Rusya'da İç Savaş Sonrası Kuzey Kafkasya Siyasi Mültecilerinin Oluşumu

By Aralık 01, 2017 188 0
Kuzey Kafkasya için 1917 ile 1920 yılları arası, çok uluslu bölgenin geleceğinin çeşitli siyasi güçlerin sert çatışmaları ortamında belirlendiği önemli bir dönem olmuştur. Oluşan atmosfer, halklar, sınıflar ve sosyal tabakalarda tarihi bir hareketlilik meydana getirirken, sosyal gelişimi etkilemiş, tarihi sürecin normal akışını değiştirmiş, toplumun bölünmesine ve siyasi kutuplaşmalara sebep olmuştur. Hükümeti ele geçirmek için çetin bir mücadele başlamıştır.

1917 yılının Ekim sonu ve Kasım başında Petrograd, Moskova ve Rusya’nın diğer büyük sanayi merkezlerinde idare Bolşeviklerin eline geçmiştir.

25 Ekim 1917 tarihinde V.İ. Lenin, geçici hükümetin yıkıldığını ve idarenin Sovyetlerin eline geçtiğini ilan ettiği “Rusya vatandaşlarına” seslenişini kaleme almıştır. Fakat Rusya’nın birçok bölgesinde iktidar geçici hükümet taraftarlarının elinde kalmaya devam emiş, diğerlerinde ise poliarşi söz konusu olmuştur.

Bu dönemde Kuzey Kafkasya’da ve özellikle Tersk bölgesinde gergin bir ortam oluşmuştur. Burada 1917 yılının sonbaharında Bolşevikler ve karşıtları arasında çatışmalar meydana geliyor; sık sık belirli siyasi güçler ve istikrarı bozmayı amaçlayan kişilerin kışkırttığı etnik temelli çatışmalar ortaya çıkıyordu. Ocak 1918'de Bolşeviklerin Anayasa Komisyonu'nu lağvetmesinden sonra ülkede artan istikrarsızlık yerli hükümeti, ya Bolşevik denetimine tabi olmaya; veya Rusya’da uygun bir hükümet ilan edilene kadar bağımsızlık sloganı altında ayrılıkçılığa zorlamaktaydı. Çok uluslu bir bölgede istikrarın olmaması, iktidarın sıkça değişmesi, zıt amaç ve misyonlu çok sayıda grup ve siyasi akımın mevcudiyeti sayısız sorunlar yaratmaktaydı.

Sadece Kabardey ve Balkar’ın dahil olduğu Tersk bölgesinin Nalçik vilayetinde Şubat 1917 devriminden Mart 1920 tarihine kadar iktidar yaklaşık on kere değişmiştir.

Beyaz ordunun ana güçleri olan Rusya’nın güneyindeki Denikin’in Silahlı kuvvetlerinin yenilgiye uğratılmasından sonra Mart 1920 tarihinde Beyaz ordu kısmen Kuzey Kafkasya’dan Kafkasötesine; kısmen de Nisan 1920’de Genel komutanlığı Vrangel’in devraldığı Kırım’a çekilmişti.

1920 yılının sonbaharında Kafkasya halkları temsilcileri dahil yüzbinlerce Rusyalı Vrangel’in Rus ordusu birlikleriyle birlikte yer değiştirmek zorunda kalmıştır. İç savaş döneminde oluşturulan ve Sovyet hükümetine karşı acımasızca “bütün ve bölünmez Rusya” sloganı altında savaşan Don, Kuban ve Kabarda Terek, Osetya, Çerkes ve Çeçen atlı tümenleri, Dağıstan ve İnguş atlı tugayı, Karaçay ve Kumuk atlı alayı, Kozak kolordu ve tugaylarının Kafkasya subayları, savaşın bitimiyle bitimiyle Avrupa, Türkiye, İran, ABD ve diğer ülkelere göç etmiştir. Aralarında daha sonra mültecilerin aktif militanları olan Çar hükümeti ve Beyaz Ordu askeri adamları da bulunuyordu: Osetinlerden Dmitriy Abatsi ve Yakov Habay, Lazar Biçerah ve Konstantin Agoy; Adıgelerden Fedor Bekoviç-Çerkaskiy ve Mudar Anzor, Sultan Kılıç Girey, Sergei ve Kuçuk Ulagay; Dağıstanlılar Mikail Halil ve Hacı Murat Aratshan; İnguş Safarbek Malsagov ve diğerleri.

