz: A-K - "O segodneşnoy Persii", Gortsı Kavkaza, ,1933, No:35-36, s:14-16.
(31)B.H. - "Şimali Kafkasya'nın Resmi Lisanı Ecnebi Bir Dil Olmamalıdır", Severnıy Kavkaz,1934, No:1, s:5-7.
(32)Abat (Tevfik Çiper) - “Şimali Kafkasyalıların Esareti”, Gortsı Kavkaza,1933,No:43, s:5-18 ve No:44, s:2-6 (Bu metnin aynı başlıkla sadeleştirilmiş hali için bkz: Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, İstanbul, 1990, No: 76-78, s.20-27).
(33)Mikail Halil - "Otvet Generalu Denikinu", Gortsı Kavkaza, 1934, No:50, s:14-23.
(34)Kısa biyografisi için bkz: "Alexander Aesson", Caucasian Review, Münih, 1957, No:4, s:160.
(35) “Küçük Haberler”, Severnıy Kavkaz, 1935, No:16; s:27.
(36)KDHP elemanlarından Barasbi Baytugan ve Magomed (Mehmed) Çukua Wschod'un redaksiyon kurulunda yer aldıkları gibi, Canbek Havjoko (Ahmet Canbek), Kosta Zangi, Tausultan Şakman ve Murat Bragun gibi isimlerin yazıları da bu dergide yayınlanıyordu.
(37)Said Şamil - a.g.m., s:51.
(38)Örneğin Yunus Nadi'nin Cumhuriyet'te yayınlanan bir makalesinin Rusça çevirisi için bkz: Yunus Nadi - "Turki vne Turtsii", Gortsı Kavkaza, Paris, 1929, No:8-9, s:6-8.
(39) “50-letniye vosstaniya na S. Kavkaze”, Volnıye Gortsı,1927, No:2, s:21-23; “V Soyuza Gortsev Kavkaza v Ç.S.P”, Volnıye Gortsı,1928, No:6, s:2; “Muhacirler Arasında”, Gortsı Kavkaza, 1933, No:45, s:20; “Adil Beyin Maruzası”, Gortsı Kavkaza, 1934,No:49, s:29; “Varşova’da Kafkasyalılar”, Severnıy Kavkaz, 1934, No:7, s:29; “Küçük Haberler”, Severnıy Kavkaz, 1935, No:10, s:24; "Kavkasskaya koloniya v Poşle vozlagayet na holm marşala Yuzefa Pilsudskogo v Krakove zemlyo s Kavkaze", Severnıy Kavkaz, 1936, No:15, s:27; “Mareşal Pilsudski’nin Defin Merasimi ve Kafkasyalıların Lehistan’ın Milli Matemine İştiraki”, Severnıy Kavkaz, 1935, No:16, s:4-5; “Kafkasya Kolonisinin Krakov Seyahati”, Severnıy Kavkaz, 1935, No:16, s:26-27; A-T - “A. Sulkeviç’in Defin Merasimi”, Severnıy Kavkaz, 1935, No:20, s:25-26; “Varşova’da Maruzalar”, Severnıy Kavkaz, 1936, No:24, s:26; M. - "Juzef Pilsudski'nin Ölümünün Yıl Dönümü", Naşa Tsel, 1936, No:1, s: 9-10; Tausultan Şakman - “Reç predstavitelya N.P.G.K. Tau-Sultana Şakmana, proiznesennaya nad moliloy Ali Mardan Beka Topçibaşi”, Severnıy Kavkaz,1934, No:7, s:6-7. Kaşırga(Hüsnü Kaşoga) - "Çekoslovak Radiyosında Şimali Kafkasya Hakkında Bir Reportaj", Znamya Naroda, 1935, No:1, s:25; M - “Moskova’nın Ruslaştırma Siyasetine Karşı ‘Promete’ Milletlerinin Protestosu”, Buduşçeye, 1936,No:1-2, s:5-6; Balo Bilatti - "Şimali Kafkasya'da Dil Uğrunda Savaş", Buduşçeye,1936, No:3, s:2-4 (Bu metin Promethe teşkilatının 31 Mayıs-1 Haziran 1936 günleri arasında Varşova’da düzenlediği “Dil Kurultayı”na sunulan bildiridir).
