Araştırma

Çarlık Rusyası ve BDT Devirlerinde Yer Adlarında Değişim Süreci

SSCB DEVRİNDE YER ADLARINDA DEĞİŞİM SÜRECİ

Devletin var olduğu her yerde yer adlarında değişimi siyasi iktidar belirlemiştir. SSCB'de siyasi iktidar, yer adlarını sokak adlarına varıncaya kadar yöre halkını düşünmeden değiştirmiş, yöre halkının tarihi ve kültürel geçmişini yok saymış, yeni bir tarih, yeni bir kültür, yeni bir insan tipi (Sovyet insanı) yaratmaya çalışmıştır. Bu çabanın sonucunda bulunduğu coğrafyaya siyasi, tarihi, kültürel açıdan yabancılaşmış köksüz ve yapay yer adları ortaya çıkmıştır. Moskova'da bulunan "Komüniçiski Rayonu" bulunduğu coğrafyaya yabancılaşmış yer adlarına verilebilecek örneklerden sadece biridir.

SSCB'nin ilk kurulduğu yıllardan başlayarak Car hanedanını hatırlatan 'Yelizavedgrad", "Yelizavedpol", "Nikolayevsk", "Aleksiyevsk" gibi Çar ailesine ait adlar ile çar, prens, prenses, vb. gibi adlar içeren yer adları, hızla Bolşevik Ekim Devrimi'ni hatırlatan yer adları ile değiştirilmiştir, örneğin: "Sarevokokşaysk", "Krasnokokşaysk" olarak; "Sarevosançursk", "Sançursk" olarak; "Imperatorsk Limanı", "Sovetskaya Limanı" olarak değiştirilmiştir (Rusça Sar: Çar, Krasno: Kızıl). Özellikle Romanov hanedanının adını taşıyan yer adları SSCB'nin ilk yıllarında silinmiştir. Örneğin: "Romanov-Na-Mumane" kentinin adı 1917 yılında "Murmansk" olarak; Beyaz Rusya'da bulunan "Romanovo" kentinin adı 1918 yılında "Lenino" olarak değiştirilmiştir. Ancak SSCB'nin coğrafi büyüklüğü SSCB'nin 70 yıllık ömründe Çar hanedanını hatırlatan bütün yer adlarının değiştirilmesine yetmemiş, yukarıda örnekleri verilen Kuzey Kafkasya'daki yerleşim yerlerinin yanında, "Aleksandriya", "Mariinsk", "Pavlograd", "Pavlovsk" gibi bazı yer adları da günümüze kadar gelebilmiştir.

Çarlık Rusyası aydınlarından bazılarının adlarını taşıyan yer adları da SSCB devrinde değiştirilmiştir. Örneğin: Çarlık devrinde Orta Asya'yı araştıran ünlü Rus gezgini Prejevalsk'a yaptığı araştırmalardan dolayı general rütbesi verilmiş, Kırgızistan'da bir kente de adı verilmişti. SSCB devrinde adı "Kara-Kul" olarak değiştirilen kentin adı Kırgızistan'ın bağımsızlığını kazanmasından sonra 1992 yılında tarihi adı olan "Karakol"a tekrar kavuşmuştur.

1917 yılında Çarlık Rusyası'nın başkenti olan St. Petersburg'da yaklaşık 1500 kadar bulundukları yerle özdeşleşen anlamları olan önemli köprü, meydan, cadde, sokak vb. adı bulunuyordu. 1917 Ekim Devrimi sonrası bu adların 500 kadarı değiştirilmiş ve 400 kadarı da tamamen haritadan silinmiştir. Böylece Ekim Devrimi sonrası eski yer adlarının yaklaşık 1/3'ü kalabilmiştir. Yeni adlar "Bağımsızlık Köprüsü", "Birlik Köprüsü", "Proleter Diktatorya Meydanı", 'Yoldaş Sokağı", "Köy Fakiri Sokağı", "Sovyetler Caddesi", "Çalışkanlar Adası" gibi Bolşevik ideolojiye uygun sloganlar ile doldurulmuştur. Bu slogan yer adlarının bir kısmının kullanılmasına SSCB'nin dağılması sonrası da devam edilmiştir. Çalık Rusyası'na başkentlik yapmış iki büyük kent olan St. Petersburg ve Moskova'da yer adlarındaki değişim diğer kentlere göre çok daha büyük oranda olmuştur. Moskova'nın SSCB'nin başkenti olmasından dolayı Sovyet devlet adamlarının adları "Malenkov Sokağı", "Huruşov Sokağı" gibi kentteki yer adlarına sıkça verilmiştir.