Kardeşin kardeşi kırdığı iç savaş Rusya’ya telafi edilemez insani kayıplar verdirmiş ve milyonlarca insan ölmüştür. Ülkedeki sosyo-siyasi istikrarsızlıktan, Sovyet hükümeti fikrini kabul etmeyen yüzbinlerce Rusyalı yurtdışına göç etmiş, ülke sınırları dışında kalmıştır.

1919-1921 yıllarında eski Çar rejimi ve yerel hükümet organları bürokratları –Geçici hükümet yanlıları, ayrıca 1917-1921 yıllarında Kuzey Kafkasya’da varolan “bağımsız devlet kuruluşları” Bolşeviklerden gizlenerek önce Gürcistan ve Azerbaycan’a, daha sonra da Türkiye’ye çekilmiştir. “Savaş ganimeti” ve “zapt edilmelerin” bittiği noktada, karanlık ahlaki çöküş, yani zorbalık ve soygunculuk kapısı açılmaktadır.

Tüm bunlar, Kuzey Kafkasya ve tüm güneyde, iç savaşın halkın acıklı kaderini yeni gözyaşları ve kanla doldurduğu, askeri ve siyasi akım ve “renklerin” şuurları karmakarışık ettiği ve “kurtarıcı” ile “düşman” kavramları arasındaki çizginin defalarca değiştiği, Kızıllar, Beyazlar ve Yeşillerin rol aldığı tüm “Rusya tiyatrosunda” gerçekleşmiştir....

”Hakikatler vicdanımızın uyumasına izin vermeden ve bizi çok derin pişmanlığa ve daha ziyade eksiksiz ve samimi bir yeniden doğuşa sevk ederek pis kokulu yaralarımızı kanatsın” (2) diye yazmıştır Denikin.

Rusya’yı terk eden mültecilerin önemli bir kısmını, Bolşeviklerle “hesapları” olan kararlı ve uzlaşmaz karşıtlar oluşturmuştur. Avrupa ve Asya’ya giden Rusyalı mülteciler İngiliz, Fransız, Polonya, Almanya ve Türkiye gizli servislerinin ilgisini çekmişlerdir. Bazı ülke hükümetleri Rus anti-devrimciler yardımı ile Sovyet hükümetini yıkma umudunu kesmemişler ve mültecilere maddi ve manevi destek sağlamışlardır. Sınırlarında Beyaz Ordu mensuplarına sığınma veren Fransa, İngiltere, Almanya, Polonya, Finlandiya, Belçika, Romanya, Türkiye, İran, Çin, Çek ve Balkan ülkeleri dahil yabancı devletler, mültecilerin tüm ihtiyaçlarını karşılamışlardır. Bu ülkelerin çoğu zaman gizli servis birimlerinin aktif katılımı ile öncelikle Sovyet Rusya’sına karşı sarsıcı eylemler yapmak için mülteci örgütleri kurulmaya başlanmıştır.