(40)Bu çerçevede şu yazılar örnek verilebilir: Arslan - “Kafkasya Dilleri”, Gortsı Kavkaza, 1933, No:35-36, s:30-32; Canbek Havjoko (Ahmet Canbek) - "Adıgey Yazısının İnkişaf Yolları", Gortsı Kavkaza, 1933, No:40, s:15-17; Uli Yisse - "Çerkes Dili ve Eski Yunanlılara Ait Bazı İsim ve Hakikatlar", Severnıy Kavkaz, 1934, No:2, s:6-9; B.K. - "SSSR'de Dilleri Ruslaştırma Metodu", Borba,1936, No:2, s: 9-11; B.K. - "N. Marr, Yafetik Nazariyesi ve Sovyet Dil Siyaseti", Borba, 1936, No:3, s:4-7; Gappo(Bayattı) - "Baron Voldemar fon-Ükskül", Naşa Tsel, 1936, No.1, s: 3-4; Doguj - "Kabarda-Balkaryada Alfabe 'İslahatı", Natsionalnaya Mısl,1937, No:3, s:6-7; A(ytek) Kundukh - "'Satana' ili 'Sætanæ'", Naşa Tsel, 1937, No:4, s:20-24 ve No:5, s:16-19; Kurgoko Cad - "Adolf Dirr ve Kafkasya Dilciliği", Naşa Tsel, 1937, No: 5, s:3-5; (Aynı yazının Rusçası: Kurgoko Cad - "Adolf Dirr i kavkasskaya lingvistika", Naşa Tsel, 1936, No:3, s:11-13); Barasbi Baytugan - "V ariyskom tumane", Natsionalnaya Mısl,1937, No:1, s:13-18; Doguj - "Yeni Ruslaştırılmış Alfabeler", Prizıv, 1938, No:3-4, s:10-12; (aynı yazının Rusçası: Doguj - "Novıy russifitsipovannıye alfavitı", Naş Kray, 1938, No: 6-7, s:19-23; Doguj - "Dağıstan'da Alfabenin Ruslaştırılması ve Muallimler", Naş Kray, 1938, No: 4-5, s: 9-11.
(41)Baras-biy (Barasbi Baytugan) - "Neskolko clov o naşem dalekom proşlom", Gortsı Kavkaza, 1930, No:16, s:30-40; Barasbi Baytugan - "Şimali Karadeniz Havzasının Kadim Ahalisi", Naş Kray, 1938, No: 6-7, s:5-10.
(42)Kurtatag (Ahmet Tsalıkkatı) - "İstoriçeskie zadaçi Gortsev Kavkaza", Volnıye Gortsı, 1927, No:1, s:2-7; No:2, s:3-8; No:3, s:3-7; No:6, s:5-11 (Bu yazı nüshaları elimizde bulunmayan 4 ve 5. sayılarda da sürmüş olmalıdır); Barasbi Baytugan - “Uzak Geçmişimiz Hakkında Bir Kaç Söz”, Gortsı Kavkaza, 1933, No:35-36, s:26-30; Ali Sultan - “11 Mayıs 1918”, Severnıy Kavkaz, 1934, No:1, s:3-4; Canbek Havjoko (Ahmet Canbek) - "Hacı Murad'ın Hayatı", Borba,1936, No:1, s:5-8; Stefaniya Skoçen - "19'nci Asırda Leh-Şimali Kafkasya Münasebetlerinin Kısa Hülasası", Naş Put, 1936, No:1, s:5-8; Batır-bek K-ay - "İmamat Devrinde Askeri Levazimat İmalı", Natsionalnaya Mısl,1937, No:2, s: 8-9.
(43)Örneğin, Cemal-eddin - "Neftyanıye bazı Respubliki Gortsev Kavkaza", Gortsı Kavkaza, 1933, No:12, s:27-35; İbrahim Çulik - "Prorıv fronta kolhozatsii na Kavkaze", Gortsı Kavkaza, 1933, No:17-18, s:5-12; Mehmet Çukua - “Kafkasya'nın İktisadi İmkanları”, Gortsı Kavkaza, 1933, No:35-36, s:32-34; Balo Bilatti - "Zemelnıy vopros u gortsev pri russkom vladıtsestve", Gortsı Kavkaza, 1931, No:24, s:22-34.
(44)"Şimali Kafkasya'nın Halk Yaratıcılığından", Severnıy Kavkaz, 1935, No:18, s:8-10; "Skalpı Sozrıko", Severnıy Kavkaz, 1935, No:18, s:19-21; Æsson - "K voprosu o nartovskon epose", Severnıy Kavkaz, 1935, No:20, s:11-16; "İz nartovskih skazniy", Naşa Tsel, 1936, No.3, s:24-25; "İz narodnoypoezii Severnogo Kavkaza", Naşa Tsel, 1936, No.2, s:16-18; "Narodnıye Pesni", Naşa Tsel, 1936, No.2, s:18; "Sın Borona", Buduşçeye, 1936, No:1, s:32-34; "Şimali Kafkasya Halkiyatından Hagurun Hikayesi", Natsionalnaya Mısl,1937, No:2, s:9-11; "İz nartovskih skazniy, Boy sosruko c Totreşem", Vperyod,1937, No: 2-4,s:46-47.