İzlenen devlet politikası sonucu çok sık bir biçimde değiştirilen yer adlarına 1917 Ekim Devrimi sonrası genelde Lenin, Stalin gibi Bolşevik önderlerin adları veya "Oktabirski" (Ekim), "Pervomayski" (Bir Mayıs), "Sovetski" (Meclis), "Komsomolski" (Genç Komünist), "Pobeda" (Zafer), "Savetskaya" (Sovyet), "Svaboda" (Bağımsızlık), "Udami" (Öncü), "Komünarsk" (Birlik), gibi Bolşevik Ekim Devrimi'ni hatırlatacak adlar verilmiştir. SSCB döneminde Lenin'in ilk iktidar yıllarında 8 küçük yerleşim yerine "Lenin" adı verilmiştir. 1918 yılında da "Tvaşenkova" köyünün adı Troçki'nin onuruna "Troçsk" olarak değiştirilmiştir (Şamara vilayetinde bulunan bu köyün günümüzdeki adı "Ça-payevsk"dir). Ayrıca iktidara gelen liderin adı büyük bir kente ad olarak verilmişse, bu kentin civarındaki küçük yerleşim yerlerinin adları da liderin çalışma arkadaşlarının adlarını taşıyacak ve Bolşevizmi hatırlatacak şekilde değiştirilmiştir. Örneğin: Stalinabadskaya Oblastı Vilayeti'nin rayonları (ilçeleri) Mikoyanabad, Oktayabirsk, Kirovabad, Kuybisev, Ordjonikidze, Kaganoviç adlarını taşımıştır.

1926 yılında SSCB Merkez Karar Komitesi 1917 yılında başlamış olan din ve din adamlarının adlarını taşıyan yer adlarının değişimini durdurmuştur. Bu nedenle SSCB'de genelde din teması içeren yer adları değiştirilmeden kullanılmaya devam edilmiştir. Örneğin: Moskova'da halen "Arhangelskoye", "Spaskoye", "Nikolskoye", "Voskresenskoye" gibi adlar kullanılmaktadır.

Çarlık Rusyası'nda devlete beyaz renk egemen olmuştur. SSCB devrinde ise devletin resmi rengi kızıl olmuştur. Bu nedenle SSCB döneminde adında "beyaz" içeren yer adları, "kızıl" ile yer değiştirmiştir. Örneğin: "Velikoknajiskaya" (Büyük Prens)'nin adı "Proletarskaya", "Generalski”nin adı "Krasnoarmeski" (Kızılordu), "Dvoranski" (Toprak sahibi)'nin adı "Kristiyanski" (Çiftçi), "Belikluç" (Beyazanahtar)'ın adı "Krasnokluç" (Kızılanahtar), "Liman"ın adı "Krasnaliman" (Kızılliman), "Baki"nin adı "Krasniyebaki" (Kızıl Baki) olarak değiştirilmiştir. Bazı kentlerin adı tamamen kızıl renge bağlı olarak değiştirilmiştir. Örneğin: "Krasnograd" (Kızılkent), "Krasnoznanosk" (Kızılbayrak), "Krasnomaysk" (Kızılmayıs), "Krasniluç" (Kızılışık). Bazı kentlere de içinde 'Kızıl" (Krasni) içeren adlar takılmıştır. Örneğin: "Krasnodar" (Kızılhediye) (Eski adı: Yekaterinodar), "Krasnogvardeysk" (Kızıltümen) (Eski adı: Gatçina), "Krasnokokşaisk" (Eski adı: loşkar-Ola), "Karsnouralsk", "Krasnovodsk" (Kızılsular), 'Krasnoyarsk" (Kıpkızıl), "Krasnoye" (Kızıllı).

SSCB'de uygulanan yer adlarında değişim her zaman olumsuza doğru olmamıştır. Bazı anlamı hoş olmayan, kişi lakaplarından, toprak sahibi adlarından kaynaklanan "Balda" (Sersem), "Durak" (Deli), "Astalop" (Kalın kafa), "Svinya" (Domuz), "Bardak" (Genelev), "Sople" (Sümük) gibi adlar taşıyan yer adları da SSCB döneminde değiştirilmiştir. Ayrıca yazar Nekrasov'un romanlarında da yer alan fakirlerin oturduğu yerlere takılan "Galodniye" (Aç), "Niyesıt" (Yan tok), "Niyel" (Aç karın), "Goremıka" (Bela) gibi yer adları da SSCB döneminde değiştirilmiştir. Ancak hoş olmayan veya fakirliği belirten yer adlarının yeni adları da siyasi tarih açısından ilginçtir. Bu yerlerden bazılarına "Voşproletaryata" (Proleter Başkan), "Komüntem" (Uluslararası Komünizm), "Komünam" (Komün Başkanı), "Novibıt" (Yeni Yaşam), "Novistrul" (Yeni Kuruluş), "Parişkaya Komün" (Paris Komünü) adları takılmıştır.