XX. yüzyılın 20-30’lı yıllarında KGB servis görevlilerinin yürüttüğü “Trest”, “Sindikat-2”, “Tarantella” ve diğer operasyonlar, uzlaşmaz beyaz mültecilerin bazı ülkelerin, özellikle İngiltere, Fransa, Polonya, Romanya, Almanya, Türkiye ve hatta Japonya’nın gizli servisleriyle sıkı bağlantıda bulunduğunu tespit etmiştir (3). Kuzey Kafkasya temsilcilerinin katıldığı Bolşevik iktidarına karşı en saldırgan ve uzlaşmaz teşkilatlar şunlardır:

Silahlı “General Pokrovskiy örgütü” (OGP). 1921 yılında Bulgaristan’da Denikin ordusunda eski komutan olan 32 yaşındaki tümgeneral Viktor Pokrovskiy tarafından kurulan bu örgüt, Rusya’ya çıkarma yapmayı amaçlayan uzlaşmaz subayları birleştirmiştir. Yönetiminde Buryak ve binbaşı Zolotarevskiy de bulunmakta, istihbarat işlerini general Babkin yürütmekte, İstanbul temsilcisi ise Çerkes binbaşı Kuçuk Ulagay (iç savaş döneminde Çerkes atlı alay komutanı, Beyaz orduluların Kuzey Kafkasya’da yenilgiye uğratılmasından sonra ise Kızıl ordunun cephe gerisinde faaliyet gösteren Beyaz-Yeşil müfreze komutanı) idi. OGP’nin Kafkasya’ya çıkartma kuvvetleri indirme girişimleri farklı nedenlerden dolayı başarılı olamamıştır. Silahlı gruplardan biri Türkiye sınırlarında Trabzon civarında dağıtılmış, diğeri pusuya düşürülmüş ve ortadan kaldırılmıştır.

Çıkartma girişimlerinin haricinde OGP, mülteciler arasında VÇK-GPU ajanlarını tespit etmeye çalışmış ve “geri dönüş” hareketiyle mücadele etmiştir. 1922 senesinde Bulgar jandarmaları tarafından Pokrovskiy’nin öldürülmesinden sonra örgüt aktif faaliyetine son vermiştir (4).

Aynı 1921 yılında İstanbul’da Denikin rejimindeki eski ulusal bölge yöneticileri, “Kuzey Kafkasya Dağlı Halklarını Kurtarma Milli Komitesini” kurmuştur. Örgüt, “Kuzey Kafkasya Dağlı Halkları Kurtarma Milli Komitesi” (KOGNSK) veya “Dağlık Monarşi Merkezi” (DMM) isimleriyle de bilinmektedir.

“Merkeze” (veya “komiteye”) Kuzey Kafkasya kökenli generaller dahil edilmiştir. Başkan : Yakov Gabaev (namı diğer Beta Habaev, Osetin);

Sekretar ve Başkan “Yoldaşı” knez Tembot Bekoviç-Çerkasskiy (namı diğer Fedor, Kabardey);

Kuban Çerkesleri Kılıç Sultan Girey (namı diğer Sultan Keleç-Girey) ve

Ulugay (belgelerden general Sergei Ulagay mı yoksa binbaşı Kuçuk Ulagay’dan mı söz edildiği anlaşılmamaktadır);

 

Dağıstanlı Mikail Halil (namı diğer Mikail Halil Paşa) vd. (5)

DMM, Fransa’da bulunan Yüksek Monarşi Birliği (YMB) ile sıkı temaslarda bulunmuş ve fiilen Kuzey Kafkasya şubesi konumunda olmuştur. 1923 senesinde Antant güçlerin Türkiye’den ihraç edilmesinden sonra “Kuzey Kafkasya Dağlı Halkları Kurtarma Milli Komitesi”nin birçok üyesi Avrupa’ya taşınmış ve “komite” (merkez) bağımsız faaliyetine son vermiştir.