(45)Tambiy Elekhoti - "Akhmed Tsalıkkatı", Gortsı Kavkaza, Paris, 1928, No:1, s:2-3; Mirzem-kue İz-Eddine - "Dağıstanlı Mehmet Fadil Paşa", Gortsı Kavkaza, 1934, No: 49, s: 4-5; "Leon Vasilevski", Naşa Tsel, 1936, No.4, s:17-18; "Abdül-Hamid Tsost", Borba,1936, No:2, s:1; "Mikail Halil Paşa", Buduşçeye, 1936, No:1, s:1; "Simon Mdivani", Naş Kray, 1937, No:3, s:23; "Ahmed Han Avarski", Vperyod,1937, No:1, s: 27; "Magomed Cabagi", Natsionalnaya Mısl,1937, No:2, s:11; "Kemal Atatürk", Sem Zvezd, 1938, No:1, s:2.
(46)Şimali Kafkasyalı - "Novaya Turtsiy na Stoike", Severnıy Kavkaz, 1935, No:15, s:11-13; A(ytek) K(undukh) - “Novıy İran”, Severnıy Kavkaz, 1935, No:18, s:12-14.
(47)Sovyet dönemi Oset yazarlarından Simon Tokayev'in K istorii revolyutsionnogo dyejneiya na Tereke (1926) başlıklı çalışmasının eleştirildiği bir yazı: Kuşut - "Bibliografiya", Volnıye Gortsı,1927, No:6, s:26-27; Kuzey Kafkasyalı ünlü mülteci ressam Halil Bek Musayassul'un Das Land der letzten Ritter (Verlag C.H Beck., München, 1936) adlı otobiyografik eserinin tanıtıldığı bir yazı: Adil Bek Kulatti - “Kitabiyat , 'Son Şövalyeler Ölkesi", Vperyod,1937, No: 2-4, s: 20-21 (Rusçası: Adil Bek Kulatti - "Bibliografiya, ‘Ctrana poslednih rıtsarey”, Natsionalnaya Mısl,1937, No:3, s: 23-24; Karl von Seeger'in Imam Schamil Propehet und Feldherr (Paul List Verlag, Leipzig, 1937) kitabının ele alındığı bir yazı: Adil Bek Kulatti - “Novye Knigi”, Sem Zvezd, 1938, No:1-2, s:35-37 ve Jan Otmar Berson'un Sowieckie moralne zbojenia Glowna ksiegarnia wojskowa (Varşova, 1937) adlı eserinin kritik edildiği bir yazı: X. A. - “Novye Knigi”, Sem Zvezd, 1938, No: 1-2, s:37-40.
(48)Bkz: “Milletlerin Protestosu”, Severnıy Kavkaz, 1935, No:18, s:5-6; "Azerbaycan, Şimali Kafkasya, Gürcistan, Türküstan ve Ukrayna Mümessilleri Tarafından Milletler Cemiyeti 17'nci Konseyi Reisine Takdim Edilmiş Muhtıra", Naşa Tsel, 1936, No.4, s:10-11; "Promete Cemiyeti'nin Muhtırası", Natsionalnaya Mısl, 1937, No:2, s:7.
(49)Adiğe dili ile örnek için bkz: Mirzemkue İzzeddin - “Adiqe ççixer”, Gortsı Kavkaza, 1933, No:46, s:7-8; Oset dili ile örnekler için bkz: Farniatty Saluat - “Iblis”, Gortsı Kavkaza, 1933, No:41, s:5; Bekir - “Zaerdaei qaersyn”, Gortsı Kavkaza,1933, No:41, s:28; Farniatty Saluat - “Ci-ma?”, Gortsı Kavkaza, 1933, No:42, s:9; Kosta Hetagkatı - "Dodoj", Borba, 1936, No:3, s:15; "Kataj", Borba, 1936, No:3, s:15.
(50)Svatopulk Çeh - “Adıqe”, (çev: Batoko Harun), Gortsı Kavkaza, 1933, No:40, s:18-21.
(51) “Filistindeki Muhacirlerimiz”, Severnıy Kavkaz, 1934, No:4, s:40.
(52)Sözkonusu dergilere Türkiye'den iştirak eden Ahmet Ali Şurdum (Şurdumyiko Ali) hakkında bilgi almak üzere konuştuğum oğlu Sn. Mesut Şurdum, dergilerin kimi zaman posta yoluyla, kimi zaman da elden 10-15 adet babasına ulaştığını, bunların o sıralar Konya’da bulunan evlerinde titizlikle saklandığını ve Dr. Vasfi Güsar ve soyadını hatırlayamadığı Said isimli bir emniyet mensubuna da verildiğini ifade etmiştir (10 Haziran 1996'da yapılan görüşme). Bunun haricinde KDHP yayınlarının Mikail Halil, İsmail Berkok, Kadircan Kaflı, Hamza Osman Erkan gibi kişilerce takip edildiği anlaşılmaktadır.