SSCB'de takılan saçma yer adlarına da rastlanılmıştır. Örneğin: "Aramatnoye" (Mis kokan), "Otratnoye" (Sevindirici), "Svedloye" (Aydın), "Sol-niçnoye" (Güneşli), "Ukromnoye" (Mütevazi), "Uyutnoye" (Huzur), 'Yarkoye" (Parlak), "Yasnoye" (Şeffaf).

Lenin'in ölümünden sonra Çarlık Rusyası'na başkentlik yapmış olan St. Petersburg'un adı Leningrad olarak değiştirilmiştir. Böylece Bolşevik liderlerin adlarının yalnızca küçük yerleşim yerlerine verilmesi dönemi kapanmış, büyük yerleşim yerlerine de verilmesi dönemi açılmıştır. Böylece 1941 yılına kadar SSCB'nin 24 büyük kentinin adı değiştirilmiştir. Bu kentlerden 20'sine 1924-1940 yıllan arasında Lenin, Stalin, Voroşilov, Kalinin, Ordjonikidze, Frunze, Kirov, Molotov, Kuibişev, Petrovski, Sverdlov gibi Bolşevik liderlerin ve Gorki, Jambıl, Çkalov gibi Bolşeviklere yakın aydınların adları verilmiştir. Örneğin: Bu değişim sırasında "Perm"in adı "Molotov", "Samara"nın adı "Kuibişev", "Viatka"nın adı "Kirov", "Gence"nin adı "Kirovabad", "Zinovievsk"in adı "Kirovograd", "Khibinogorsk"un adı "Kirovsk", "Tver"in adı "Kalinin", "Königsberg"in adı "Kaliningrad", "Bişkek"in adı "Frunze", "Nikolsk-Ussuriiski"nin adı "Vroşilov", "Lugansk"ın adı "Voroşilovgrad, "Alçevsk" ve "Stavropol"un adları "Voroşilovsk" olarak değiştirilmişti. Yerleşim yerlerine Bolşevik liderlerin, Sovyet devlet adamlarının yanında K. Marks ve F. Engels'in adı da verilmiştir.

Benzeri süreç içinde örneğin Özbekistan'da da yerleşim yerlerine Sverdlov, Şaumyan, Babuşkin, Kirov, Frunze, Kuybişev, Ordjonikidze ve Şçors'un adı verilmiştir. Bununla yetinilmeyerek Rus-Sovyet kuklası Özbek yöneticilerin adları da yerleşim yerlerine verilmiştir. Örneğin: Özbekistan SSC’nin ilk Devlet Başkanı olan Sovyet işbirlikçisi Ahunbabayev'in adı cumhuriyet içinde 40'a yakın kent ve köye verilmiştir.

SSCB'de özellikle II. Dünya Savaşı öncesi ve savaş sırasında Almanlara yakın olabileceği düşünülen halklara uygulanan sürgün politikası sonrası da söz konusu halkların yaşadığı yerlerin adlarında hızlı bir değişim yaşanmıştır. Volga Alınanlarının, Kırım Tatarlarının, Kalmukların, Karacayların, Çeçenlerin, Inguşların, Balkarların, Ahıskalıların (Mesketlerin) sürgünü sonrası ya yer adları hemen değiştirilmiş ya da kentlerin, kasabalann, köylerin bütünüyle terk edilmesi ile yerleşim yeri tamamen kaybolmuş ve haritadan silinmiştir. Böylece halklar gibi yer adları da etnik temizliğe, soykırıma ve asimilasyona uğramıştır. Volga kıyısındaki Alman kenti "Pavoljiya" örneklerden sadece biridir. Savaş döneminde askerlerin şehit düştükleri yerlere de şehitlerin adları yöre halkına danışılmadan verilmiştir.