1922 yılının sonunda Türkiye sınırlarında “Azerbaycan ve Dağlık Kuzey Kafkasya’yı Kurtarma Komitesi” kurulmuş, kısa süre sonra Kuzey Kafkasya grubu, Bekoviç-Çerkasskiy, Halil, Ulagay, Sultan Klıç-Girey vd general ve subayların dahil olduğu yukarıda zikredilen general Habayev yönetimindeki “Kuzey Kafkasya Birleşik Dağlılar Birliği” ve Ahmed Tsalikov (Osetin), Pşimaho Kotsev (Kabardey), Visan-Girey Cabağiyev (İnguş) ve Dağlık Cumhuriyeti’nin eski bürokratlarından oluşan “Dağlık Komitesi” olarak iki yeni örgüt şeklinde dağılmıştır. (6)

Müttefiklerin İstanbul’dan tahliye edilmesinden sonra Rusyalı mültecilerin de önemli bölümü Avrupa ülkelerine taşınmıştır. Rusyalı siyasi mültecilerin yurtdışındaki merkezleri faaliyetlerini önemli derecede canlandırmıştır. Birçoğunun içinde yeni gruplanmalar olmuş, değer yargıları yeniden gözden geçirilmiş, öncelik ve açılımları değişmiştir. 

XX. yüzyılın 20’li yıllarının başından itibaren Rus üniversitesi ve diğer öğretim kurumlarının bulunduğu Çekoslovakya’da Kuzey Kafkasya kökenli kişiler eğitim görmüştür. 1923 senesinde Çekoslovakya’da öğrenim gören öğrenciler “Çekoslovakya Kafkas Dağlıları Birliğini” (KDB) kurmuş, yöneticileri seçmiştir. Takip eden 1924 senesinde KDB üyelerinin Prag toplantısında Rusya karşıtı, milliyetçi eğilimli grup üstünlük kazanmış ve yönetime Kuzey Kafkasya ile ilgili radikal görüşe sahip kişiler gelmiştir (7).

Kasım 1926 tarihinde KDB temelinde onun vizyonunu temsil eden ayrılıkçı “Promethe” hareketi kuruldu. 19 Eylül 1935 tarihinde SKNS Milletler Ligi XVI. Asamble Başkanı E. Beneş adına “Rusya’nın ezilen halkları protestosu” yazısını göndermiştir. Yazıyı Kabardey-Balkar kökenli Tausultan Şakmanov imzalamıştır (18).

30’lı yıllarda en aktif örgütlerden biri, 1934-1939 yılları arasında Paris’te yayınlanan “Kuzey Kafkasya” (“özgür ulusal düşünce organı”) baş redaktörü A. Kantemir (Osetin) yönetiminde kurulan “Kuzey Kafkasya Halk Partisi”dir.(19)

Yukarıda belirtilen örgütlerin yanı sıra XX. yüzyılın 20-30’lı yıllarında çeşitli ülkelerde şu birlikler kurulmuştur:

Kuzey Kafkasya’nın askeri temsilcilerinin katıldığı ve binbaşı N. Bigayev (Osetin) yönetiminde “Kafkas Kardeşliği” (Çekoslovakya’da 20’li yıllarda kurulmuş ve 40’lı yıllara kadar faaliyet göstermiştir) (20).

“Tersk Milli Komitesi” (1920’li yılların başında Fransa’da kurulmuş ve Mayıs 1940’daki işgale kadar faaliyet göstermiştir).(21) Fransa’daki Kuzey Kafkasya Tersk bölgesi kökenli bazı kişileri birleştirmiştir. Fakat örgütün aktif siyasi faaliyeti, amaç ve misyonu ile ilgili fazla bilgi bulunmamaktadır. Vakıf olarak kurulmuş olması muhtemeldir.