(53)Bunun en tipik örneği, Aydemir'in talihsiz bir çalışmasıdır. Yazar, bu çalışmasında, Kafkasya mültecilerinin birbirine rakip iki grubunun varlığından habersiz görünerek yanlışlıklar serisini sürdürmüştür. Promethe ve Kafkasya Dağlıları Halk Partisi'nin ciddi bir karşıtı olan Kavkaz grubunun başındaki, sabık Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Haydar Bammat'ı Prométhée dergisinin "yayın müdürü" göstermiş, yayınları 1934'te başlamasına rağmen 1936'da çıktıklarını ifade ettiği Kavkaz ve Zarya Kavkaza adlı mecmuaları da Promethe grubuna bağlı yayınlar halinde yansıtmıştır. Aydemir, bunların yanısıra anlaşılmaz biçimde, 1936'da yayınlanmaya başladığını söylediği "Kafkasya Dağlıları" dergisinin Nisan 1934'te adını değiştirdiğinden bahsetmekte ve bunun “Dağlı' kelimesinin Ruslar tarafından Avrupalılara Çerkeslerin (vahşi, yasa tanımaz insanlar) şeklinde tanıtmak istemelerinden" kaynaklandığını iddia etmektedir (Bkz: İzzet Aydemir - Muhacerette Çerkes Aydınları, Ankara, 1991, s:137-140). Oysa, böyle bir izah ne KDHP çevrelerinden yapılmış, ne de daha sonra çıkan mecmualarda yer alan metinlerde "Gorskiy" ya da "Dağlı" teriminin kullanımından vazgeçilmiştir. Muhtemelen, düzensiz ve sistematikten yoksun yazılar yazan Vasfi Güsar'ın etkisinde kaydedilen bu husus kuşkusuz ki, gerçeği kucaklamaktan uzaktır. Sosyoloji terminolojisine değil, sokak terminolojisine itibar eden Güsar'ın bir yazısında, "1933 yıllarında Varşova'da Kafkas Dağlıları" dergisini çıkaran "Rus okullarında okuyan" yazarların kullandığı "Gorskiy", "Montagnard" ve "Dağlı" kelimelerinin "medeniyetten ırak, cahil, saldırgan ve vahşi anlamına geldiği" iddiasını sergilediği demogoji "Dağlı olan millet değil, bu kelimenin anlamını kendinde gören cahil yaratıktır" sözleriyle noktalanmaktadır (Bkz: Vasfi Güsar - "Dağlılar", Kafkasya Kültürel Dergi, Ankara, 1972, No:36, s:12).
(54)Kadircan Kaflı - Şimali Kafkasya, İstanbul, 1942.
(55)Açık bir karşılaştırma için bkz: Kadircan Kaflı - a.g.e., s:196-197 ile Doğuj - "Sovyet Sansoru Şeraitinde Şimali Kafkasyanın Bedii Yaratıcılığı", Severnıy Kavkaz, 1935, No:18, s:7-8. (Aynı yazının Rusçası için bkz: Doğuj - "Hudojyestvyennoye tvortsectvo Severnogo Kavkaza v usloviyah sovetskoy tsenzuri", Severnıy Kavkaz, 1935, No:17, s:15-17).
(56)İsmail Berkok - Tarihte Kafkasya, İstanbul, 1958.
(57)Karşılaştırma için bkz: İsmail Berkok - a.g.e., s:297-301 ile Adige (Ahmet Canbek) - "Şimali-Garbi Kafkasya'nın Rusya Tarafından İstila ve İskanı", Gortsı Kavkaza, 1933, No:38, s:14-22. Aynı yazı dili sadeleştirilerek farklı bir başlıkla kitapçık halinde de yayınlanmıştır: Ahmet Canbek - Kuzey Kafkasya Trajedisi, (sadeleştiren: Nurcan Turan), Kaf Yay., İstanbul, 1994.
(58)Şerafettin Erel - Dağıstan ve Dağıstanlılar, İstanbul, 1961.
(59)Polkovnik Hurş - "Oborona Saltı", Gortsı Kavkaza, 1930, No:17-18, s:23-26; "Voyenna operatsiya v Dagestane v 1843 godu", Gortsı Kavkaza, 1934, No: 49, s:12-20.
(60)İnglizce-Lehçe çıkan Wscod'da da (Varşova, 1935, No:1-2 (17-18) kısmen yayınlanan çalışma: Ahmet Canbek - Kafkasya'nın Ticaret Tarihi, Kuzey Kafkasyalılar Kültür ve Yardım Derneği Yay., İstanbul, 1978


M. Aydın Turan - Kafkasya Dağlıları Birliği (Soyuz Gortsev Kavkaza) - II


Yorum yapın