SSCB'de yer adlarının değişimi, SSCB Merkez Karar Komitesi'nin kararına dayanarak yapılmıştır. 1923-1936 yılları arasında 12 yer adının değişimi kararı kabul edilmiştir, 1 Haziran 1936 yılında SSCB Merkez Karar Komitesi yer adlarındaki değişimin durdurulması yönündeki bir kararı kabul etmiştir. Ancak bu karara rağmen ad değişimleri bütün hızıyla devam etmiştir. 11 Eylül 1957 yılında SSCB Merkez Karar Komitesi yasayan devlet adamlarının adlarının yer adı olarak verilmemesi yönünde bir karar almıştır. Bu tarihten sonra alınan kararlarda dayanak olacak olan bu karara göre devlet adamlarının adları ancak ölümlerinden sonra yer adı olabilecektir. Aslında yer adlarının değişimini frenlemeyi amaçlayan 11 Eylül 1957 tarihli karar, tam tersine yaşamayan kişilerin adlarının yer adı olarak verilmesi yolunu açmıştır. Böylece Bolşevik veya Komünist liderler dışındaki kişilerin adları da yer adı olarak takılmaya başlanmıştır. Bu tip yer adlarına örnek verilecek olursa: "Dimitrovgrad" (Bulgaristan Komünist Partisi Genel Sekreteri), "Georgiu Dej" (Romanya Komünist Partisi Genel Sekreteri), "Kotvald", "Ivano-Frankovsk", "Stahanov" (örnek isçi), Tolyati" (İtalyan Komünist Partisi Genel Sekreteri), "Torez", "Şevçenko" (Ukraynalı yazar). 1957 yılı kararına dayanarak değiştirilen yer adları da kişilerin ölümü sonrası tekrar yer adı olarak verilmiştir. Örneğin: Kızıl Ordu generalleri olan Budyonni'inin adı "Budyonovsk", Varaşilov'un adı da "Varaşilovgrad" olarak kent adı olmuştur.

II. Dünya Savaşı'ndan sonra yer adlarında değişim sıklaşmış, adı defalarca değiştirilen kentlere bile rastlanılmaya başlanılmıştır. Örneğin: "Rıbinsk" kentinin adı 1946-1957 yıllan arasında "Sçerbakov", 1984-1989 yılları arasında "Andropov" olarak değiştirilmiştir. "Svyatoy Krest" kentinin adı ise dört defa değiştirilmiştir. SSCB döneminde yüzlerce kasabanın, köyün adı "Oktiabrskii" (Ekim Devrimi), "Komsomolsk" (Genç Komünist Birliği), "Pervomaiskoie" (Bir-mayıs), "Krasnoarmeisk" (Kızılordu), "Krasnogvardeisk" (Kızılmuhafızlar), "Krasnyi Oktyabr" (Kızıl Ekim), "Krasnye Barrikadi" (Kızıl Barikat), "Komüntem" (Uluslararası Komünizm) gibi Sovyet mirası adlarla değiştirilmiştir, özellikle Lenin ve Stalin adlarından türetilmiş adlar da binlerce yerin adı olarak kabul edilmiştir: "Lenina", "Leninabad" (Hokand, Aleksandra Esçata), "Leninakan" (Gümrü, Aleksandropol), "Leningori", "Leninka", "Lenino", "Leningrad" (St.Petersburg), "Leninogorsk" (Ridder), "Leninskii", "Leninizm", "Leninjol", "Stalina", "Stalino" (Donetsk), "Stalinsk", "Stalinskii", "Stalinskaya", "Stalinskoye", "Stalinogorsk" (Novokuznetsk), "Stalingrad" (Tsaritsin, Volgagrad), "Stalinabad" (Duşanbe), "Stalinir" (Tskhinvali) bu yer adlarından bazılarıdır.

Görüldüğü gibi, II. Dünya Savaşı sonrası hiçbir bilimsel araştırma yapmadan ani bir şekilde aceleyle yapılan yer adı değişimleri sonucunda çok sayıda benzer yer adı ortaya çıkmıştır. Ayrıca hemen hemen her bölgede bölgenin coğrafyası ile ilgili uydurma adlar da ortaya çıkmıştır, örneğin: Deniz kıyısında olan kente "Vızımorye" (Deniz kıyısı), ırmak kıyısında olan kente Töreciye" (Irmak boyu), ovada bulunan kente "Krasnayadalina" (Kızıl ova), göl kıyısında bulunan kente "Rıbaçiye" (Balıkçı) adı verilmiştir.

Komünist veya Bolşevik liderlere ait bazı adlar da yer adı olarak takılmıştır. Örneğin: Lenin (1870-1924)'in doğduğu yer olan Simbirsk'in adı "Ulyanovsk" (Lenin'in soyadı) olarak değiştirilmiştir. "Iliçevsk" (Lenin'in babasının adı), "Sergo" (Ordjonikidze'nin adı), "Rozovka" (Rosa Lüksemburg'un adı), "Lüksemburg" (Rosa Lüksemburg'un soyadı) bu tip yer adlarına giren diğer örneklerdir.

SSCB döneminde takılan yer adlarının en önemli özelliği, yasamla bağlantısının az olması ve siyasi duruma göre yer adının sıkça değiştirilmesidir. Siyasi ortama göre yer adları o kadar sık değiştiriliyordu ki bazı yer adlarının adı daha adı verilen kişi yaşarken değiştiriliyordu. Örneğin: Stalin döneminde Ordjonikidze'nin adını taşıyan bazı yer adları değiştirilmiştir. "Slutsk" kentinin adının "Pavlovsk", "Varaşilovsk"un adının "Stavropol" olarak değiştirilmesi gibi bazı yer adlarının değişiminde ise herhangi bir mantık izlenmemiştir.