30’lı yılların sonunda, özellikle İkinci Dünya savaşının başlaması ile başta Avrupa’da olmak üzere Kuzey Kafkasyalı mülteciler arasında siyasi ayrılıklar derinleşmiştir. Faşist Almanya’nın SSCB ile yaklaşan savaş tehdidi Rusya diasporasında “uzlaşmazlar” (veya “bozgunculuk taraftarları”) ve “savunucular” dahil olmak üzere bazı kamplaşmalar oluşturmuştur. Hitler ile Sovyetler Birliği arasında yaklaşan savaş, sürecin “katalizatörü” olmuştur. Zira Avrupa’da (muhacirler dahil) pek az kimse çatışmanın yaklaştığından şüphe duymuş ve hatta İspanya ve Finlandiya şartlarında savaşın “genel provası yapılmıştır”. “Bozgunculuk taraftarlarının saflarına ROVS yöneticileri, faşist gruplar ve işgal öncesi tercihlerini yapan Sovyet hükümetine karşı çıkarak “Bolşeviklere karşı şeytanla bile olsa” anavatana gitmeye hazır olan “direnişçiler” katılmıştır.

Kuzey Kafkasya mültecileri arasında (Ukrayna, Kozak, Türkistan, Azerbaycan, Ermeni, Gürcü, Tatar v.d. milliyetçi gruplar arasında olduğu gibi) ayrışma biraz farklı prensibe göre gelişmiştir. Birçok milliyetçi siyasi mülteci teşkilatı, katılımcıları için temel taşı SSCB’ni etnik ve bölgesel bazda birkaç bağımsız devlet olarak parçalama fikri oluşturmuştur. 

Bununla birlikte mülteci temsilcileri, Sovyetlere zorla dahil edilen halkların kendilerine özgürlük ve bağımsızlık getiren “kurtarıcılara” her türlü yardımı yapacaklarını zannederek, Almanların Rusya’yı (SSCB) Bolşeviklerden kurtaracağını, Doğu’da kurtarma misyonunun yerine getirilmesinden sonra ise Almanların gideceğini ümit etmişlerdir. Önceden beri faal olan ve yeni kurulan mülteci teşkilatlarının birçok üyesi, SSCB’ni dağıtma ve kendi ulusal devletini kurma isteğiyle Nazilerle işbirliği yapmışlardır.

Rusyalı mültecilerin diğer bir kısmı “Rusya’nın savunulması gereken vatan olduğu” düşüncesini benimsemişlerdir (“savunucular”). Sovyet Rusyasının en sabit düşmanı general A.İ. Denikin bile savaşın başlaması ile SSCB aleyhine Almanlarla işbirliğine karşı çıkmıştır.

Dağlı mülteciler arasında da yeterli otoriteye sahip ve Bolşevikler olmadan Rusya’nın bütünlüğünü savunan teşkilat ve kişiler mevcuttu. Bu gruba Beyaz ordu bünyesinde savaşan bazı subaylar ve “Promethe” üyeleri dahil olmuştur.

Kabardeylerden Çar hükümeti generali Konstantin Nikolaevic Hagondokov (namı diğer Edig İsmailoviç Hagundokov, Edik İslamoviç) ailesi faşizmi kabul etmeyenlerin canlı timsali olmuştur.

İkinci Dünya savaşının başında Ahmed-Nebi Magoma’nın (Kuzey Kafkasya Avar bölgesinin eski yöneticisi) önderliğinde “Kuzey Kafkasya Milli Komitesi” (KKMK) kurulmuştur. KKMK bünyesine Alihan Kantemir ve Barasbi Baytugan (Osetya), A. Nebi Magoma (Dağıstan), Çar ordusu ve Beyaz ordunun eski subayları Adıge Sultan-Girey Keleç ve Ulagay Kuçuk, Fransız lejyonu subayları Daydaş Tukaev (Çeçenistan), Albogaçiev (İnguş), Murathan Nasruddin (Dağıstan) dahil olmuştur(22). 

”Komite” İkinci Dünya savaşı yıllarında Alman toplama kamplarındaki Sovyet askeri esirlerinin arasında bulunan Kuzey Kafkasya kökenlileri Almanların tarafına çekme konusunda aktif rol oynamıştır.

NOT

1 Kuzey Kafkasya ve Dağıstan Birleşik Dağlılar Birliği (1917-1918). Dağlık Cumhuriyeti (1918-1920):Vesikalar ve belgeler. Mahaçkala, 1994.
2 A.İ.Denikin. Güney Rusya’nın Silahlı Kuvvetleri (Rus isyanı). M., 1992, s. 390.
3 L.F.Sotskov. “Tarantella” operasyonu. M., 2001.
4 S.V.Volkov. Beyaz hareket. İç savaş ansiklopedisi. SPb., M., 2003, s. 376.
5 Federal Güvenlik Daire Arşivi, f. 5-6, l. 1, d. 37.
6 Kuzey Osetya tarihi. XX..yüzyıl. M., 2003, s. 299.
7 B.Baytugan. Kuzey Kafkasya’da milli kurtuluş hareketinin gelişim aşamaları // Tarih soruları. 2001. № 5. s. 20.
8 Y.İ.Murzahanov. Kuzey Kafkasya halkları bibliyografisi üzerine belgeler (1918-1941) // Canlı tarih. 1993. №3
9 B.Baytugan. Kuzey Kafkasya’da….s. 21.
10 a.g.m (adı geçen makale).
11 a.g.m., s. 22.
12 L.F.Sotskov. Bilinmeyen bölücülük : SD ve Abver hizmetinde / İstihbaratın gizli dosyalarından. M., 2003.
13 a.g.e. (adı geçen eser)
14 a.g.e.
15 a.g.e..
16 Federal Güvenlik Daire Arşivi, f. 5-6, l. 1, d. 122.
17 L.F.Sotskov. Bilinmeyen bölücülük
18 Y.İ.Murzahanov. Kabarda-Balkar, Karaçay-Çerkes ve Adıge bibliyografisi için belgeler (1918-1940) // Elbrus. 1999. № 2. s. 335-374.
19 a.g.m.
20 S.V.Volkov. Beyaz hareket... s. 48.
21 a.g.e. s. 372.
22 Kuzey Osetya tarihi... s. 308.

Kaynak: http://www.zapravakbr.ru/newfile_117.htm
Tercüme: Kafkasevi

Yorum yapın

(*) ile işaretlenmiş zorunlu alanların tümünü doldurduğunuzdan emin olun. HTML kodları kullanılamaz.

Hakkımızda

ÇerkesyaCerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.

Çok Okunanlar

Çerkesler Türk mü?

Çerkesler Türk mü?

Ara 02, 2018 Rate: 0.00

Kafkasya Neresidir?

Kafkasya Neresidir?

Ara 10, 2018 Rate: 0.00

Son Twetler

RT @Cerkesya: Unutmadık, unutmayacağız #MedetÖnlü #22Mayıs2013 https://t.co/qGd7zsOuIV
https://t.co/c8y7vrGLmm #may21in21languages #21dilde21mayıs
RT @Cerkesya: #21Mayıs1864 #21may1864 #genocide1864 #CircassianGenocide #circassianexile #CerkesSoykırımı https://t.co/uCRADFgBAf
RT @Cerkesya: ADIĞE BAYRAK GÜNÜ KUTLU OLSUN https://t.co/dl3NVFLgSA
Follow Çerkesya on Twitter

Post Gallery

Çerkes Parası ve Kaffed'in Kozmik Aklı

Çerkeslerin Mitolojik Kahramanı Nart Sosruko Mobil Oyun Oluyor

Eski Kafkas halkları, Amerikan yerlileri ve Sibirya halklarıyla akrabaymış

Belgesel Film Gösterimi-Çerkes Atının Öyküsü Şağdi

Hayriye Melek Hunç Anısına Kitap Günleri

Adıgey Halkı Anadilde Eğitim İstedi

Sarıkamış’tan Bir Şehit Öyküsü

Efsanevi Kabardey Atları Dörtnala Geri Dönüyor

Çerkes Kültürüne Son Bir Yaşam Alanı