SSCB'de yer adlarında son büyük değişim 1972 yılında uzak doğu bölgesinde Çin kökenli coğrafi adların kaldırılması ile ilgili yapılmıştır. Bu değişim diğer bölgelere göre daha sakin bir ortamda yapılmıştır.

Yaşayan devlet adamlarının adlarının yer adı olarak verilmemesi yönündeki 1957 tarihli karar, 1982-1985 yıllan arasında son kez uygulanmıştır. Böylece birçok kente Ustinov, Brejnev, Andropov ve Çernenko'nun adı verilmeye başlanmıştır. Halk tarafından benimsenmeyen ve sevilmeyen bu Komünist Partisi liderlerinin adlarının yer adı olarak verilmesi büyük bir hoşnutsuzluk yaratmıştır. Bu hoşnutsuzluk köylerin, kasabaların, kentlerin, caddelerin, sokakların, meydanların, köprülerin, otobüs, tren ve metro istasyonlarının, havaalanlarının, limanların, statların, tiyatro ve sinemaların, adaların, dağların, küçüklü büyüklü akarsuların, kanalların, göllerin, plajların, kanalların, ovaların, ormanların, koruların, parkların, çöllerin, sarayların, fabrikaların, okulların, üniversitelerin kısacası yer adı olan bütün birimlerin tarihi adlarına tekrar kavuşması yolunda büyük bir halk hareketinin başlamasına yol açmıştır. Bu halk hareketi sonucunda, 1988 yılında Sovyet Kültür Bakanlığında yer adları ile ilgili oluşturulan kurulda yer adlarının konulmasında ve değiştirilmesinde yasal yetkinin nasıl kullanılacağı konusu çözümlenmiştir. Yapılan yasal düzenlemeyle eski ve yerleşmiş yer adlarının tarihi anıt sayılması ve devletçe korunması kararlaştırılmıştır. Bunun yanında 1980’li yılların sonunda Ustinov, Brejnev, Andropov ve Çernenko'nun yanında Stalin'e yakın Jdanov, Varaşilov ve Kalinin'in adlarını taşıyan tüm eski kent, köy, rayon, okul vb. yerleşim yerlerinin adları değiştirilmiştir. Böylece kentler tarihi adlarına tekrar kavuşmaya başlamıştır, örneğin: bu değişim süreci içinde "Gorki" adının kaldırılması sonucu kent tarihi adı olan "Nijni-Novgorod"a tekrar kavuşmuştur.

SSCB döneminde yaşanan yer adlarının Sovyetleştirilmesi ve bazılarının Ruslaştırılması süreciyle örneğin: "Minsk", "Moskova", "Gorki" ("Nijni Novgorod"), "Donets" kentlerinin sokak adlarının %70'i aynı adları taşır hale gelmiştir. Sovyetleştirme ve kısmen Ruslaştırma sonucunda, ülke çapında Kirov'un adını taşıyan 150, Kalinin'in adını taşıyan 100, Kuybişev'in adını taşıyan 40 yerleşim yeri olmuştur. Stalin'in 1954 yılında ölümünden sonra 23 kente "Kirov", 16 kente "Lenin", 12 kente "Stalin", 8 kente "Ordjonikidze", 'Voroşilov", "Djerinski", "Kakanoviç", "Kalinin", "Kuybisev", 6 kente "Molotov", 4 kente "Budiyonni", 3 kente "Sverdlov"un adı verilmiştir. Bazı kentlerin adında meydana gelen değişim bir siyasi tarih geçitini andırmaktadır. Örneğin: Gence Yelizavetpol - Gence - Kirovabad - Gence: Rıbinsk - Serbakov - Rıbinsk - Andropov - Rıbinsk: Lugansk - Voroşilovgrad - Lugansk – Voroşilovgrad - Lugansk: Vladikafkas - Ordjonikidze - Djaudjikau - Ordjonikidze - Vladikafkas. Bazı yerleşim yerlerinin adları da, ya değiştirilmesi unutulduğundan ya da değiştirilmesi teklif edilmesine rağmen değişimin çeşitli nedenlerle gerçekleşmemesinden dolayı aynı kalmıştır.

BDT DEVRİNDE YER ADLARINDA DEĞİŞİM SÜRECİ

SSCB döneminde siyasi iktidarın yer adlarında yaptığı sorumsuzca değişim halkın tarihi ile olan bağlarını gevşetmiş, bazen da kesmiştir. SSCB'yi oluşturan 15 Birlik Cumhuriyeti'nin bağımsızlığına kavuşmasıyla, Rusya Federasyonu da dahil olmak üzere bütün cumhuriyetlerde Gorbaçov döneminde başlamış olan ekonomiden kültüre, tarihten dile kadar her alanda SSCB mirasından olabildiğince uzaklaşma ve bu mirası silme dönemi hızlanmıştır. Söz konusu bu dönem içinde yer adlarında da SSCB döneminin izlerinin hızla silindiği görülmektedir.

1992 yılında Rusya Federasyonu Parlamentosu'nda Parlamento Başkanı Ruslan Hasbulatov'un desteği ile Tarihi Miras Komisyonu oluşturulmuştur. Bu komisyonda özellikle kent, cadde ve sokak adlarının değiştirilmesi için çaba gösterilmiştir. Rusya Federasyonu'nda yer adlarının değiştirilmesi Rusya Federasyonu Parlamentosu dışında federe cumhuriyet , özerk bölge ve kent parlamentolarına aittir. Örneğin: Moskova Kenti Parlamentosu'nda Tarihi Yer Adları'nın Verilmesi Komisyonu bulunmaktadır.

Rusya Federasyonu gibi bağımsızlıklarını ilan eden diğer Birlik Cumhuriyetlerinde de milliyetçiliğin yükselmesiyle paralel olarak yer adlarında değişim süreci hızlanmıştır. Ancak sömürgecilik siyaseti gereği Çarlık Rusyası'ndan itibaren dil ve kültür içeriği bakımından Ruslaştırılan, Sovyetleştirilen ve Rusça telaffuzları resmen kabul edilen yer adlarının hızla terk edilmesi, telaffuzların yerel dillerde olmaya başlaması bu cumhuriyetlerde yasayan Rusları ve Rus kültürünü benimsemiş diğer azınlıktan rahatsız etmiştir. Bu değişim süreci içinde örneğin: Çarlık Rusyası ve SSCB devirlerinde Rusça telaffuzları olan "Alma-Ata" ve "Aşhabad" resmi ad iken, Kazakistan ve Türkmenistan'ın bağımsızlığı sonrası Kazak telaffuzu ile "Almatı" ve Türkmen telaffuzu ile "Aşgabat" olarak resmi ad olarak kabul edilmiştir.

(*)Hasan KANBOLAT TlKA'da uzman olarak çalışmaktadır.
(**) Avrasya Etüdleri, TİKA Yay., Ankara, 1996, s:110-125.

(19) Ş. Jelilov, E. Beğmatov, A. Böriyev, S. Zinin, H. Ibrahimov, Ş. Temurov, T. Turgunov, S. Karaycv, Toşkent Şahrl va Vilayatı Toponimleri Muammolari, Toşkent Şahar Hakimliği - Özr Fa Tilşunaşlik Instituti - Özbekistan Madaniyat Fondi - Özbekistan Mahalla Fondi, Taşkent 1995, M. Safarov, K. Tahirov, 'Taşkent Sahilindeki Muvakkat Caynomlerinin Paydabolişi ve Ulerlin Salbi Akibetieri", s. 52.; Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 6.; Atlas Kırgızskoy SSR, s. 29.
(20) Çarlık Rusyası'nda Romanov hanedanının adı 1917 Bolşevik devrimine kadar Çar hanedanına yaranmak isteyenler tarafından sıkça yer adı olarak takılmaya devam edilmiştir. Örneğin: Kırgızistan'da bulunan "Tayalı-Ank" köyünün adı 1910 yılında "Romanovskoye" olarak değiştirilmiştir. (Bkz: Kıyas Moldokasımtegin, a.g.m., s. 109).
(21) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 9
(22) Prof. Dr. A. Zeki Velidi Togan, Türkili Haritası ve Ona Ait İzahlar, A. Kıral Basımevi, İstanbul 1943, EK: 'Türkili Haritası".; Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 10.; Kıyas Moldokasımtegin, a.g.m., s. 114, 115.
(23) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 7.
(24) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 7.
(25) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 6.
(26) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 15.
(27) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 13.
(28) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 6.
(29) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 10.
(30) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 11, 12.
(31) "Krasnodar" vb. Maddeler, New Century Cyclopedia of Names (N.C.C.N.), Vol. 2, New York 1954, s. 2330.
(32) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 11.
(33) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 16.
(34) "Voroshilov" Maddesi, N.C.C.N., Vol. 3, s. 4043; "Frunze" Maddesi, N.C.C.N., Vol. 2, s. 1656.; "Kalinin" Maddesi, N.C.C.N., Vol. 2, s. 2237, 2238; "Kirov" Maddesi, N.C.C.N., Vol. 2, s. 2298, 2299.; "Kuibyshev" Maddesi, N.C.C.N., Vol. 2, s. 2338, 2339.; "Molotov" Maddesi, N.C.C.N., Vol. 2, s. 2785, 2786.; Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 13.
(35) Ş. Jelilov, E. Beğmatov, A. Böriyev, S. Zinin, H. Ibrahimov, ş. Temurov, T. Turgunov, S. Karayev, a.g.e., M. Safarov, K. Tahirov, 'Taşkent Sahilindeki Muvakkat Caynomlerinin Paydabolişi ve Uleriin Salbi Akibetieri", s. 52.; Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 13.
(36) Ş. Jelilov, E. Beğmatov, A. Böriyev, S. Zinin, H. Ibrahirnov, Ş. Temurov, T. Turgunov, S. Karayev, a.g.e., M. Safarov, K. Tahirov, 'Taşkent şahirindeki Muvakkat Caynomlerinin Paydabolişi ve Ulerlin salbi Akibetieri", s. 52.
(37) Ş. Jelilov, E. Beğmatov, A. Böriyev, S. Zinin, H. Ibrahimov, Ş. Temurov, T. Turgunov, S. Karayev, a.g.e., S. Karayev, "Özbekistan Oykonimlerinin Toponomik Leksikası", s. 57.
(38) Sovyet tarihinde II. Dünya Savaşı "Büyük Anavatan Savaşı" olarak geçer.
(39) Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz: Isabelle Krindler, The Soviet Deported NarJonaliöes: A Summary and an Update, Soviet Studies, Vol. XXXVIII, No. 3, July 1986, s. 387-405.
(40) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 6.
(41) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 15.
(42) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 8.
(43) SSCB'de Mayıs 1935 tarihinden itibaren "Her şeyi kadro belirler" sloganı yerine "Herşeyi teknik belirler" sloganı kullanılmaya başlanmış, rekabeti arttırmak amacıyla madalyalar dağıtılmaya başlanmış ve Stahanovizm adı ile tanınan "Örnek işçi" yaratma hareketi başlamıştır. Bkz.: 1917'den 1986'ya Sovyetler Birliği Nereden Nereye, Zemin, Sayı: 2, Kasım 1986, İstanbul, s. 73.
(44) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 14.
(45) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 3.
(46) Martin Gilbert, Soviet History Atlas, RourJedge & Kegan Paul, London 1979, s. 36-37.; "Lenin" Maddesi N.C.C.N., Vol. 3, s. 2430, 2431.; "Stalin" Maddesi, N.C.C.N., Vol. 3, s. 3688, 3689.; Atlas Kırgızskoy SSR, s.29.
(47) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 15.
(48) "Lenin" Maddesi N.C.C.N., Vol. 3, s. 2430, 2431.
(49) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 14.
(50) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 14.
(51) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 14.
(52) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 16.
(53) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 15.
(54) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 15.
(55) Hamid Neğuç, a.g.m., s.28, 31, 32.
(56) Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 14.
(57) Değişim Sovyet mantığına göre gerçekleşseydi örneğin: "Moskova"nın adı Lenin'in SSCB'nin kurucusu olmasından dolayı "Leninsk", Kırım'da bulunan "Bahçesaray" kenti üzerine Puşkin'in bir eseri olduğundan bu kentin adı da "Puşkfrıgrad" olabilirdi. Bkz: Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 15.
(58) Örneğin: Günümüzde Rusya Federasyonu gençliği Tolstoy'un "Savaş ve Barış" adlı romanını okuduğu zaman olayların geçtiği "Austerlitz", "Tilzit", "Kuokkala" gibi kentleri haritada bulması zordur. "Tulskaya Vilayetinde bulunan XIX. Y.Y.’lın ünlü kaplıcası "Uhvinsk"in adı da "Çekalin" olarak değiştirilmiştir. "St. Petersburg"da bulunan tarihi "Sarskoselski Lisesi" ve ünlü "Petergof Çağlayanlarının adları da günümüze ulaşamamıştır. Bkz: Y. M. Pospelov, a.g.e., s. 16.
(59) Eski Birlik Cumhuriyetieri'nde yer adlarında meydana gelen değişime örnekler için bkz: Joan Padro, The Marketization of Russian, Russia & The Seccessor States Briefing Service, Vol: 2, No: l, February 1994, UK, s. 51-54.; Foreign Names Information Bulletin, No: 1 February 1992, No: 2 June 1992, No: 3 October 1992, No: 4 February 1993, No: 5 September 1993, No: 6 December 1993, Prepared by U.S. Board on Geographic Names Foreign Committee Staff, PuHished by the Defense Mapping Agency; G. Y. Meşediyev, Zagafgaziyanın Azerbaycan Toponomileri, Elm Yayını, Baku 1990; B.E. Bugadov, Türk Uluslarının Yer Yaddaşy, Elm Yayını, Baku 1994.; Kırgızskaya Respublika Administrativno-Territorialnoye Deleniye, Kırgız Cumhuriyeti Yüksek Sovyeü Yüksek Kurulu Yayını, Bişkek 1993., s. 95.; S. Ataniyazov, M. Begliyev, M. Söegov, Türkmenistanın Velayatlarının, Etraplannın, seherlerinin, şehercelerinin ve Ovalarının Atlan, Ruh Yayını, Aşgabat 1995.
(60) Örneğin: Rusya Federasyonunda bulunan Kabardey-Balkar Cumhuriyetinde SSCB'nin dağılması sonrası Çarlık Rusyası'nın XIX. Y.Y.'da bölgeyi işgalini hatırlatan yer adlarını hızlı bir şekilde değiştirme hareketi yaşanmaktadır. "Nartkale" kentinde 1 Haziran 1993 tarihine kadar onlarca sokak ve caddenin adı Sovyet adlarından temizlenerek yerel adlar takılmıştır. Buna göre kentte adı değiştirilen caddelerden bazıları şunlardır (Ok ad eski, ikincisi yerel yeni ad): "Djerjinski": "Şapsığ", "Krasnaya": "Kazanoko Jabağı', "Kalinin": "Wubıh", "Komsomolskaya": "Natuhay", "Kirova": "Bjeduğ", "Ordjonikidze": "Abzah", "Frunze": "Abaza", "Suvorov": "Mahoş", Timuryazcv": Abhazya kahramanı "Hasan Alhas" Caddesi (Eski Caddelere Yeni Adlar, Nart'ın 13/1993 tarihli nüshasından naklen Kafkasya Gerçeği, Sayı: 12, Nisan 1993, Samsun, s. 80). Yer adlarında hızlı değişimin en belirgin örneği olan Dudayev yönetimindeki Ceçenistan'da yer adları havaalanına varıncaya kadar tek taraflı olarak değiştirilmiştir. Örneğin: "Çeçenistan"ın adı "İçkeriya", "Grozni’nin adı "Sunçkale", "Grozni Havaalanı’nın adı "İmam Mansur Havaalanı" olarak değiştirilmiştir.
(61) Rusya filmler Akademisinin Dilbilim ve Edebiyat Başkanlığı'nda Başkan Yardımcısı ve Toponocni üzerine uzman olan Dilbilimci Prof. Dr. Nerumak Vlademir Petroviç, 1992 yılında Rusya Federasyonu Parlamentosu'nda Parlamento Başkanı Ruslan Hasbulatov'un desteği ile Tarihi Miras Komisyonunu oluşturmuştur. N. V. Petroviç bu komisyonda özellikle kent, cadde ve sokak adlarının değiştirilmesi için çaba göstermiştir. Şubat 1992 tarihinde Rusya Federasyonunda oldukça liberal bir dil yasası çıkmıştır. Dil yasasına ek kararname ve R. Hasbulatov'un bütçeden sağladığı ödenek ile Moskova'da Ulusal Diller Enstitüsü kurulmuştur. Bu Enstitü'nün Başkanı N. V. Petroviç olmuştur. Enstitünün amacı Rusya Federasyonunda bulunan dilleri araştırmak ve Parlamento'nun kabul ettiği liberal dil yasasının yürümesini, gerçekleşmesini sağlamaktır. Ancak Enstitü, kendisi ile aynı işi yapan Rusya ilimler Akademisi Dilbilim Enstitüsünün Sosyolingüistik Bölümünün yerine kurulan Rusya ilimler Akademisi Dil bilim Enstitüsü Ulus ve Dil Araştırma Merkezi ile yetki çakışmasını yaşamıştır. Bu nedenle Ulusal Diller Enstitüsü kadrosunu kuramamış, N. V. Petroviç'inde Ulusal Diller Enstitüsünden ayrılarak Moskova Kenti Parlamentosu'nda Tarihi Yer Adları'nın Verilmesi Komisyonunda çalışmaya başlamasıyla kendisini toparlayamamıştır (Bu bilgi, Rusya ilimler Akademisi, Dilbilim Enstitüsü Uzmanı Bulat Valeyev'den alınmıştır.)
(62) Ş. Jelilov, E. Beğmatov, A. Böriyev, S. Zinin, H. Ibrahimov, Ş. Temurov, T. Turgunov, S. Karayev, a.g.e., R. Danıyarov, "Özbek Toponimlerinin Özga Dillarda Ifadalanişi Edilmesi Masalalanga Dair", s. 32.

Hasan KANBOLAT


Yorum yapın

Cerkesya.Org

Cerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan tarafsız bir internet portalıdır.